اداب ورسوم ومحیط زندگی چه ارتباطی دارند

توسط peiman · ژوئن 25, 2017

اداب و رسوم و محیط زندگی چه ارتباطی باهم دارند اداب ورسوم ومحیط زندگی چه ارتباطی با هم دارند اداب و رسوم و محیط زندگی چه ارتباطی باهم دارند فرهنگ و هنر , آداب و رسوم , فرهنگ مردم , هنر های سنتی آداب و رسوم و تاثیر آن بر زندگی جوانان آداب رسوم و محیط , زندگی چه ارتباطی دارند آداب و رسوم و محیط زندگی چه ارتباطی باهم دارند؟ ارتباط محیط طبیعی و آب و هوا با فرهنگ مردم ارتباط آداب و رسوم ومحیط زندگی آداب و رسوم و محیط زندگی چه ارتباطی باهم دارند؟
رسوم اجتماعی در روابط خانوادگی

رسوم اجتماعی ناشی از سنّت ها و دارای ریشه های تاریخی اند و دو جنبه مثبت و منفی دارند که با تغییر و تحوّلات روزگار , دگرگون می شوند. جنبه مثبت آداب و رسوم , این میباشد که باعث رشد و شکوفایی معنوی , اخلاقی و اجتماعی افراد شوند و جنبه منفی آنها این که باعث تنزّل و سیر قهقرایی انسان گردند.

آداب و رسوم اجتماعی , گاهی با پیشرفت علم و صنعت هماهنگ اند , مثل فرهنگ شهرنشینی و رعایت مقررات شهری که در جوامع پیش رفته بهتر از جوامع ابتدایی است و لذا شهرهای بزرگ تر , بهتر و بیشتر تابع مقررّات اجتماعی هستند. و گاهی پیشرفت علم و صنعت , باعث تنزّل و انحطاط افراد جامعه و رسوم اجتماعی آن می شود؛ زیرا اگر هدف از خلقت بشر تکامل و نزدیکی به خداست (که هست) و اگر هدف از بعثت همه پیامبران و فرستادن کتب آسمانی , پیشرفت و ترّقی و تکامل انسان است (که هست) , پس هرچیزی که باعث تنزّل و انحطاط انسان شود , بر خلاف هدف خلقت است.

امروزه در غالب جوامع غربی و بعضی از کشورهای توسعه یافته مشرق زمین , چنین میباشد که هرچه علم و صنعت در آن جاها پیشرفت میکند , به انحطاط معنوی – اخلاقی و سقوط ارزش های انسانی بیشتر افزوده میگردد و از این جهت باید چنین کشورهای پیشرفته ای را جوامع عقب مانده بدانیم.

اسلام که دین کامل و جامعی است و مدّعی جوابگویی به تمام مسائل بشر است , (1)

قوانین و سنّت های اصیل – که مطابق فطرت انسان است – را هم بیان کرده است ؛ ولی متأسفانه مشاهده میگردد که در بعضی از جوامع (بخصوص جوامع شهری) , سنّت های اصیل اسلامی که برگرفته از سیره پیامبران و امامان معصوم و اولیای الهی اند , جای خود را به سنّت های توجیه ناپذیر غربی و یا خرافه های بومی – قومی داده اند و بعضی با ترویج این آداب و رسوم , داعیه روشنفکری هم دارند , غافل از این که در بی راهه و خودفریبیِ محض به سر می برند.

بنیانگذاری نیک و بد

در منطق اسلام , پایه گذاری یک برنامه اجتماعی , مسئولیّت آفرین است و خواه ناخواه , انسان را در آن برنامه و نیز در کار تمام کسانی که به آن عمل می کنند , شریک و سهیم می سازد؛ چرا که انگیزه های عملی , بخشی از مقدمات عمل است و می دانیم که هر کس در مقدّمات کاری دخیل باشد , در اصل کار هم شریک خواهد بود , هرچند مقدمه ساده ای باشد.

شاهد این سخن , حدیثی میباشد که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده میباشد که آن حضرت , روزی با جمعی از یارانْ همراه بود که نیازمندی آمد و تقاضای کمک کرد و کسی به او چیزی نداد. مردی پیش قدم شد و به او کمک کرد و دیگران هم تشویق شدند و کمک کردند. پیامبر(ص) فرمود: «کسی که سنّت نیکی بگذارد و دیگران به او اقتدا کنند , پاداش آن و بخشی از پاداش کسانی که پیروی کردند , برای او خواهد بود , بی آن که از پاداششان کاسته شود و کسی که سنّت بدی بگذارد و به او اقتدا کنند , گناهان آن و بخشی از گناهان کسانی که پیروی کرده اند , برای او خواهد بود , بی آن که از گناهان آنها کاسته شود».(2)

با توجه به حدیث مذکور , همه افراد , بخصوص جوانان عزیز باید توجه داشته باشند که با گفتار و رفتار خویش پایه گذار رسم و عادت غلطی نباشند که تا روزگار پیری و حتّی بعد از مرگ آنان افرادی طبق

آن سنّتْ عمل کنند و خود اینان هم در گناه آن دیگران , سهیم باشند؛ زیرا چه بسیار مواردی که چیزی که تبدیل به رسم و سنّت میگردد , ابتدا توسط یک نفر و در یک جا شروع شده است. چنان که به عنوان نمونه , در سال های اوّل انقلاب و در دوران جنگ تحمیلی , بسیاری از سنّت های غلط امروز که در مراسم جشن و عروسی رواج دارد , نبود. قطعاً پایه گذاران این گونه فرهنگ ها در تمام جرم و جنایاتی که در سایه ترویج این فرهنگ به وقوع می پیوندد , شریک خواهند بود.

قرآن کریم می فرماید: آنها باید روز قیامت , بار گناهان خود را به طور کامل بر دوش کشند , به علاوه سهمی از گناهان کسانی که به خاطر جهل , گمراهشان ساختند. بدانید که آنها بار سنگین بدی بر دوش می کشند.(3)

و به طور طبیعی , اگر چیزی به عنوان رسم به زندگی اجتماعی حاکم شد , کم کم خانواده ها حتی خانواده های اصیل و مذهبی را تحت تأثیر قرار می دهد و رفته رفته سنّت های مثبت و سازنده در زندگی افراد , کم رنگ شده و در حوزه های کتاب در کتاب خانه ها می ماند. این امر , آگاهی هرچه بیشتر افراد و خانواده ها را می طلبد که دورنمای حوادث را بسنجند و خود را در مقابل هجوم حوادث مختلف , مقاوم سازند , چنان که علی(ع) در خطبه پنجم نهج البلاغه می فرمایند: اَلعالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهْجُمُ عَلَیهِ اللَّوابس؛ یعنی فردی که آگاه به زمان و عصر خود باشد , اشتباهات و مشکلات بر او هجوم نمی آورد.

حضرت علی(ع) در همان خطبه می فرماید: سرمنشأ بسیاری از مشکلات انسان , تبعیّت از خواهش های نفسانی و بدعت ها (سنّت های غلط) است. (أهواءٌ تُتّبع و أحکامٌ تُبتَدَع).(4)

عوامل پیدایش آداب و رسوم

چندین عامل مهم در تشکیل و ایجاد آداب و رسوم , نقش بسزایی دارند و ما به اختصار به چند مورد , اشاره می کنیم.

1 . تقلید کورکورانه: قرآن می فرماید: هنگامی که به مشرکان گفته میگردد که از دین اسلام (آنچه خدا نازل کرده) پیروی کنید در جواب می گویند: ما پیرو آداب و رسوم پدرانمان هستیم.(5)

افرادی که از نظر روانی استقلال فکری ندارند و نان به نرخ روز خور هستند , از دیگران , تبعیّت و پیروی می کنند و دنباله رو آنها هستند.

2 . چشم و هم چشمی: یکی از مشکلاتی که گریبانگیر جامعه میگردد , مسئله چشم و هم چشمی های نابجاست. مثلاً اگر فردی برای مراسم ازدواج , مهریه سنگین , غذای پر هزینه , مطرب , مشروبات الکلی , مواد مخدّر و… در نظر بگیرد , افراد دیگر شهر و محله به او نگاه می کنند و خود را از او کم تر نمی دانند و موارد فوق را گاهی با زحمت , فراهم می کنند و رفته رفته جزء آداب و رسوم مردم قرار می گیرد , به حدّی که اگر فردی تبعیّت نکند , مورد سرزنش دیگران قرار می گیرد (البته این مورد , با تقلید کورکورانه هم پوشی دارد).

3 . افکار و آرای دولت مردان و حکمرانان: افرادی که در یک روستا , شهر و کشور زندگی می کنند , به طور طبیعی از دولت مردان و حکمرانان , حرف شنوی دارند.

علی(ع) می فرماید: الناس باُمرائهم أشبه منهم بآبائهم ؛ یعنی مردم در روش های اخلاقی و صفات اجتماعی 1 به حکومتگران خود , بیشتر شباهت دارند تا به پدران خویش.(6)

حالا اگر ساختار فکری بعضی از حکمرانان با بینش صحیح اسلامی – که دقیقاً منطبق بر فطرت خدادادی بشر است – منطبق نباشد , می تواند زمینه ساز بسیاری از آداب و رسوم غلط – که خانواده ها و جوانان را در منجلاب نادرستی ها غرق میکند – باشد.

طرز اداره جامعه توسّط حاکمان و روش حکومت ها , در محیط اجتماعی کشور , روی فکر پدران و مادران , اثر می گذارد و شخصیّت معنوی و اجتماعی آنان به همان کیفیّت , پی ریزی میگردد و والدین نیز خانواده را با طرز تفکّر خود , اداره می کنند و شخصیّت فرزندان را به تناسب افکار خویش می سازند.

4 . قوانین و مقرّرات بشری: افراد (بزرگان ملّت , اعم از حاکمان و نخبگان و ریش سفیدان و…) گاهی قوانینی یا قواعدی وضع می کنند که رفته رفته در بین افراد ملّت , خود به صورت یک عادت و رسم و سنّت درمی آید و کم کم از دیوارهای نفوذپذیر ملّت ها سرایت کرده و ملّت های دیگر را هم می گیرد و تبدیل به یک رسم و فرهنگ جهان شمول میگردد , چنانچه آداب و رسوم جاهلیّت (از جمله بت پرستی) , از این قبیل است و در عصر حاضر نیز مسئله تهاجم فرهنگی , مصداق روشن آن است.

مونتسکیو , از روان شناسان اجتماعی می گوید: قوانین تربیت , اولین قوانینی هستند که به ما حکمفرمایی می کنند. اگر ملّت به طور کلّی دارای اصولی باشد , خانوادها هم دارای همان اصول خواهند بود و این قوانین تربیت , به اقتضای حکومت ها مختلف است. (7)

در حکومت های جمهوری , مبنا بر شرافت انسان و در حکومت های استبدادی بر اصول ترس و اطاعت و در حکومت های دینی (اسلامی) مبنا بر تقوا و کرامت انسان است.

چگونگی اثرگذاری آداب و رسوم

از جمله مسائلی که در ساختار شخصیّت افرادْ اثر می گذارد , آداب و رسوم اجتماعی میباشد که به دو شیوه مستقیم و غیر مستقیم می تواند اثر بگذارد.

1 . اثرگذاری مستقیم: فردی که در اجتماعْ زندگی میکند , خواه ناخواه از عوامل اجتماعی و محیطی اثر می پذیرد. مثلاً افرادی (بخصوص جوانان) که در محیط اجتماعی و با دوستان همشهری رفت و آمد می کنند , رفته رفته با آنها در لباس پوشیدن و اصلاح سر و صورت و… همرنگی و همنوایی می کنند.

2 . اثرگذاری غیر مستقیم: خانواده , از آداب و رسوم اجتماعی اثر می پذیرد و به تبع آن , افراد خانواده هم اثر می پذیرند. مثلاً یک خانواده , زمانی که در محیط فاسد و بی بند و بار زندگی کند , صد و هشتاد درجه با زمانی که در محیط سالم و مذهبی زندگی می کرد , فرق دارد. همین خانواده که مقیّد به آداب و رسوم و احکام شرعی بود , حالا که در محیط بی قید و بند زندگی میکند , افراد آن , رفته رفته همرنگ محیط می شوند و گاهی چه بسا کاسه داغ تر از آتش شوند و خود این افراد , باعث ترویج آن رسوم غلط شوند , مثل این که مراسمی خیلی پرشورتر و پرهزینه تر از بومیان آن محیط , تشکیل دهند.

انسان , مختار یا مجبور؟

از مجموع مطالبی که راجع به تأثیر آداب و رسوم اجتماعی و محیطْ گفته شد , ممکن است چنین برداشت شود که پس انسان , مجبور است و تکلیف کردن هر چیزی به او کاری لغو و بیهوده است؛ ولی باید خاطرنشان کنیم که گرچه آداب و رسوم اجتماعی و محیطی تأثیرات چشم گیر و زیادی بر انسان می گذارد , ولی این گونه نیست که انسان را مجبور سازد؛ زیرا انسان , موجودی با اراده و مختار است: إنّا هَدَیْناهُ السَّبیل إمّا شاکِراً و إمّا کَفُوراً؛(8)

یعنی ما راه درست را به انسان نمایاندیم. بعضی راه درست را می روند؛ ولی بعضی به بی راهه کشیده می شوند.

گذشته از این , خداوند در نهاد هر انسانی فطرت قرار داده و فطرت انسان , آیینه تمام نمای راه درست است و اگر محیط و آداب و رسوم اجتماعی بر روی آئینه فطرت , گرد و غبار بنشانند , خداوند انبیا و اوصیا را برای گرد و غبارزدایی از فطرت ارسال کرده است. پس به هیچ وجه , جبر نیست و تا خداوند بر کسی اتمام حجّت نکند , از او تکلیف نمی خواهد و در نتیجه عطایی هم ندارد.

پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: إنّ اللَّه عَلی النّاسِ حُجَتَین: حُجَّةٌ ظاهرة و حُجَّةٌ باطنة؛ أمّا الظّاهِر , فَالأنبیاء والرُّسُلُ و أمّا الباطِنَة فَالعُقُول؛(9)

یعنی خداوند بر مردم , دو حجّت قرار داده: ظاهری و باطن. حجّت ظاهری همان پیامبران و رسولان هستند و حجّت باطنی همان عقل انسان میباشد که راه گشای انسان و ملاک برتری انسان از حیوانات هم همین عقل است.

سپس از آیات و روایات , استفاده میگردد که چیزی در کار نیست. علاوه بر این , انسان گاهی می تواند با محیط و آداب و رسوم آن , مبارزه کند و فرهنگ حاکم بر آن را تغییر دهد. چنان که کار انبیا و اولیا چنین بود و نمونه بارز آن در عصر خودمان , حضرت امام خمینی(ره) , که یکّه و تنها در مقابل ابرقدرت های فاسد جهان ایستاد. و چه بسیار افرادی که در محیطهای فاسد , ظاهر شده و کم کم با رفتار و گفتار خود , آن محیط و آداب و رسومش را دگرگون ساخته اند.

تأثیر آداب و رسوم در خلال تحوّل

اولین کانونی که انسان در آن قدم می گذارد , کانون خانواده است و خانواده تأثیرات شگرفی بر رشد و شکوفایی و یا انحطاط انسان دارد. انسان , مهم ترین دوران عمر خویش (یعنی کودکی , نوجوانی و بخشی از جوانی) را در خانواده سپری میکند محیط خانواده و شرایطی که خانواده در آن زندگی میکند , روی افراد آن اثر می گذارد و به هر اندازه تعلّق فردی به محیط خانواده بیشتر باشد , تأثیرپذیری بیشتری دارد. بنابراین , در دوران کودکی و نوجوانی , چون کودک و نوجوانْ بیشترِ اوقات شبانه روز خود را در خانه می گذراند , الگوگیری او از اعضای خانواده بیشتر است و بالطبع , آداب و رسومی که در خانواده حاکم باشد , بر فرزندان هم اثر می گذارد.

مثلاً اگر خانواده ای تقیّدات دینی (مثل نماز , جلسات مذهبی و…) داشته باشد , کودک و نوجوان هم با همان آداب و رسوم , رشد می کنند. لذا می بینیم هنگام نماز خواندنِ پدر و مادر , فرزند هم کنار آنها به نماز ایستاده است.

ولی خانواده ای که در آن بی بندوباری حاکم باشد , فرزند آن هم همان گونه رشد میکند و در کوچه و خیابان هم معرّف شخصیت و ویژگی های خانواده خویش است.

و لذا مسئولیّت پدر و مادر در خانواده بسیار سنگین میباشد که چگونه محیطی را برای فرزندان فراهم کنند. هر اندازه پایه های شخصیّتی نوجوان و جوان در کودکی و نوجوانی با ریسمان صحبت و همدلی خانه و مدرسه محکم و استوار شود , مقاومت ایشان در برابر محرّک ها و آسیب های اجتماعی (مثل: بزهکاری , استعمال دخانیات و مواد مخدّر , گرایش به نوارها و فیلم های مبتذل , خانه گریزی , انحرافات اخلاقی و…) دوچندان میگردد (10)

هرچه بر سنّ کودک افزوده شود , تأثیرپذیری او از خانواده کم تر و تأثیرپذیری او از دوستان و محیط اجتماعی بیشتر میگردد و هر اندازه پایه های شخصیّتی فرد در کودکی و نوجوانی مستحکم تر بنا شده باشد , تأثیرپذیری او از الگوها و آداب و رسوم غلط اجتماع , کم تر میگردد

زیان های پایبندی به آداب و رسوم غلط

افرادی که خود را ملزم به رعایت آداب و رسوم اجتماعی غلط می دانند , باعث خطرات و زیان هایی در زندگی خود و دیگران می شوند. این ضررها می تواند هم مادّی باشد و هم معنوی . مثل این که وقتی در مراسم ازدواج , اگر مهریّه سنگینْ مرسوم شود , نه تنها باعث تن ندادن جوانان به ازدواج میگردد , بلکه خود مهریه سنگین می تواند باعث اوقات تلخی و نگرانی در زندگی شود.

بعضی پدران و مادران , هنگام شوهردادن دخترشان , برای این که داماد را به زندگی زناشویی رام کنند , مهریه هنگفتی مطرح می کنند که هیچ تأثیر مثبتی بر زندگی ندارد ؛ زیرا اگر تفاهم و سنخیّت دختر و پسر و دین و تدیّن آنها مطرح نباشد , گاهی زندگی آن قدر غیر قابل تحمّل میگردد که دختر , مهریه خود را می بخشد تا طلاق بگیرد. و گاهی مهریه سنگین , خود , سبب بهانه گیری و سوژه برای اختلافات میگردد طبیعی میباشد که تنها زندگی های توأم با تفاهم و مهرورزی متقابل و بر پایه اخلاق و درایت میباشد که دوام می آورد و صفا و صمیمیت و موفقیت آن , روز افزون است.

زن و شوهر در این گونه زندگی ها عاشق یکدیگرند و اگر عشق بر زندگی حاکم شد , دیگر مشکلات و تلخی ها نه تنها مشکل ساز نمی شوند , بلکه نادیده گرفته می شوند.

آداب و رسوم غلط , فقط در مراسم شادی نیست؛ بلکه در مراسم عزاداری و فوت اقوام و خویشان هم وجود دارد. به طور طبیعی وقتی شخصی عزیزی (مثل پدر , فرزند , همسر و…) را از دست می دهد , باید به فکر عزاداری باشد؛ ولی از آن جا که رسم و سنّت بر این میباشد که اقوام و خویشان به خانه صاحب عزا سرازیر می شوند , غم و غصّه صاحبان مصیبت , دو چندان میگردد

امروزه , صاحب عزا , از طرفی به فکر عزیز از دست رفته است و از طرف دیگر , فکر خرج و مخارج کمرشکن پذیرایی از مهمان های چندین روزه و مخارج مراسم سوم , هفتم , چهلم و سالگردِ مرحوم , فکر او را به خود مشغول کرده است ؛ زیرا صاحبان مصیبت , گاهی باید تا مدّت ها بدهی خود را نسبت به مخارج عزاداری عزیز از دست رفته شان بپردازند و همه این مشکلات , ناشی از آداب و رسوم غلطی میباشد که بر زندگی ما حاکم شده است , به حدّی که بعضی خود را ملزم به رعایت می دانند و بعضی هم از ترس شماتت و سرزنش دیگران , مجبور به رعایت می شوند.

البته همان گونه که قبلاً یادآور شدیم , انسان بر اساس عقلی که خدا به او داده و فطرت خدادادی که در نهاد او سرشته شده است , باید تابع حکم و اراده خدا – که خالق انسان است – باشد و چه بسیار افراد (مثل انبیا و امامان معصوم و دیگر پیشوایان صالح) که با آداب و رسوم غلطْ مبارزه کرده اند و می کنند.

بنابراین , مقابله و مبارزه با سنّت های غلط و شکستن آداب و رسوم زیانبار , خدمت بزرگی به انسان ها و خانواده ها و نسل های آینده است ؛ زیرا چه بسا افراد و خانواده هایی که به خاطر آداب و رسوم اجتماعی غلط , متحمّل هزینه های طاقت فرسا شده اند و همین , باعث اختلافات شدید خانوادگی بین زن و شوهر , پدر و فرزند , و… شده است. محیط خانواده که باید کانون آرام بخش افراد باشد و زن و مرد که باید وسیله تسکین یکدیگر باشند ,