ماهی از جمله غذاهای قدیمی بشر است.
آیه ی شریفه ی: (وَهُوَ الَّذی سَخَّرَالْبَحْرَ لِتَأکُلوُا مِنْهُ لَحْماً طَرِیّاً وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَری الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ وَلِتَبْغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعلَّکُمْ تَشْکُرُون)([8]) که به آیهی شیلاتی مشهور است، اشاره به گوشت تازهی ماهی دارد. علامه بزرگوار طباطبایی1 میفرماید: ... مقصود از خوردن گوشت تازه از دریا، خوردن گوشت ماهی است که از دریا صید میشود.([9])
خوردن ماهی در روایات نیز مورد تأکید است. امام کاظم7 فرمود: بر شما باد به خوردن ماهی؛ چرا که اگر آن را بدون نان بخوری برای تو کافی است و اگر همراه نان بخوری بر تو غذایی دلنشین است.([10])
هرگاه رسول خدا9 ماهی میل میکرد، میفرمود: اللّهم بارک لنا فیه و أبدلنا به خیراً منه.([11])
البته مباحث فقهی صید و نیز شرایط ماهی مورد استفاده در تغذیه و دیگر مصارف مورد بحث در کتابهای فقهی آمده است.
در روایات بر حرمت استفاده خوراکی از ماهی بدون فلس مانند: مار ماهی اشاره شده است.
در برخی روایات نیز خوردن آن دسته از ماهیانی که دارای فلس بوده، ولی به دلایلی، هنگام صید، فاقد فلس شوند، جایز شمرده شده است. در روایت صحیح از حمّاد بن عثمان از امام صادق(علیه السلام) نسبت به خوردن ماهی سؤال شد، امام7 فرمود: آنچه که فلس داشته باشد، خوردنش جایز است.
حمّاد از ماهی کنعت پرسش مینماید. امام7 میفرماید: خوردنش جایز است. حمّاد میگوید: کنعت ماهی بدون فلس است. امام7 میفرماید: بلی و لکنّها حوت سیئه الخلق تحتکّ بکل شی فاذا نظرت فی أصل أذنها وجدت لها قشر.([12])
بلی، و امّا کنعت ماهی بد خُلقی است که خودش را به هر چیزی میزند (و در نتیجه پولکهایش میریزد)؛ اگر به کنار گوشش نگاه کنی در آن فلسهایی میبینی.
میگو را نیز از جنس ماهی فلسدار میدانند.
امام خمینی (ره) در مسأله سوم از کتاب اطعمه و اشربه میفرماید: الإربیان المسمی فی لسان اهل هذا الزمان بالروبیان من جنس السمک الذی له فلس فیجوز أکله.([13])
چند نکته
1. مراد از فلس آن چیزی است که در عرف به آن پولک گفته میشود. چنانچه عرف گونههایی از ماهیها را بدون فلس بداند، استفاده غذایی از آن ماهی جایز نیست. از این نظر ماهیها را میتوان به سه دسته تقسیم کرد:
الف. ماهیهای دارای فلس دایم.
ب. ماهیهای دارای فلس غیر دایم.
ج. ماهیهای بدون فلس.
2. حکم تخم ماهی و هرگونه فراوردههای غذایی تابع همان ماهی است؛ پس اگر خوردن گوشت آن ماهی حلال باشد، استفادههای غذایی دیگر از آن نیز جایز است، وگرنه جایز نمیباشد. این حکم در بین فقها مشهور است. محقق حلی1 در شرایع میگوید: و بیض السمک المحلّل حلال و کذا بیض المحرّم حرام.([14])
3. چنانچه در شکم ماهی صید شده، ماهی دیگری باشد، در صورتی که آن ماهی از انواع حلال باشد، خوردنش اشکال ندارد. سکونی از امام صادق(علیه السلام) روایت نمود که از امیرالمؤمنین(علیه السلام) دربارهی ماهی که درون شکم ماهی دیگر است، سؤال شد. حضرت فرمود: هر دو را بخور.([15])
5 . خوردن ماهی زنده، به نظر برخی از فقها جایز است، از نظر بعضی فقها نیز احتیاط در مصرف آمده است. مگر در مقام درمان و ضرورت که اشکالی ندارد.
