عبارت است از آن دسته عملیاتی که بوسیله افراد ورزیده و آموزش دیده به نحو عالی در عمق مناطق دشمن به منظور شناسایی, دستبرد و از هم گسیختگی عملیات دشمن صورت میگیرد و هدف و ادامه عملیات فقط به یگانهای اعزام کننده و ماموریتهای محوله به آنان بستگی دارد.
نمونه ای از عملیاتهای مختلف تکاوران به شرح زیر است:
-گروگانگیری و یا آزادی گروگانها
-همروی و حفاظت از شخصیتها
- حفاظت از اماکن حساس و مهم
-ماموریتهای برون مرزی
-جنگهای چریکی
- عملیاتهای ضد چریکی
- هلی برد
- پاکسازی عناصر
- قطع درگیری
- ماموریتهای ویژه ضد تروریستی
افراد یگانهای تکاور به لحاظ پیچیدگی عملیاتی از دسته های مختلف رزمی که دوره های طولانی و سختی مانند:
-زندگی در شرایط سخت
- رزم در کویر
- رزم در جنگل
- رزم در کوهستان
- رزم در دریا
- غواصی
- رزم از هوا که شامل چتربازی و بال برد را گذرانده اند جمع آوری شده و در رده یگانهای نخبه نظامی یا رزمی سازماندهی میشوند.
کمیته تکاوران نیروی زمینی و دریایی مسئولیت سازمانی مذکور را عهده دار هستند. فرمان عملیاتی یگانهای تکاور با سایر واحدها و یگانهای کلاسیک متفاوت است. یگانهای تکاور زمینی و دریایی توانایی لازم برای هدایت رزمی در دوسطح تاکتیک و راهبردی را دارا هستندیگانهای مذکور گاه ابزار یبرای پیشبرد راهبردی امنیت ملی کشور نیز بوده اند. کلاه سبزها, هوابرد و تکاور از یگانهای تکاور نیروی زمینی در انطباق با شرایط محیطی تکتیکی جنگی, ماموریتهای متنوعی را انجام داده اند. فرماندهان یگانهای تکاور نیروی زمینی تا رده نیروی زمینی و وزارت دفاع در تدوین و توسعه راهبرد نظامی کشور حضور داشتند که با شروع جنگ یگانهای تکاور در نواحی مختلف مرزی در کنار سایر واحدهای جنگی ارتش به انجام ماموریتهای محوله پرداختند.
برجسته ترین ماموریتهای محوله, هوابرد و دریابرد بود. درواقع بعد سوم عملیات نظامی ارتش به یگانهای تکاور محول شده بود ضمن آنکه متجاوزان عراقی نیز از آرایش نظامی و یگانهای تکاور برخوردار بودند. ما شاهد انواع جنگهای بعد سوم بین واحدها و یگانهای تکاور خودی و دشمن عراقی در طول جنگ بوده ایم.
نیروهای تکاور ارتش در سه حوزه آبی-خاکی جنوب, بیابان و کوهستان غرب و کوهستان جنگل شمالغرب به اجرای ماموریتهای بعد سوم جنگ میپرداختند. در واقع آنان میبایست مراقب حمله های یگانهای تکاور متجاوزان عراقی نیز میبودند تا مانع از تلفات و خسارت به یگانهای خودی شوند.
یگانهای تکاور عراقی بیشتر به سبک و سازمان ارتشهای بلوک شرق تشابه داشت درحالیکه یگانهای تکاور ارتش ایران شامل زمینی و دریایی برابر استانداردهای بین المللی به ارتش فدرال آمریکا و ارتش سلطنتی بریتانیا نزدیکتر بود. ارتش ایران در دهه 50 عضو "پیمان منطقه ای سنتو" بود و به یگانهای تکاور ارتش نیز در این دوران تجارب خوبی از جنگ با عراقیها و نیز سازو کار فکر سازی آنان کسب کرده بود و جنگ "ظفار", بازپس گیری جزایر سه گانه ایرانی, جنگ 1975 با متجاوزان عراقی بهمراه برگزاری رزمایشهای مشترک رزمی با کشورهای خارجی و بازیهای ورزشی ارتشها, یگانهای تکاور ارتش ایران را در سطح بالای کارایی, تاکتیک و حتی در سطح راهبردی قرار داده و بدیهی بود که یگانهای تکاور زمینی و دریایی ارتش ایران از سه سطح راهبردی, تاکتیک و کارایی به مراتب بالاتر از یگانهای تکاور عراقی بود که یکی از جلوه های بارز آن انطباق با انواع شرایط جغرافیایی بود.
انطباق با شرایط سخت کوهستانی برای اعراب بسیار مشکل است آنان بیشتر به بیابانهای سوزان عادت دارند. عملیات آبی-خاکی و جنگ در شرایط سخت کوهستانی برای یگانهای تکاور عراقی بسیار مشکل بود و این درحالی بود که یگانهای تکاور عراقی در لشگرهای گارد ریاست جمهوری, گارد ویژه ریاست جمهوری و تیپهای پیاده کوهستان سازماندهی شده بودند. یکی از نکات برجسته روان شناختی سیاسی و نظامی رژیم سابق عراق استفاده از کلاه بر یا کلاه کج در بین اعضای دولت بود. تمام عراقیهای زمان صدام حسین علاقمند بودند که از این نوع کلاه استفاده کنند.
یگانهای تکاور ارتش عراق که بیشتر از نیروی زمینی بودند از آموزشها روسی و آلمان شرقی برخردار بودند. تجارب جنگ افغانستان نشان داد که نیروهای تکاور روسی بوسیله جنگجویان افغانی قلع و قمع شدند بطوریکه میتوان گفت جنگ افغانستان سهمی راهبردی در فروپاشی اتحاد شوروی داشت. همچنین تجارب مذکور در دوران جنگ تحمیلی برای یگانهای تکاور زمینی و دریایی ارتش ایران فراوان است.
تکاوران دریایی در زمان محاصره خرمشهر و آبادان به اجرای عملیات دریابرد و تکاوران زمینی نیز در عملیات غرب و شمالغرب به همراه گروه خدمات رزمی هوانیروز شامل آماد و عملیات جنگی به اجرای ماموریت هوابرد پرداختند. در این میان میتوان از لشگر 58تکاور ذوالفقار, تیپ 55هوابرد شیراز, گردانهای رزمی لشگر 21پیاده حمزه و لشگر 23 نوهد(نیروی ویژه هوابرد) نام برد.
لشگر58ذوالفقار در سال 1358 ابتدا با ترکیب دو گردان از تکاوران گارد سابق که افراد آن همگی پایور بودند تاسیس و بعنوان گارد ریاست جمهوری انجام ماموریت میکرد. به دنبال تجاوز ارتش عراق به خاک کشورمان فرماندهان نظامی, این تیپ زبده را با جذب کارکنان وظیفه به بدنه آن در نهایت به لشگر ارتقا دادند که در دوران پاکسازی غائله های کردستان و نیز جنگ هشت ساله حضوری بسیار مؤثر داشت.
بسیاری از کارکنان نظامی لشگرهای مذکور جزو لشگرهای واحدهای نخبه رزمی شامل لشگر1 و لشگر2 سابق بودند. همچنین گروههای چندگانه کماندوهای دریایی از کمیته تکاور مستقر در حوزه ناوتیپ چهارم دریایی و سایر واحدهای دریایی جنوب از یگانهای برتر رزمی برای عملیات دریابرد محسوب میشدند.
یگانهای تکاور از حداکثر انطباق با محیط نظامی و غیر نظامی با اهداف متفاوت برخوردارند. منظ.ر از عملیات هوابرد اعزام به پشت خطوط دشمن و همکاری با نیروهای مخالف دولت دشمن برای انجام عملیات خرابکاری و ایذائی است. همچنین یگانهای تکاور گاه از ماموریتهای راهبردی نیز برخوردارند برای مثال بسیاری از کارکنان یگانهای تکاور در عالی ترین سطوح تصمیم گیری ملی کشورهای منطقه حضور دارند که ارتش پاکستان نمونه بارز آن ایت. همچنین یگانهای تکاور نیروی زمینی ارتش ایران از یال 1353 و نیز در طول سالها جنگ با اکراد مخالف رژیم سابق عراق رایزنی و در بسیاری از تصمیم گیری های آنان مشارکت داشت.
یگانهای تکاور به واسطه لباس, کلاه, تجهیزات, روحیه و پشتوانه امنیت رزمی تلقی میشوند. بسیاری از خلبانان نیروی هوایی و هوانیروز پس از سقوط در میان نیروهای دشمن بوسیله یگانهای تکاور نجات یافتند. هجوم علیه اشرار مسلح در مناطق صعب العبور از راه هوا و کوهستان و نیز در کویرهای شرق کشورمان, امداد و نجات و خارج کردن ستونهای کاروان نظامی که به کمین ضدانقلاب می افتادند, پیدا کردن محل سقوط هواپیماهای مسافربری و جنگی , هلیکوپترها و غیره در مناطق صعب العبور کوهستان و امداد و نجات آنان تنها بوسیله تکاوران کوهستانی امکان پذیر است که نمونه بارز آن پیدا کردن محل سقوط هواپیمای توپولوف ایران ایر تور در کوههای خرم آباد و تخلیه شهدا بوسیله همین تکاوران بود.
بطور معمول یگانهای تکاور پس از جنگهای پر تجربه تشکیل میشوند برای مثال بریتانیا طی جنگهای هندوچین به تشکیل نیروهای تکاور (S.A.S)و (S.B.S) و تفنگداران سلطنتی پرداخت. آمریکا نیز پس از جنگ 1953 کره و جنگ ویتنام در دهه60میلادی به تشکیل واحدهای نخبه رزمی پرداخت, همچنین دولت فرانسه پس از جنگهای خارجی در آفریقا از میان لژیون های فرانسوی لشگرهای هوابرد و چترباز را گسترش داد. مطالعات اخیر نشان میدهد که بسیاری از بازنشستگان نیروهای مخصوص در کشورهای خارجی برای امور مختلف کشورداری استخدام میشوند.
به نظر میرسد که یگانهای تکاور زمینی و هوایی ارتش ایران در دهه50 شمسیو در پیشبرد راهبردی منطقه ای کشور تشکیل, بسط و توسعه پیدا کردند. امروزه در کشورهای مختلف جهان سازمانهای غیر دولتی, برای جمع آوری نیروهای تکاور برای امور ورزشی, باشگاههای خصوصی و از این قبیل تشکیل شده است. انجمنهای مذکور برای رسیدگی به اوضاع معیشتی, بکارگیری تجارب و قدردانی از نیروهای مخصوص و تکاور انجام وظیفه میکنند.