مطالعه صحيح
دکتر فيل ريس، در کتاب «۵۰۰ نکته درباره مطالعه» و دکتر عين الله خادمي در کتاب «مطالعه روشمند» چنين نوشته ‏اند:
1. برخي افراد ترجيح مي‏دهند در سکوت مطالعه کنند و برخي در سروصدا؛ بعضي صندلي راحتي را مي‏پسندند و بعضي دراز کشيدن يا نشستن رسمي را؛ اصلاً وسواس به خرج ندهيد و در هر حالتي که راحت‏تر هستيد، مطالعه خود را آغاز کنيد.
2. اگر مکان مطالعه شما کمي آشفته و به هم ريخته است، مرتب کردن آن را به نيم ساعت پس از مطالعه موکول کنيد؛ زيرا در اين صورت، در حين مرتب کردن اتاق، به مطالبي که مطالعه کرده‏ ايد، فکر خواهيد کرد و زمان مفيدي را از دست نخواهيد داد.
۳. گاهي اوقات از مکان‏هاي استثنايي و هيجان‏ انگيز، استفاده کنيد؛ تا مطلبي که مطالعه مي‏کنيد، همراه آن خاطره در ذهن شما ماندگار شود؛ مثلاً در يک شب باراني با يک چتر و يک چراغ قوه، زير باران برويد و مطلب را مطالعه کنيد و يا در يک مکان تاريخي و قديمي، به تفکر و مطالعه در مورد مطلب مورد علاقه خود بپردازيد.
4. اگر امکان داشته باشد، موضوع مورد مطالعه شما با مکاني که انتخاب مي‏کنيد، هماهنگي و سنخيت داشته باشد. اين کار، به افزايش بهره ‏وري شما، بسيار کمک مي‏کند. اين هماهنگي، شامل ابزار و لوازم مورد نياز نيز مي‏شود.
5. قبل از انتخاب محل مطالعه خود، چند خصوصيت مهم و ايده ‏آل را براي مکان مطالعه، در ذهن خود فهرست کنيد؛ تا راحت‏تر بتوانيد آن را بيابيد.
6. در مکان مطالعه شما، بايد راهي براي خيره شدن به دور دست وجود داشته باشد، زيرا توقف در مطالعه و چشم دوختن به بي‏نهايت، در افزايش کارآيي مطالعه، بسيار سودمند است؛ حداقل گاهي به سقف اتاق خيره شويد.
7. هيچ گاه مطالعه خود را به حضور در مکان خاصي مشروط نکنيد؛ زيرا در اين صورت، بهانه‏اي مي‏يابيد تا در ساير مکان‏ها از مطالعه بگريزيد. به ياد داشته باشيد که در حقيقت، «مکان مطالعه، جايي است که شما هستيد».
8. ميزان نور، دماي محيط، شکل صندلي و ساير شرايط در مکان مطالعه شما، بايد به گونه‏اي نباشند که شما را خواب آلوده کنند.
9. تهويه خوب و اکسيژن زياد در مکان مطالعه، شرطي حياتي است.

روش مطالعه‏
1. بهترين روش کتاب‏خواني، روشي است که خواننده در اين کار بتواند زيبايي‏هاي چيزي را که مي‏خواند، دريابد و به هنگام لزوم، معايب آن را بفهمد و اين از راه پرورش و تمرين حاصل مي‏شود.
2. در معاني کلماتي که براي نخستين بار مي‏بينيد، دقت کنيد و تصور نکنيد که مفهوم جمله، آن معاني را براي ما کشف مي‏کند و همان زمان، بهترين وقت براي رفتن به سراغ فرهنگ لغت است.
3. در خواندن کتاب، استقامت داشته باشيم. استقامت، لجاجت نيست؛ بلکه نوعي بردباري است که ذوق ما را پرورش مي‏دهد و درک ما را عميق مي‏کند.
4. براي رسيدن به عمق معناي يک کتاب خوب، بايد آن را دوبار بخوانيم و با آن، ارتباط دائمي داشته باشيم. يک اثر ارزشمند، ما را سعادتمند مي‏سازد. ما نمي‏توانيم با يک بار خواندن، به اين درجه از خوشبختي برسيم؛ هر چند در اين يک‏بار، دقت فوق العاده به کار بريم.
5. اگر بخواهيم از کتابي که خوانده‏‏ايم، نظر صحيحي پيدا کنيم، بايد درباره آن گفت‏گو کنيم. کتاب‏هاي خوب، افق گفت‏وگوهاي پرثمر را به روي ما مي‏گشايند و اين، همان چيزي است که ما آن را مباحثه مي‏ناميم.
6. يکي از روش‏هاي خوب مطالعه، استفاده از يادداشت برداري است. توجه کنيد که به جاي يادداشت، رونويسي نکنيد؛ بلکه طرح‏هاي گوناگون بريزيد و نکات مهم يادداشت را برجسته‏ تر بنويسيد و اگر مطلبي را درک نمي‏کنيد، به صورت سؤال، يادداشت برداريد.
7. هنگام مطالعه، ابتدا خلاصه مطلب را که اغلب در ابتداي مقاله يا کتاب آمده است، بخوانيد؛ سپس عنوان‏ها و فهرست اجمالي کتاب را مطالعه کنيد و بعد، چند سطر از ابتداي هر عنوان را مطالعه کنيد؛ زيرا مهم‏ترين مطالب، معمولاً در همين خطوط ابتدايي هستند و سرانجام ساير توضيحات و تفاسير کتاب را بر اطلاعات خود بيفزاييد.
8. از همان زمان مطالعه، براي به کار بستن آن چه مي‏آموزيد، برنامه‏ريزي کنيد و به قول تولد، «مطالعه و عمل نکردن،
مانند شخم زدن و بذر نپاشيدن است».
بيکن مي‏گويد: برخي کتاب‏ها را بايد چشيد و بعضي ديگر را بايد بلعيد و برخي را هم بايد جويد و هضم کرد.

کارآيي مطالعه‏
1. به روخواني سطحي در حالت پراکندگي فکر، قناعت نکنيد و با مفهوم و معناي مطلب، ارتباط برقرار سازيد؛ تا آن چه را که مورد نياز است، به خوبي درک کنيد.
2. حجم مطالعه، حواس شما را پرت نکند. مطالعه بيشتر و سريع‏تر، تنها بهانه ‏اي براي بيشتر دانستن است؛ پس ابتدا آن چه را مي‏خواهيد بدانيد و بفهميد، برداشت کنيد و آن گاه با کلمات «سرعت» و «بيشتر»، وسوسه شويد.
3. قبل از آن که از موضوع اصلي کتاب منحرف شويد و به مطلب ديگري بپردازيد، قسمت‏هايي را که دوست داريد به خاطر بسپاريد، مشخص کنيد.
4. حتماً براي مطالعه خود، برنامه‏‏ريزي داشته باشيد. اين که قصد يادداشت برداري داريد يا خير و در مورد چه موضوعي بايد تمرکز کنيد و چه سؤالاتي در ذهن داريد که در اين کتاب جواب آنها را مي‏جوييد و... ، همه بايد از قبل برنامه‏ ريزي شده باشند.
5. بايد کتابي که مطالعه مي‏کنيد، بايد مختص به خود شما باشد؛ تا به راحتي در آن علامت‏گذاري و نکته نويسي کنيد. استفاده از مداد يا ماژيک رنگي، به شما امکان مي‏دهد تا در مراجعه دوباره به کتاب، بهره بيشتري ببريد؛ هر چند نبايد اين خطوط رنگي، استفاده شما را از ساير خطوط کتاب کاهش دهد.
6. هنگام مطالعه، همواره يک قلم در دست داشته باشيد؛ زيرا مطالعه، آن گاه کارآيي مطلوب مي‏يابد که همراه با مطالعه سؤالات، ذهن خود را با آموزه‏هاي کتاب، تطبيق دهيد و در حاشيه آن يادداشت کنيد.
7. ميان مطالعه و ساير کارهاي خود، تعادلي به وجود آوريد؛ تا هم از خواندن خسته نشويد و هم تجربه و عمل را به بهره‏ وري مطالعه خود بيفزاييد.
8. مطالعه پراکنده، با موضوعات گوناگون و متناقض، موجب کاهش بهره‏وري شما مي‏شود؛ سعي کنيد در نوع کتابي که براي مطالعه انتخاب مي‏کنيد، مطالعات قبلي خود را در نظر آوريد؛ تا نظم فکري شما به هم نخورد.
9. اگر بتوانيد از هر کتابي که مي‏خوانيد، نکات مهم و کليدي آن را خلاصه برداري کنيد، بر کارآيي مطالعه شما مي‏افزايد. اين راهکار، آن گاه ارزشمندتر مي‏شود که خواننده به زبان و عبارات خودش، مطالب را يادداشت کند.
10. به ياد داشته باشيد که علاقه و انگيزه، در مورد مطلبي که براي مطالعه انتخاب کرده‏‏ايد، به بهره‏‏وري شما از آن چه مي‏خوانيد، بسيار مي‏افزايد.
11. گاهي قرار دادن يک پاداشِ مشروط براي مطالعه حجم خاصي از کتاب، به هيجان و لذت مطالعه مي‏افزايد و نوعي اثر تشويقي بر فرد مي‏گذارد. اين پاداش‏ها مي‏تواند ديدن يک برنامه تلويزيوني، رفتن به مکاني خاص، انجام يک فعاليت مورد علاقه يا حتي خوردن يک خوراکي مورد علاقه باشد؛ به شرط اين که ميزان تعيين شده، مطالعه شده باشد.
12. رنگ کاغذ، رنگ قلم، نحوه نشستن، فاصله چشم با کتاب، نور محيط و ساير شرايط مکاني نيز در کارآيي مطالعه شما کاملاً مؤثرند. ‏

تمرکز مطالعه
براي تمرکز در مطالعه به امور زير دقت کنيد:
1. علاقه به موضوع مورد مطالعه، يکي از علل مهم ايجاد تمرکز و دقت در حين مطالعه است.
2. هماهنگي اراده و تخيل نيز در اين رابطه کارساز است و به عبارت ديگر، چشمان فرد بر صفحه کتاب و افکارش در حال پرواز به دور دست‏ها نباشد.
3. برخي مسائل جسمي و روحي نيز مي‏توانند تمرکز فرد را بر هم بزنند؛ مانند گرسنگي، تشنگي، بيماري، نگراني و اضطراب.
4. برخي مسائل محيطي نيز از عوامل برهم زننده تمرکزند؛ مانند سروصداي زياد، نور زياد يا کم، لباس نامناسب.
5. عجله و شتاب، سطح مطالعه را کاهش مي‏دهد و تمرکز را بر هم مي‏زند.
6. يکي از مسائل قابل توجه ديگر، سنگيني معده و سيري بيش از حد است.
7. انتخاب زمان مناسب، از عوامل ايجاد تمرکز است؛ مثلاً پس از استراحت، به ويژه صبحگاهان، بهترين حالت تمرکز و ساعات خستگي و کسالت، نامناسب‏ترين اوقات، براي تمرکزند؛ البته در صبحگاهان، لازم است قدري ورزش کنيد؛ تا بدن، آمادگي لازم را به دست آورد.
8. نظم و انضباط در نوع، ساعت و مکان مطالعه، نيز از عوامل ايجاد کننده تمرکز مي‏باشند.

سرعت مطالعه
1. اگر قصد داريد سرعت مطالعه را افزايش دهيد، ابتدا به فهرست کتاب نظري دقيق بيندازيد؛ تا نسبت به موضوعات کلي کتاب، آگاهي پيدا کنيد.
2. تند خواني، هميشه مناسب نيست و در مطالبي که به تعمق و تأمل نياز دارد، اصلاً نبايد به کار گرفته شود.
3. مغز ما هميشه تندتر از بيان ما کلمات را دريافت مي‏کند؛ پس براي افزايش سرعت، سعي کنيد عادت بلند خواني کتاب را ترک کنيد.
4. تمرين کنيد تا به جاي درک لغت به لغت يک جمله، به درک گروهي لغات عادت کنيد.
5. يکي از عوامل کندخواني، برگشت است؛ يعني اين که فرد مرتب نگاه خود را به خطوط پيشين بر گرداند. اين کار، تمرکز فرد را از ميان مي‏برد و وقت زيادي را تلف مي‏کند. هنگام مطالعه، چشم بايد به طور مستقيم و به موازات صفحه حرکت کند و از پريدن به سطرهاي بالا و پايين، پرهيز کند.
6. کساني که با انگشت خط مورد مطالعه را دنبال مي‏کنند، بايد اين عادت را ترک کنند؛ زيرا در تند خواني، فقط چشم کار مي‏کند، نه دست و زبان.
7. «خالي خواني»، يعني سرگرداني چشم در حاشيه سفيد کتاب يا لابه‏ لاي خطوط و يا هر قسمت غير مفيد صفحه نيز موجب کاهش سرعت مطالعه مي‏شود.
8. نوع ورق زدن نيز به صرفه‏ جويي در وقت کمک مي‏کند. ورق زدن درست، آن است که با دست چپ و از گوشه
بالايي صفحه صورت گيرد و چند لحظه قبل از پايان صفحه، دست براي ورق زدن آماده باشد. کساني که با دست راست و از گوشه پاييني صفحه ورق مي‏زنند، از سرعت و تمرکز خود مي‏کاهند .