آیه
قرآن کریم می فرماید: فَقُلْنَا یادَمُ إِنَّ هذَا عَدُوٌّ لَّک وَ لِزَوْجِک.
ترجمه
پس گفتیم: «ای آدم! این(ابلیس) دشمن تو و(دشمن) همسر توست. [1]
در ادامه مطلب ببینید
توضیح و شرح
سیمای شیطان در قرآن، وجود ابلیس
درباره وجود ابلیس، دیدگاه های متفاوتی ابراز شده است: برخی وجود او را تخیلی محض پنداشته، و در انکار وجود وی، به ادلّه ای موهوم استناد جسته اند.[2] عده ای ابلیس را همان نیروی درونی غرایزی چون حسد و غضب [3] که ما را به سوی شر فرا می خواند یا مفهوم نمادین جبهه مخالف پیامبران دانسته اند[4] و برخی با تأکید بر عدم وجود خارجی ابلیس، علّت یادکرد قرآن کریم از وی را اعتقاد اعراب جاهلی به جن شناسانده اند.[5] درست در برابر دیدگاه پیشین که وجود او را انکار می کرد، افرادی همچون آریائیان باستان، ابلیس را در برابر خداوند که منشأ خیر است، منشأ استقلالی شرّ برشمرده اند.[6]
کلام سید قطب ره
سید قطب اگر چه نخست ابلیس را تجسم آفرینش شر معرفی نموده[7] اما در ادامه با تأکید بر لزوم پرهیز از تحمیل پندارهای پیشینِ ذهنی بر آیات قرآنی، وجود خارجی جن و شیطان را به خوبی برتافته است.[8]وی با اشاره به این که آدمی بر حقیقت داستان ابلیس و آدم آگاه نیست، هر گونه خرافه گرایی یا انکار را موجب گمراهی می داند.[9]علامه مجلسی می گوید: بیش تر ارباب ملل و نحل، وجود ابلیس را مسلّم انگاشته و بر این نکته که او متولّی القای وسوسه در قلب های بنی آدم است، اتّفاق نظر دارند.[10] تعابیر قرآن کریم، ابلیس را به صراحت موجودی حقیقی(نه پنداری و نه همان نفس امّاره، یا مفهوم نمادین جبهه مخالف پیامبران) معرّفی می کند که نه به صورت استقلالی، بلکه در حیطه حاکمیت خداوند، آدمیان را به شرّ و گناه فرا می خواند.
کلام علّامه طباطبایی ره
علّامه طباطبایی، وجود شیطان را یکی از ارکان نظام عالم انسانی که بر سنّت اختیار جریان دارد، شناسانده[11]و از آیاتی مانند: «فَقُلْنَا یادَمُ إِنَّ هذَا عَدُوٌّ لَّک وَ لِزَوْجِک»(طه/ 20، 117) نتیجه گرفته که خداوند، ابلیس را به طور مشخّص و روشن به آدم و حوا شناسانده و از آیاتی مانند: «هَلْ أَدُلُّک عَلَی شَجَرَةِ الْخُلْدِ»(طه/ 20، 120) «وَ قَاسَمَهُمَآ إِنّی لَکمَا لَمِنَ النصِحِینَ»(اعراف/ 7، 21)[12] که گفت وگوی آدم و ابلیس را گزارش می کند، استفاده کرده که ابلیس مخاطبی آشنا برای آدم بوده است. ملاصدرا نیز آیات 21- 22 سوره اعراف را مقتضی گفت وگوی شفاهی حضرت آدم و حوا با ابلیس دانسته است[13] که شاهدی بر وجود خارجی ابلیس است. برخی از اندیشه وران با اشاره به آتشین بودن آفرینش ابلیس و شیاطین، آن ها را از جسم مجرّد شمرده؛ ولی تشکل به صورت های گوناگون را برای آنان امکان پذیر دانسته اند.[14]افزون بر ادلّه پیشین، به تصریح قرآن کریم، ابلیس، ذریه (کهف/ 18، 50)، حزب (مجادله/ 58، 20) و لشکریان سواره و پیاده نظام (شعراء/ 26، 95؛ اسراء/ 17، 64) دارد. (حزب الشیطان) آیات پیش گفته جای هیچ تردیدی در اصل وجود استقلالی و خارجی ابلیس باقی نمی گذارد.
پی نوشت ها
[1] طه/ 117.
[2] ریاض السالكین، ج 3، ص 176
[3] مفردات، ص 454،« شطن»
[4] بازخوانى قصه خلقت، ص 97، 103
[5] نقد الخطاب الدینى، ص 144
[6] عدل الهى، ص 74- 72
[7] فى ظلال القرآن، ج 1، ص 58
[8] همان، ج 6، ص 3371-/ 3370
[9] همان، ج 1، ص 59
[10] بحارالانوار، ج 18، ص 285
[11] المیزان، ج 8، ص 38
[12] همان، ج 1، ص 131
[13]تفسیر صدر المتألهین، ج 3، ص 109
[14] دائرةالمعارف قرن بیستم، ج 2، ص 332
ادامه مطلب
