در چند سال اخير و با شدت يافتن تحريم‌های يک جانبه و غيرانسانی غرب عليه جمهوری اسلامی ايران با هدف متوقف كردن برنامه‌های صلح آميز هسته‌ای ايران، واژه‌ی جدید «اقتصاد مقاومتی» به ادبيات اقتصادی كشور اضافه و به فراخور حال و روز اقتصاد كشورمان مورد بحث قرار گرفته است.

اين واژه اولين بار در ديدار كارآفرينان با مقام معظم رهبری در شهریور سال 1389 مطرح گرديد. در همين ديدار، رهبر معظم انقلاب «اقتصاد مقاومتی» را معنا و مفهومی از كارآفرينی معرفی و برای نياز اساسی كشور به كارآفرينی نيز دو دليل «فشار اقتصادی دشمنان» و «آمادگی كشور برايی جهش» را معرفی نمودند.1

براي مفهوم اقتصاد مقاومتی در همين مدت زمان كم، تعاريف متفاوتی ارائه شده كه هر كدام از جنبه ای به اين موضوع نگاه كرده اند. در اين ميان، تعريف جامع و كامل از اقتصاد مقاومتی را خود رهبر فرزانه انقلاب ارائه داده اند. ايشان در ديدار با دانشجويان فرمودند: 

«اقتصاد مقاومتی يعني آن اقتصادی كه در شرايط فشار، در شرايط تحريم، در شرايط دشمني ها و خصومت های شديد مي تواند تعيين كننده رشد و شكوفايی كشور باشد

«پس از سلام پیغام شما را به حضرت امام رساندم که رزمندگان آماده هستند عملیات کنند. حضرت امام فرمودند که به هیچ وجه به خاک عراق حمله نکنید، حتی گلوله‌ای به طرف آنها شلیک نکنید. در صورتی که بمباران کردند، شما هم اگر صلاح دانستید دستور بمباران را بدهید. شما نیروی مهیا داشته باشید، در صورتی که آنها حمله کردند و زمینی را تصرف کردند شما هم به آنها حمله کنید.

من اعلام کرده‌ام که قبول قطعنامه تاکتیکی نیست، حمله نقض آن است، قبل و بعد آتش‌بس ندارد.» این پیامی بود که از جانب مرحوم سید احمدآقا در تاریخ 1367/5/12 به رئیس‌جمهور وقت (حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای) که در منطقه جنگی جنوب کشور در مقر فرماندهان نظامی حضور داشتند، اعلام گردید.

بعد از قبول قطعنامه 598 از سوی ایران، دشمن بعثی به واسطه برخی اقدامات و پالس‌های ارسالی از داخل کشور توسط برخی نخبگان و خواص مبنی بر خسته شدن مردم از جنگ، کمبود امکانات و تجهیزات، نداشتن بودجه و... با این تصور که قبول قطعنامه به واسطه ضعف ایران بوده است، حمله گسترده‌ای را آغاز کرد.

منافقین نیز در عملیاتی مذبوحانه به نام فروغ جاویدان با این تصور خام که حکومت ج.ا.ا را سرنگون و حکومت مورد نظر خود را ایجاد خواهند کرد از سمت غرب به ایران حمله کردند. اما این تصور باطلی بود و حضور مردم در صحنه و پیام تاریخی حضرت امام مبنی بر لزوم ایستادگی، باعث شکست مفتضحانه دشمن گردید. عملیات منافقین نیز تبدیل به مرصاد و غروب جاویدان این گروهک تروریستی شد. این حضور و دفاع جانانه مردم باعث گردید آنهایی که صحبت از عدم همراهی مردم و خسته شدن آنها از جنگ می‌نمودند، بر باطل بودن خیال و وهم خویش پی برند.

در مراسم هفتاد و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، یكی از بزرگترین شركت‌های ارائه‌ی خدمات سلامت در جهان به نام شركت قانون ابوعلی سینا، از فناوری جدیدی برای پیشگیری از بیماری سرطان از مواد فراوری‌شده‌ی نانویی در آزمایشگاه فضایی مریخ رونمایی كرد. محققان معتقدند بدون تردید این امر روش‌های گذشته‌ی مبتنی بر شیمی‌درمانی و حتی روش‌های جدید مبتنی بر مهندسی ژنتیك را با چالش بسیار مهمی روبه‌رو خواهد كرد.۱

اگر حدود نیم‌ قرن پیش به شما می‌گفتند كه كشور كره‌ی جنوبی تا ۴۰ سال آینده، یكی از صادركنندگان طراز اول تلفن‌های همراه در جهان (كه در آن برهه محصولی تخیلی بود) می‌شود،‌ واكنش‌تان چه می‌بود؟ احتمالاً خیلی‌ها می‌گفتند غیر ممكن است. چون در آن برهه، اقلام صادراتی كشور كره، تنها ماهی و چند قلم كالای كم‌ارزش دیگر بود. این در حالی است كه كشور ما در حال حاضر از فناوری تولید و ارسال ماهواره به فضا برخوردار است و در فناوری نانو دارای رتبه‌ی تك‌رقمی است. پس واقعی بودن خبر فوق اصلاً دور از انتظار نیست.

قطعاً گذار ما از اقتصاد نفتی به اقتصاد دانش‌بنیان به ملاحظات و الزامات فراوانی نیازمند است؛ اما نوك پیكان تحقق این هدف، گسترش نهادهایی مانند شركت‌های دانش‌بنیان هستند۲ كه نیاز جامعه‌ی بشری را با فناوری‌های درون‌زا پاسخگو هستند. در این نوشتار، برخی ملاحظات توسعه‌ی‌ شركت‌های دانش‌بنیان در ایران كه به فرموده‌ی رهبر انقلاب اسلامی، بهترین نماد اقتصاد مقاومتی هستند۳ مورد بررسی قرار خواهد گرفت:

ابلاغيه سياست‌هاي اقتصاد مقاومتي از آن حيث كه عملكرد اقتصادي انقلاب اسلامي ايران را تئوريزه كرده و در واقع مسير آينده را براي ما به تصوير كشيده است بسيار حائز اهميت است. اين اهميت از آنجا ضرورتش دو چندان مي‌شود كه بدانيم در اقتصاد تا حدودي جامعه به وفاق ملي دست مي‌يابد. به‌طوريكه موضوعاتي كه از اهميت بيشتري برخوردار است و شاه كليد اصلي در اقتصاد ايران است در صدر فعاليت‌ها قرار مي‌گيرد و انرژي اقتصادي مصروف آن بخش‌ها مي‌شود.

ترديدي نيست كه ابلاغيه سياست‌هاي اقتصاد مقاومتي همگان را در اصول به يك وحدت رويه دعوت مي‌كند و دعواهايی كه تاكنون سياستگذاران و اقتصاددانان در انتخاب مسير داشتند و حقيقتا هم امكانات فكري و مادي جامعه را سخت به خود مشغول مي‌كرد ساماندهي مي‌كند.

البته مي‌توان ليستي بلند بالا از مزايا و محاسن اين ابلاغيه تهيه كرد و در سجاياي آن سخن راند.اما از هم‌‌اكنون بايد از دو آسيب كه امكان دارد اين ابلاغيه دچار آنها شود مراقبت كرد تا نتيجه اين سياست‌ها دچار عاقبت فرمان هشت ماده‌اي مبارزه با فساد اقتصادي نشود.

چگونگي ارتقاي سبک زندگي اسلامي در سال حماسه اقتصادي (1)

از زماني که پاي اولين خواستگار به خانه خانواده‌هاي دختردار باز مي‌شود، تمام هم و غم مادراين مي‌شود که فلان برند يخچال و ماشين‌لباسشويي، فلان سرويس خواب و مبلمان معروف و فلان سرويس کريستال چک را بخرد تا دخترشان پيش در و همسايه و به قول معروف فک و فاميل و دخترعمو و دخترخاله که به تازگي ازدواج کرده‌اند، سرافکنده نشود. و از سوي ديگر هم و غم عروس خانم هم فقط اين است که بهترين خريد را با  مارک‌هاي معروف داشته باشد تا بتواند پرستيژي از اين طريق براي خود دست و پا کند. و وقتي وارد خانه‌اش مي‌شود تمام وسايل بايد ست باشد و هيچ‌کم و کسري نداشته باشد.

درست از زماني که پاي مصرف‌گرايي و  غرب‌زدگي در زندگي خانواده‌هاي ما باز شد و از وقتي سريالهاي تلويزيوني به کمک شبکه هاي مختلف ماهواره‌اي با تبليغات فريبنده وسايل لوکس و غيرضروري توجه بينندگان بخصوص خانمها را به خود جلب کرد، از همان موقع بود که سبک زندگي اسلامي جاي خود را به زندگي اشرافي‌گري و پرتجمل البته در برخي خانواده‌هاي خود باخته و به اصطلاح متمول داد.

جوانان و زوجهاي دم‌بخت براي مهار آمار طلاق، جلوگيري از خشونت و درگيري‌هاي خانوادگي به خاطر مال دنيا و داشتن وسايل لوکس در شروع زندگي نيازمند الگوي مناسبي از زندگي ائمه معصومين(ع) هستند. حضرت فاطمه‌زهرا(س) دختر پيامبر خدا زندگي خود را در خانه حضرت علي(ع) با يک گليم ساده، يک سنگ آسياب و چند تکه ظروف گلي آغاز کرد و چه شيرين و زيبا و چه ساده و بي‌آلايش زندگي کردند.

در بهمن ماه سال جاری (1392) سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی از جانب رهبر معظم انقلاب به روسای قوای سه‌گانه و مجمع تشخیص مصلحت نظام ابلاغ شد، از آن جا که مطابق اصل 110 قانون ‌اساسی تعیین سیاست‌های کلی نظام از وظایف رهبری است، این موضوع امر بدیع و تازه‌ای به حساب نمی‌آید، لیکن آنچه که سیاست‌های اخیر را شایسته دقت و عنایت مضاعفی می‌کند، مضمون و محتوای این سیاست‌هاست که بایستی بیش از پیش مدنظر مردم و به ویژه مسئولین قرار گیرد.

«اقتصاد مقاومتی» عبارتی - و اکنون دیگر گفتمانی - است که نخستین‌بار رهبری معظم انقلاب خود شخصا مبدع آن بوده و آن را وارد ادبیات سیاسی - اقتصادی کشور نموده‌اند، و بسان ترجیع‌بندی خصوصا در یک سال اخیر آن را مکرر بیان فرموده و به تبیین و تشریح مولفه‌های خاص آن پرداخته‌اند. سیاست‌هایی که با راهبرد «حفظ دستاوردهای کشور در زمینه‌های مختلف و تداوم پیشرفت و تحقق آرمان‌ها و اصول قانون‌اساسی و سند چشم‌انداز بیست ساله» تدوین و ابلاغ شده‌اند، و علاوه بر آرمان‌های متعالی، اهدافی اقتصادی نظیر غلبه بر مشکلات اقتصادی موجود و واداشتن دشمنی که با «تحمیل یک جنگ اقتصادی تمام عیار در برابر این ملت بزرگ صف‌آرایی کرده» به شکست و عقب‌نشینی با تکیه بر «الگوی اقتصاد بومی و علمی برآمده از فرهنگ انقلابی و اسلامی»،  و عینیت بخشیدن «اقتصاد متکی به دانش و فناوری، عدالت‌بنیان، درون‌زا و برون‌گرا، پویا و پیشرو» را نیز مدنظر دارد.

با ابلاغ سیاست‌های كلی اقتصاد مقاومتی، اجرای آن در دستگاه‌های مختلف قانون‌گذاری و اجرایی و قضایی در دستور كار قرار گرفت. اما توجه به ابعاد اقتصادی این موضوع بدون عنایت به جهت‌گیری‌های فرهنگی آن ممكن است نتایج مطلوبی در بر نداشته و به‌جای ایجاد یك تحول گفتمانی و تغییر در رویكردهای كلان سیاست‌گذاری اقتصادی، این سیاست‌های كلی را تأكیدی بر تداوم تلاش‌های اقتصادی گذشته و حال تلقی نماید.

باید دانست كه اقتصاد مقاومتی یك گفتمان فرهنگی است نه یك روش اقتصادی. در این یادداشت با عطف توجهی به موضوع رابطه‌ی فرهنگ و اقتصاد، برنامه‌ریزی برای ایجاد گفتمان فرهنگی جهت تحقق اقتصاد مقاومتی، ضروری معرفی شده است.

كدام اقتصاد؟ كدام فرهنگ؟

اقتصاد دانشی است كه با توجه به كمبود كالا و ابزار تولید و نیازهای نامحدود بشری به تخصیص بهینه‌ی كالاها و تولیدات می‌پردازد. پرسش بنیادین علم اقتصاد، به حداكثر رساندن رضایت و مطلوبیت انسان‌ها است. اما رضایتمندی چیست؟ پاسخ به این پرسش را باید در فلسفه و انسان‌شناسی هر جامعه‌ی انسانی كه یك زمینه‌ی كاملاً فرهنگی است جستجو نمود و این‌جا است كه می‌توان نزدیكترین رابطه میان اقتصاد و فرهنگ را جستجو نمود. ضمن این‌كه فرهنگ را مجموعه‌ی پیچیده‌ای از دانش‌ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات و هرچه كه فرد به‌عنوان عضوی از جامعه، از جامعه‌ی خویش فرا می‌گیرد تعریف می‌كنند.

منظور از اقتصاد مقاومتی واقعی، یک اقتصاد مقاومتی فعال و پویاست نه یک اقتصاد منفعل و بسته، چنانچه مقاومت برای دفع منافع پیشرفت و کوشش در مسیر حرکت و پیشرفت تعریف می شود مهمترین مشکل اقتصاد مقاومتی غلبه بر تفکر غلط در سیاستگذاران اقتصاد کشور است.

واژه اقتصاد مقاومتی بر این موضوع دلالت می کند که فشارها و ضربه های اقتصادی از سوی نیروهای متخاصم سد راه پیشرفت جامعه است که باید بر آن غلبه کرد.

در رأس فشار خارجی، تحریم اقتصادی و در بخش داخلی نیز فشار همه نیروهایی که زمینه و بستر مناسب را برای تحقیق اهداف سیاست های فشار خارجی ها فراهم می کنند، وجود دارد.

یکی از این بخش ها ناآگاهی بعضی اقتصاددانان است که نوعاً در مسیری سیاستگذاری می کنند که خاص جریان مثلث اقتصاد تهاجمی غرب علیه اقتصاد ما است.

عامل دوم به بخشی از فعالان اقتصادی باز می گردد،چنانکه از دید بعضی همه کسانی که در مسیر واردات کالاهای مصرفی سرمایه گذاری کرده و فعال هستند و همه کسبه و دست اندرکاران و کسانی که در توزیع این کالاها فعالیت می کنند، همان نیرویی هستند که به اقتصاد ملی ضربات جبران ناپذیری وارد می کنند.

موضوع اقتصاد مقاومتی اولین بار در شهریور سال 89 از سوی رهبر معظم انقلاب به دلیل پیش‌بینی‌هایی که ایشان برای صیانت از انقلاب دارند مطرح شد به طوری که چندین بار از سال 89 به بعد در سخنرانی‌ها و بیانات خود به ویژه با فرهیختگان به این موضوع اشاره کردند. حتی در جلسات مشترک با مسئولان نظام، دولت و مجلس نیز در این باره از سوی رهبر معظم انقلاب تأکید شد؛ به دلیل اینکه از ارزش‌هایی که به دست آوردیم صیانت کنیم تا از دستاوردهای انقلاب نیز پاسداری شود.

اخیراً نیز رهبر معظم انقلاب با ابلاغ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی مسیری را تدوین کردند که بتوانیم به گونه‌ای عمل کنیم که حتی در شرایط فشار اقتصادی، رشد و شکوفایی اقتصادی را شاهد باشیم؛ بنابراین آنچه که از اقتصاد مقاومتی برداشت می‌شود، یک اقتصاد ریاضتی و ایستا نیست بلکه یک اقتصاد منعطف و چابک است که قدرت مقابله با فشارهای بیرونی و درونی را دارد و می‌تواند در هر شرایطی شاخص‌های کلان اقتصادی را در سطح مناسب نگه دارد.
در حوزه انرژی نیز در سیاست‌های ابلاغی اقتصاد مقاومتی از سوی رهبر معظم انقلاب مواردی مطرح شده که در بخشی از آن به کاهش انرژی اشاره شده است.

همزمان با ناامیدی توأم با شکست غرب در بهره‌گیری از اهرم‌های نظامی و سیاسی برای مقابله با جمهوری اسلامی ایران که رویکرد آنان به تحریم‌های اقتصادی را در پی داشت، واژه «اقتصاد مقاومتی» با تعریفی مشخص از ضرورت و چگونگی اجرای آن، از سوی رهبر معظم انقلاب به فرهنگ اقتصادی کشور وارد شد، با این انتظار بجا و تعریف‌شده که اقتصاد مقاومتی نه فقط در صف دیگر واژگان اقتصادی قرار گیرد، بلکه ابعاد و اجزای آن در چرخه کارشناسی ارزیابی شده و به عنوان یک «الگوی اقتصادی» به اجرا درآید.

اکنون بیش از 3 سال است که این واژه در گفتمان اقتصادی نظام وارد شده و شکل گرفته است و اگرچه رهبر معظم انقلاب -‌مدظله‌العالی- از صاحبنظران دانشگاهی، حوزوی و سایر اقشار خواسته‌اند برای تحقق اقتصاد مقاومتی و عملیاتی شدن آن بکوشند و تلاش و کوشش درخور توجهی نیز در این زمینه صورت گرفته است ولی نیاز کشور به این الگوی اقتصادی ایجاب می‌کند که موضوع آن در اولویت برنامه‌های پیش روی نظام قرار گیرد تا ثمرات شیرین ناشی از شکوفایی این الگو، به کام ملت شریف و مقاوم میهن اسلامیمان بنشیند و سایر ملت‌ها را نیز به این سو بکشاند.

در این میان، تکیه بر داشته‌های خود و ظرفیت‌های فراوان اما، به کار نگرفته داخلی می‌تواند، نقش گره‌گشایی داشته باشد و تلاش دشمن در تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی به ایران اسلامی را ناکام بگذارد.