به بهامه روز بهینه سازی مصرف فرصت را غنیمت شمردیم تا به صورت مفصل تر به موضوع مصرف و فرهنگ مصرف گرایی بپردازیم.

 مطالعه نوع مصرف همیشه مورد توجه رشته های علوم اجتماعی و اقتصاد بوده است . در واقع مصرف جز لاینفك زندگی امروز بشر شده است . متخصصان علوم اجتماعی معتقدند كه بین مصرف و ایدئولوژی رابطه مستقیمی وجود دارد . و فرهنگ مصرف گرایی از دوران خانواده شكل می گیرد . در جوامع پیشین نیز مصرف وجود داشته ولی هدف اصلی آن رفع نیاز بوده اما امروزه مصرف اهداف دیگری دارد كه فراتر از حد نیاز است و جنبه آسیب گونه به خود می گیرد . حتی  از دید انسا ن های  جامعه كنونی  مصرف گرایی با خوشبختی معادل شناخته می شود . زیرا تمایل شدید  به داشتن  كالاها  و خدمات زیاد است  كه فرد ممكن است  توانایی داشتن آن را نداشته  باشد اما در جامعه  او  این خدمات و كالا ها  وجود دارند و نشان دهنده منزلت  و ارزش افرادی است كه این خدمات یا كالا ها را دارا هستند .

مصرف گرایی به شكل افراطی یك آسیب اجتماعی محسوب می شود كه مستلزم شناخت علمی و سپس درمان اساسی، یا به عبارت دیگر برنامه ریزی است . مصرف گرایی بی رویه پدیده ای جهانی است و درمان آن باید در دو بعد خرد و كلان صورت گیرد. باید مصرف گرایی در هر جامعه را در یك زمینه وسیع تر اجتماعی در نظر گرفت زیرا امروزه تولید و توزیع از مرزهای یك كشور گذر كرده و دورافتاده ترین نقاط یك جامعه به مركزی ترین مراكز تولید و سیستم توزیع جهانی متصل است .

با طرح بیانات ایشان در دیدار از مجتمع عظیم عسلویه در اوایل فروردین، ابعاد این نام گذاری حکیمانه بهتر برای اهل فکر روشن می‌شود. ایشان در آن اجتماع فرمودند:

نقش مردم در تحقق«جهاد اقتصادی» چیست؟ آیا اصولاَ مردم در محقق شدن این شعار که یکی از مطالبات رهبر معظم انقلاب است، نقشی دارند؟ یا فقط این مسؤلان دولتی هستند که باید این شعار را محقق کنند؟... 

 امسال نیز توسط ایشان، سال «جهاد اقتصادی» نام‌گذاری شده است. این امر نشان ‌دهنده‌ی اهمیت تحولات اقتصادی در اندیشه‌ی معظم له بوده و باید توجه داشت تا به این شعارها سطحی و صوری نگریسته نشود. خوشبختانه در سرتاسر سال‌های 1388 و 1389، شعارها تحقق عملی پیدا کرده و ملت و دولت در دو سال اخیر، هم به اصلاح الگوی مصرف و هم به همت مضاعف و کار مضاعف به جدیت پرداخته‏اند.

بدون شک مهم ترین اصل در دست یابی به اهداف، شناخت درست آن هاست. برای دست یابی به اهداف سال جهاد اقتصادی باید مصادیق آن را به درستی تعریف کنیم. در این نوشتار به معرفی یکی از جنبه های مهم اقتصادی اسلام می پردازیم

آیات و روایات قابل ‎توجهی درباره مسأله معاش و بهبود اوضاع اقتصادی این جهانی وجود دارد که در برخی از آن ‎ها کار و تلاش در ردیف جهاد در راه خدا قرار گرفته است. تلاش برای بهبود اوضاع فردی در ابعاد مختلف و به ‎ویژه اقتصادی، مسئولیتی دینی و اجتماعی است. سال جدید نیز که از سوی مقام معظم رهبری به ‎نام "جهاد اقتصادی" نامگذاری شده، در تأیید همین موضوع است. جهاد در جهت بهبود اوضاع مالی و اقتصادی موضوعی است که ریشه در تاریخ اسلام دارد. بررسی تاریخ اسلام نشانگر این است که تداوم حیات قدرتمند دینی با اقتصاد قوی امکان ‎پذیر است. جهاد در نفس و ذات خود، تلاش فراتر از حد معمول را به نمایش می ‎گذارد، تلاشی که در واقع به خلق نیروی جدید فردی و اجتماعی بینجامد، نیرویی که در جامعه تضایف ایجاد کند. اما قیدی بسیار مهم، راه ما را در دستیابی به هدف محدود می‎ کند و آن قواعد فقهی اقتصاد اسلامی است، قواعدی که در صورت اجرا، علاوه بر تسریع در روند کار، ثبات اجتماعی را در پی خواهد داشت که ذیلا به آن پرداخته می ‎شود:

---

توسعه اشتغال، رفع بیکاری، فعالیت های کارآفرینی. همگی این واژه ها بسیار نوید بخش به نظر می رسند. اما چرا با وجود تمام تلاش ها در این زمینه هم چنان با مشکلاتی نظیر بیکاری مواجه هستیم؟

---

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب در دیدار هزاران نفر از کارگران سراسر کشور،مصرف کالای داخلی را یکی از ملزومات و بایسته های جهاد اقتصادی دانسته و همگان را به مصرف کالاهای ایرانی ساخت داخل دعوت کردند.

شاید در یک نگاه ساده انگارانه بگوییم وقتی کالاهای مرغوب خارجی هست چه نیازی به مصرف کالای داخلی وجود دارد؟ پاسخ این است که در کنار ارزشمندی هویت ملی و تقویت روحیه خودکفایی، مهمترین اثر مصرف کالای داخلی رفع بیکاری است.

 كار، یعنی فعالیت ثمربخش نیروی انسانی در یك فرآیند كه حاصل آن ایجاد ارزش اقتصادی است. تولید، مهمترین فرآیندی است كه زمینه فعالیت نیروی انسانی را برای آفرینش ارزش اقتصادی مهیا می سازد. تولید فرآیندی است كه مواد اولیه، دانش فنی، ابزار تولید، انرژی و دیگر منابع طبیعی و فیزیكی را به مدد فعالیت فكری و عملی نیروی انسانی مبدل به كالاهای مفید و ارزشمندی می كند كه جامعه برای رفع نیاز و ارتقاء سطح رفاه خود از آن ها بهره می گیرد و در مقابل آن پول می پردازد.

مصادیق جهاد اقتصادی حضرت زهرا(س)، تنها در سخت گرفتن بر خود و انفاق اموال خلاصه نمی‌شود، بلکه ایشان از دارایی‌های اقتصادی خود در مسیر مبارزات سیاسی نیز استفاده می‌کرد.


وقتی رهبر معظم انقلاب امسال را سال «جهاد اقتصادی» نامیدند، برخی گمان کردند منظور ایشان «شدت بخشیدن به تلاش‌های اقتصادی» است. اگرچه افزایش تلاش‌های اقتصادی، یکی از ارکان جهاد اقتصادی است، اما این تمام ماجرا نیست. اگر مسئله فقط همین بود، بسیاری از اقشار مردم مانند معلمان، دانش‌آموزان، اصحاب قلم، زنان خانه‌دار، پزشکان و پرستاران و ... از دایره خطاب ایشان خارج می‌شدند. در حالی که ایشان رهبر کل جامعه هستند و از آن‌جا که نامگذاری‌های ایشان برای جهت‌دهی به سمت و سوی کارهای عموم جامعه است، طبیعتاً نامی را برنمی‌گزینند که فقط به گروه خاصی مربوط شود.

برخی نیز تصور کردند که منظور ایشان در درجه اول، اقشاری مانند کشاورزان و کارگران و صاحبان صنایع است و با توجه به عمومیت مخاطبان ایشان، بقیه نیز باید تا حدی که می‌توانند وارد کارهای اقتصادی شوند. این نیز تلقی نادرستی است. در یک نظام مطلوب، هر کسی باید کار خود را انجام دهد و این‌که مثلاً معلمان و پزشکان و ... بخواهند وارد کارهای اقتصادی شوند، توصیه عاقلانه‌ای نیست.

پس مقصود چیست؟

 توجه به پیام های نوروزی مقام معظم رهبری و پرهیز ار شعار گرایی در این زمینه نیازمند بررسی و تحلیل های کارشناسانه متخصصان و پژوهشگران در این زمینه است. در زیر تحلیلی در این باره و اهمیت سال جهاد اقتصادی آمده است.

سال گذشته، سالی که بنا به سنتی دیرین، توسط مقام معظم رهبری،سال همت مضاعف و کار مضاعف نامگذاری شده بود، علی‏رغم آن‏ که از منظر اقتصادی، سالی سخت و پرزحمت برای مجریان و دست‏اندرکاران اقتصادی ایران بود، اما در این سال، اقتصاد ایران با عبور از یکی از مهم‏ترین موانع پیشرفت اقتصادی خود، یعنی هدفمند کردن یارانه‏های باز، عملاً در مسیری جدیدی از تحول اقتصادی قرار گرفت.

سال 1390 نیز از چند جهت، به دلیل نقش برجسته در صفحه‏ی تقویم اقتصادی ایران و تحقق سند چشم‏انداز، نقشی راهبردی در پیشرفت و خیز بلند اقتصادی کشورمان دارد. به همین دلیل رهبر فرزانه‏ی انقلاب اسلامی در پیام نوروزی خود به ملت ایران، سال 1390 را سال جهاد اقتصادی نام‏گذاری کردند.

 آینده نگری اساس و پایه پیشرفت هرملتی است. نگاهی به وضعیت اقتصادی کشور در سالهای اخیر و سطح قابل توجه تولیدات علمی و تکنولوژی در ایران نشان می دهد جمهوری اسلامی ایران از آمادگی لازم برای تحقق اهداف برنامه بیست ساله برخوردار است.

هر چند در این سند فقط به رئوس مطالب و اهداف کلی نظام جمهوری اسلامی ایران تاکید شده است، اما باید به عنوان چراغ روشنی پیش روی سیاستگذاران و مسئولان قرار گیرد، به عبارتی این دستورات باید مبنای تنظیم برنامه های کوتاه مدت کشور برای توسعه باشد(برنامه های پنج ساله) به همین منظور،نخستین مرحله اجرایی سند چشم انداز با برنامه چهارم آغاز شد .آنگونه که در سند چشم انداز تصریح شده است ، رسیدن به یک ایران پیشرفته و مقتدر و تبدیل آن به کانون هدایت گری در منطقه جز از طریق یک تحول صورت نمی گیرد و این تحول همان تداوم انقلاب اسلامی ملت ایران است که باید بدست نسل های دوم و سوم انقلاب اسلامی محقق شود.

توجه به رهنمود های مقام معظم رهبری می تواند در این زمینه راهگشا باشد. امسال سال جهاد اقتصادی نامگذاری شده است. تاریخ اقتصادی نشان می‌دهد که کشورهای پیشگام صنعتی یا کشورهای تازه ‌صنعتی شده، از ربع آخر قرن نوزدهم تا دهه‌های آخر قرن بیستم، از طریق برنامه‌هایی که به‌گونه ‌ای می‌توان آن برنامه‌ها را جهاد اقتصادی نام‌گذاری کرد، به توسعه اقتصادی دست یافته‌اند. از منظر توسعه اقتصادی نیز نظریات مختلفی وجود دارد که جهاد اقتصادی را تبیین می‌کنند و همگی این نظریات به نحوی از انحا، رشد اقتصادی را مهمترین هدف جهاد اقتصادی می‌دانند.

از مباحث گذشته روشن شد كه اقتصاد اسلامی، به معنای نظام مورد اتّفاق بسیاری از صاحب‏نظران است و در كلمات شهید مطهری نیز گر چه با واژة علم به‌كار گرفته شده، همان طور كه خود تصریح كرد، مقصود مكتب اقتصادی است كه اگر اطلاق علم هم بر آن شده، منظور دانش تجربی نیست.

نظام اقتصادی، مجموعه‌ای از الگوهای رفتاری است كه شركت كنندگان در نظام (مصرف‌كنندگان، تولیدكنندگان و دولت) را به یك‌دیگر و اموال و منابع طبیعی پیوند می دهد و براساس مبانی مشخّص، در راستای اهداف معیّنی به صورت هماهنگ سامان یافته است (موسویان، 1379: ص 12).

برای تبیین نظام اقتصادی اسلام، لازم است مبانی نظام و اهداف آن را مطالعه كنیم. شهید مطهری در آثار خود با استفاده از آیات قرآن و گفتار پیشوایان دین، اصول متعدّدی را مطرح كرده‏ است كه در شكل‏گیری نظام اقتصادی اسلام مؤثّرند.

جهاد اقتصادی از منظر امام خامنه ای

نمودار عددی – تاریخی تبیین کلید واژه ((جهاد اقتصادی))

سخنرانى در دیدار با مسؤولان و کارگزاران نظام جمهورى اسلامى ایران‏
یک‏وقت رئیس‏جمهور کشورى مى‏خواست مشکلات سیاسى خودش را براى من تشریح کند. او مى‏گفت که یکى از رؤساى جمهور گذشته‏ى ما شکر را یک قران گران کرد، علیه او کودتا شد و از بین رفت! من گفتم مشکل او این بوده که مردم را با خودش نداشته است. در مملکت ما، جنسهاى تثبیت‏شده گاهى قیمتشان ده برابر بالا مى‏رود، اما آب هم از آب تکان نمى‏خورد؛ چون مردم پشت سر دستگاهند و به دستگاه اعتماد دارند. گفتم مردم وقتى‏که پشت سر دستگاهند، ما هم مى‏آییم به آن‏ها مى‏گوییم که مثلًا این جنس را قبلًا به این قیمت مى‏دادیم، اما حالا مى‏خواهیم گرانش کنیم؛ مردم قبول مى‏کنند. پنج، شش سال قبل به مردم مى‏گفتیم که همه باید به عنوان جهاد مالى به جنگ کمک کنند؛ مردم هم مثل مور و ملخ به طرف بانکها ریختند، تا به حساب مالى شوراى عالى پشتیبانى جنگ پول بریزند.
شما چگونه مى‏خواهید محبت و اطمینان مردم را جلب کنید؟ مردم باید به من و شما اعتماد داشته باشند. اگر ما دنبال مسائل خودمان رفتیم، به فکر زندگى شخصى خودمان افتادیم، دنبال تجملات و تشریفاتمان رفتیم، در خرج کردن بیت‏المال هیچ حدى براى خودمان قائل نشدیم مگر حدى که دردسر قضائی درست بکند! و هرچه توانستیم خرج کردیم، مگر اعتماد مردم باقى مى‏ماند؟ مگر مردم کورند؟ ایرانیان همیشه جزو هوشیارترین ملتها بوده‏اند؛ امروز هم به برکت انقلاب از هوشیارترینهایند؛ از هوشیارها هم هوشیارترند. آقایان! مگر مردم نمى‏بینند که ما چگونه زندگى مى‏کنیم؟

۲۳/۵/۱۳۷۰

ابعاد جهاد اقتصادی

در آغاز کلام ابتدا مروری بر مقاله شماره یک جهاد اقتصادی (که با عنوان گذری بر واکاوی امر ولی امر مسلمین جهان نسبت به جهاد اقتصادی منتشر شد) می پردازیم و سپس به بررسی ابعاد جهاد اقتصادی خواهیم پرداخت.

جهاد

همانطور که در بیان چیستی جهاد بیان شد، جهاد همراه دو رکن است. ابتدا همراه با جهد و سپس شناخت دشمن. و نیز چهار شعبه دارد: امربه معروف، نهی از منکر و راستگویی و صداقت در مواضع. که مقام معظم رهبری در شرح این حدیث از امام علی (ع) می فرمایند:

امیرالمؤمنین(ع) می‏فرمایند، جهاد چهار شعبه دارد[۱]: امربه معروف نهی از منکر و راستگویی و صداقت در مواضع، درست همین معنایی که امروز ما در موضع‏گیری معنا می‏کنیم یعنی انسان در مواضع سیاسی و اجتماعی صداقت داشته باشد. بنابراین صدق در مواضع خودش جهاد است. مِنَ الْمُؤْمِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ[۲] به آن معناست.[۳]

صندوق بین‌المللی پول در یادداشتی اختصاصی با موضوع قانون هدفمند‌کردن یارانه‌ها در ایران افزایش تقاضا برای کالاهای ایرانی و تحرک اقتصادی را ارمغان این قانون برای اقتصاد ایران دانست.

صندوق بین المللی پول در گزارش خود موسوم به " چشم انداز اقتصاد منطقه ای خاورمیانه و آسیای مرکزی" یادداشتی را به موضوع اجرای قانون هدفمند کردن یارانه ها در ایران اختصاص داده است.

در هر یک از بخش های تولید، اعم از کشاورزی، صنعتی و تجاری عوامل تولید سه گانه ای مشترک اند که در مقاله پیش رو جایگاه این نهاده ها در اقتصاد اسلامی و سایر مکاتب اقتصادی مورد تحلیل قرار می گیرد و امید است بتوان به درستی عقاید اسلام ناب با گذری کوتاه در این تحلیل ارائه نمود.

عوامل تولید سه گانه عبارتند از:

1) کار

2) ابزار تولید

3) سرمایه