تفسیر

اين آيه نيز دنباله پاسخگويى به بهانه جوييهاى قوم نوح است.

نخست يكى از دلائل نبوت را كه نوح براى روشن ساختن قوم تاريكدل بيان كرده ، بازگو مى كند: ((اى قوم من ! در برابر اين دعوت از شما مال و ثروت و اجر وپاداشى مطالبه نمى كنم)) (ويا قوم لا اسئلكم عليه مال).

((اجر و پاداش من تنها بر خداست)) (ان اجرى الا على اللّه).

خدايى كه مرا مبعوث به نبوت ساخته و مامور به دعوت خلق كرده است.

و اين ميزان و الگويى است براى شناخت رهبران راستين ، از فرصت طلبان دروغين ،كه هرگامى را برمى دارند بطورمستقيم يا غيرمستقيم هدف مادى از آن دارند.

سـپس در پاسخ آنها كه اصرار داشتند نوح ايمان آورندگان فقير و يا كم سن وسال را از خود براند بـا قـاطـعـيت مى گويد: ((من هرگز كسانى را كه ايمان آورده اند طردنمى كنم)) (وما انا بطارد الذين آمنوا).

((چـرا كـه آنـهـا با پروردگار خويش ملاقات خواهند كرد)) و در سراى ديگر خصم من در برابر او خواهند بود (انهم ملا قوا ربهم).

در پـايـان آيـه بـه آنها اعلام مى كند كه : ((من شما را مردمى جاهل مى دانم))(ولكنى اريكم قوما تجهلون).

(آيه) در اين آيه براى توضيح بيشتر به آنها مى گويد: ((اى قوم من ! اگراين گروه باايمان را طرد كـنـم چـه كـسـى در برابر خدا (در آن دادگاه بزرگ عدالت وحتى در اين جهان) مرا يارى خواهد كرد)) ؟! (ويا قوم من ينصرنى من اللّه ان طردتهم).

طرد افراد صالح و مؤمن كار ساده اى نيست ، آنها فرداى قيامت دشمن من خواهند بود و هيچ كس نـمـى تـواند در آنجا از من دفاع كند، و نيز ممكن است مجازات الهى در اين جهان دامن مرا بگيرد ((آيا انديشه نمى كنيد)) تا بدانيد آنچه مى گويم عين حقيقت است (افلا تذكرون).

(آيـه) آخـرين سخنى كه نوح در پاسخ ايرادهاى واهى قوم به آنها مى گويداين است كه اگر شما خـيـال مـى كنيد و انتظار داريد من امتيازى جز از طريق وحى واعجاز بر شما داشته باشم اشتباه است ، با صراحت بايد بگويم كه : ((من نه به شمامى گويم خزائن الهى در اختيار من است)) و نه هر كارى بخواهم مى توانم انجام دهم (ولا اقول لكم عندى خزائن اللّه).

((و نه مى گويم من فرشته ام)) (ولا اقول انى ملك).

اين گونه ادعاهاى بزرگ و دروغين مخصوص مدعيان كاذب است ، و هيچ گاه يك پيامبر راستين چنين ادعاهايى نخواهد كرد.

در پـايـان آيـه بـار ديـگر به موضوع ايمان آورندگان مستضعف پرداخته و تاكيد مى كندكه : ((من هرگز نمى توانم در باره اين افرادى كه در چشم شما حقيرند بگويم : خداوندخير و پاداش نيكى به آنها نخواهد داد)) (ولا اقول للذين تزدرى اعينكم لن يؤتيهم اللّه خيرا).

بـلكه به عكس خير اين جهان و آن جهان مال آنهاست ، هر چند دستشان ازمال و ثروت تهى است ، ايـن شـما هستيد كه بر اثر خيالات خام ، خير را در مال و مقام يا سن و سال منحصر ساخته ايد و از حقيقت و معنى بكلى بيخبريد.

و به فرض كه گفته شما راست باشد و آنها اراذل و اوباش باشند ((خدا از درون جان آنها و نياتشان آگاهتر است)) (اللّه اعلم بما فى انفسهم).

من كه جز ايمان و صداقت از آنها چيزى نمى بينم ، و به همين دليل وظيفه دارم آنان را بپذيرم ، من مامور به ظاهرم و بنده شناس خداست !.

و اگـر غـيـر از ايـن كـارى كـنم ((مسلما در اين صورت از ستمكاران خواهم بود))(انى اذا لمن الظالمين).

(آيه).

هـمـان گونه كه در آغاز سوره بيان كرديم در اين سوره ، قسمتهاى قابل ملاحظه اى از تاريخ انبيا پيشين بيان شده است :.

نـخست از داستان ((نوح))(ع) پيامبر اولواالعزم شروع مى كند و ضمن 26 آيه نقاط اساسى تاريخ او را به صورت تكان دهنده اى شرح مى دهد.

در ايـن آيه نخستين مرحله اين دعوت بزرگ را بيان كرده و مى گويد: ((ما نوح را به سوى قومش فـرسـتاديم ، (او به آنها اعلام كرد) كه من بيم دهنده آشكارى هستم))(ولقد ارسلنا نوحا الى قومه انى لكم نذير مبين).

(آيـه) در ايـن آيـه پـس از ضربه نخستين ، محتواى رسالت خود را در يك جمله خلاصه مى كند و مى گويد: رسالت من اين است ((كه غير از اللّه ديگرى راپرستش نكنيد)) (ان لا تعبدوا الا اللّه).

و بلافاصله پشت سر آن همان مساله انذار و اعلام خطر را تكرار مى كند ومى گويد: ((من بر شما از عذاب روز دردناكى بيمناكم)) (انى اخاف عليكم عذاب يوم اليم).

در حـقيقت توحيد و پرستش اللّه (خداى يگانه يكتا) ريشه و اساس و زيربناى تمام دعوت پيامبران است.

اگر براستى همه افراد جامعه جز ((اللّه)) را پرستش نكنند و در مقابل انواع بتهاى ساختگى اعم از بـتـهـاى بـرونـى و درونى ، خودخواهيه، هوى و هوسه،شهوته، پول و مقام و جاه و جلال و زن و فرزند سر تعظيم فرود نياورند، هيچ گونه نابسامانى در جوامع انسانى وجود نخواهد آمد.

(آيـه) اكـنون ببينيم نخستين عكس العمل طاغوتها و خودكامگان وصاحبان زر و زور آن عصر در برابر اين دعوت بزرگ و اعلام خطر آشكار چه بود؟.

آنها سه پاسخ در برابر دعوت نوح دادند.

نـخـسـت ((اشـراف و ثـروتـمـنـدان كـافـر فوم او (نوح) گفتند: ما تو را جز انسانى همانند خود نـمى بينيم)) (فقال الملا الذين كفروا من قومه ما نريك الا بشرا مثلنا)در حالى كه رسالت الهى را بـايد فرشتگان بدوش كشند، به گمان اين كه مقام انسان ازفرشته پايين تر است و يا درد انسان را فرشته بهتر از انسان مى داند!.

دلـيـل ديـگـر آنـها اين بود كه گفتند: اى نوح ! ((ما در اطراف تو، و در ميان آنها كه از توپيروى كـرده انـد كـسى جز يك مشت اراذل و جوانان كم سن و سال ناآگاه و بى خبر كه هرگز مسائل را بررسى نكرده اند نمى بينيم)) (وما نريك اتبعك الا الذين هم اراذلنابادى الراى).

بـالاخـره سومين ايراد آنها اين بود كه مى گفتند قطع نظر از اين كه تو انسان هستى نه فرشته ، و عـلاوه بر اين كه ايمان آورندگان به تو نشان مى دهد كه دعوتت محتواى صحيحى ندارد ((اصولا مـا هيچ گونه برترى براى شما بر خودمان نمى بينيم تا به خاطر آن از شما پيروى كنيم)) (وما نرى لكم علينا من فضل).

و به همين دليل ((ما گمان مى كنيم كه شما دروغگو هستيد)) (بل نظنكم كاذبين).

(آيـه) در ايـن آيه پاسخهاى منطقى نوح را در برابر اين ماجراجويان بيان مى كند ((نوح گفت : اى قـوم مـن ! اگـر مـن داراى دليل و معجزه آشكارى از سوى پروردگارم باشم ، و مرا در انجام اين رسـالـت مـشـمـول رحـمت خود ساخته باشد، واين موضوع بر اثر عدم توجه بر شما مخفى مانده بـاشـد)) آيـا بـاز هم رسالت مرا انكارمى كنيد (قال يا قوم اريتم ان كنت على بينة من ربى وآتينى رحمة من عنده فعميت عليكم).

و در پـايان آيه مى گويد: ((آيا من مى توانم شما را بر پذيرش اين بينه روشن مجبور سازم در حالى كـه (خـود شـمـا آمـادگى نداريد و) از پذيرش و حتى تفكر وانديشه پيرامون آن كراهت داريد)) (انلزمكموها وانتم لها كارهون).

در تعقيب آيه قبل كه سخن از قرآن و رسالت پيامبر(ص) به ميان آمده ، درسلسله آيات (18 تا 22) سرنوشت منكران ، و نشانه ه، و پايان و عاقبت كارشان راتشريح مى كند.

نـخـست مى فرمايد: ((چه كسى ستمكارتر است از آن كس كه بر خدا دروغ مى بندد)) (ومن اظلم ممن افترى على اللّه كذبا).

يعنى نفى دعوت پيامبر راستين در واقع نفى سخنان خدا و آن را به دروغ نسبت دادن است ، اصولا تكذيب پيامبر، تكذيب خداست.

سپس آينده شوم آنها را در قيامت چنين بيان مى كند كه : ((آنها در آن روز به پيشگاه پروردگار (با تـمـامـى اعـمـال و كـردارشـان) عرضه مى شوند)) و در دادگاه عدل او حضور مى يابند (اولئ ك يعرضون على ربهم).

((در ايـن هنگام شاهدان اعمال (گواهى مى دهند و) مى گويند: اينها همان كسانى هستند كه بر پروردگار بزرگ و مهربان و ولى نعمت خود دروغ بستند)) (ويقول الا شهاد هؤلا الذين كذبوا على ربهم).

سپس با صداى رسا مى گويند: ((اى لعنت خدا بر ستمگران باد !)) (الا لعنة اللّه على الظالمين).

(آيـه) ايـن آيـه صـفـات اين ظالمان را در ضمن سه جمله بيان مى كند:نخست مى گويد: ((آنها كسانى هستند كه (مردم را با انواع وسائل) از راه خدا بازمى دارند)) (الذين يصدون عن سبيل اللّه).

ايـن كـار از طـريـق الـقـا شـبـهه ، و زمانى از طريق تهديد، و گاهى تطميع ، و مانندآن ، صورت مى گيرد كه هدف همه آنها يكى است و آن بازداشتن از راه خداست.

ديـگر اين كه : ((آنها مخصوصا سعى دارند راه مستقيم الهى را كج و معوج نشان دهند)) (ويبغونها عوجا) يعنى با انواع تحريفه، كم و زياد كردن ، تفسير به راى و مخفى ساختن حقايق چنان مى كنند كه اين صراط مستقيم به صورت اصليش درنظرها جلوه گر نشود، تا مردم نتوانند از اين راه بروند.

و ديـگـر ايـن كـه : ((آنـهـا بـه قـيامت و روز رستاخيز ايمان ندارند)) (وهم بالا خرة هم كافرون) وعدم ايمانشان به معاد سرچشمه سايرانحرافات وتبهكاريهاى آنان مى شود.

(آيـه) ولـى در اين آيه مى گويد: با اين همه ((آنها هيچ گاه توانايى فرار درزمين را ندارند)) تا از قـلـمـرو قـدرت پـروردگـار خارج شوند (اولئ ك لم يكونوا معجزين فى الا رض) ((همچنين آنها نـمـى تـوانند ولى و حامى و پشتيبانى غير از خدا براى خود بيابند)) (وما كان لهم من دون اللّه من اوليا).

سـرانـجـام بـه مـجـازات سنگين آنها اشاره كرده ، مى گويد: ((مجازات آنهامضاعف مى گردد)) (يضاعف لهم العذاب).

چـرا كه هم خود گمراه و گناهكار و تبهكار بودند، و هم ديگران را به اين راههامى كشاندند، وبه هـمـيـن دليل هم بار گناه خويش را بر دوش مى كشند و هم بار گناه ديگران را بى آنكه از گناه ديگران چيزى كاسته شود.

در پـايان آيه ريشه اصلى بدبختى آنها را اين گونه شرح مى دهد: ((آنها نه گوش شنوا داشتند و نه چشم بينا)) ! (ما كانوا يستطيعون السمع وما كانوا يبصرون).

در حـقـيـقـت از كـار انداختن اين دو وسيله مؤثر براى درك حقايق سبب شد كه هم خودشان به گمراهى بيفتند و هم ديگران را به گمراهى بكشانند.

(آيـه) ايـن آيـه مـحـصـول تـمـام تلاشها و كوششهاى نادرست آنها را در يك جمله بيان مى كند، مـى گويد: ((اينها همه كسانى هستند كه سرمايه وجود خود را ازدست داده و ورشكست شدند)) (اولئ ك الذين خسروا انفسهم).

و اين بزرگترين خسارتى است كه ممكن است دامنگير انسانى شود كه موجوديت انسانى خويش را ازدست داده.

سپس اضافه مى كند: آنها به معبودهايى دروغين دل بسته بودند ((اماسرانجام تمام اين معبودهاى ساختگى گم شدند و از نظرشان محو گشتند)) (وضل عنهم ما كانوا يفترون).

(آيـه) و در ايـن آيـه حكم نهايى سرنوشت آنها را به صورت قاطعى چنين بيان مى كند: ((لاجرم و به ناچار آنها در سراى آخرت زيانكارترين مردمند)) (لا جرم انهم فى الا خرة هم الا خسرون).

چـرا كـه تـمـام سرمايه هاى انسانى وجود خويش را از دست دادند، و با اين حال ، هم بار مسؤوليت خويش را بر دوش مى كشند و هم بار مسؤوليت ديگران را!.

(آيـه) در تعقيب آيات گذشته كه حال گروهى از منكران وحى الهى راتشريح مى كرد، اين آيه و آيه بعد نقطه مقابل آنها يعنى حال مؤمنان راستين را بيان مى كند.

نـخست مى گويد: ((كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و دربرابر خداوند خاضع و تـسـليم و به وعده هاى او مطمئن بودند، اصحاب و ياران بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند)) (ان الذين آمنوا وعملوا الصالحات واخبتواالى ربهم اولئ ك اصحاب الجنة هم فيها خالدون).

(آيـه) در ايـن آيـه خـداوند حال اين دو گروه را در ضمن يك مثال روشن وزنده بيان مى كند و مى گويد: ((حال اين دو گروه ، حال نابينا و كر و بينا و شنوا است))(مثل الفريقين كالا عمى والا صم والبصير والسميع).

((آيا اين دو گروه همانند يكديگرند)) (هل يستويان مثل).

((آيا شما متذكر نمى شويد و نمى انديشيد)) (افلا تذكرون).

آنـهـا كـه بـر اثـر لـجـاجـت و دشـمـنى با حق و گرفتار بودن در چنگال تعصب وخودخواهى و خـودپـرسـتى ، چشم و گوش حقيقت بين را از دست داده اند هرگزنمى توانند، حقايق مربوط به عـالم غيب و اثرات ايمان و لذت عبادت پروردگار وشكوه تسليم در برابر فرمان او را درك كنند، ايـن گونه افراد به كوران و كرانى مى مانندكه در تاريكى مطلق و سكوت مرگبار زندگى دارند، در حـالـى كـه مـؤمـنان راستين باچشم باز و گوش شنوا هر حركتى را مى بييند و هر صدايى را مى شنوند وبا توجه به آن راه خود را به سوى سرنوشتى سعادت آفرين مى گشايند.

(آيه).

از اين سلسله آيات بر مى آيد كه گاهى پيامبر(ص) به خاطر شدت مخالفت ولجاجت دشمنان ابلاغ بـعضى از آيات را به آخرين فرصت موكول مى كرده است ، لذاخداوند در اين آيه پيامبرش را از اين كـار نهى مى كند، مى فرمايد: ((گويا ابلاغ بعضى از آياتى را كه بر تو وحى مى شود ترك مى كنى و سينه تو از آن نظر تنگ و ناراحت مى شود)) (فلعلك تارك بعض ما يوحى اليك وضائق به صدرك).

از ايـن ناراحت مى شوى كه مبادا آنها معجزات اقتراحى از تو بخواهند و((بگويند چرا گنجى بر او نازل نشده ، و يا چرا فرشته اى همراه او نيامده)) ؟ (ان يقولوا لولا انزل عليه كنز اوجا معه ملك).

لذا بلافاصله اضافه مى كند: ((تو تنها بيم دهنده و انذاركننده اى)) (انما انت نذير).

يعنى ، خواه آنها بپذيرند، يا نپذيرند و مسخره كنند و لجاجت به خرج دهند.

و در پـايـان آيـه مى گويد: ((خداوند حافظ و نگاهبان و ناظر بر هر چيز است))(واللّه على كل شى وكيل).

يـعـنى از ايمان و كفر آنها پروا مكن و اين به تو مربوط نيست وظيفه تو ابلاغ است خداوند خودش مى داند با آنها چگونه رفتار كند.

(آيـه) از آنـجـا كه اين بهانه جوييها و ايرادتراشيها به خاطر آن بود كه آنهااصولا وحى الهى را منكر بـودند و مى گفتند: اين آيات از طرف خدا نيست ، اينهاجمله هايى است كه ((محمد)) به دروغ بر خـدا بـسـتـه ، لذا در اين آيه به پاسخ اين سخن با صراحت هر چه بيشتر پرداخته ، مى گويد: ((آنها مى گويند: او (پيامبر) آنها را به خدا افترا بسته)) (ام يقولون افتريه).

((بـه آنـها بگو: اگر راست مى گوييد (كه اينها ساخته و پرداخته مغز بشر است)شما هم ده سوره همانند اين سوره هاى دروغين بياوريد و از هركس مى توانيد ـجزخداـ براى اين كار دعوت كنيد)) (قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات وادعوا من استطعتم من دون اللّه ان كنتم صادقين).

(آيه) ((اما اگر آنها دعوت شما مسلمانان را اجابت نكردند (و حاضرنشدند لااقل ده سوره همانند ايـن سـوره هـا بـياورند) بدانيد (اين ضعف و ناتوانى نشانه آن است كه قرآن) تنها با علم الهى نازل شده)) (فالم يستجيبوا لكم فاعلموا انماانزل بعلم اللّه).

((و (نـيـز بـدانـيـد كـه) هيچ معبودى جز خدا نيست)) و نزول اين آيات معجز نشان دليل بر اين حقيقت است (وان لا اله الا هو).

((آيا با اين حال در برابر فرمان الهى شما اى مخالفان تسليم مى شويد)) ؟ (فهل انتم مسلمون).

آيـا بـا ايـن كه از شما دعوت به مبازره كرديم و عجر وناتوانيتان در برابر اين دعوت ثابت شد جاى ترديد مى ماند كه اين آيات از طرف خداست.

دو آيـه فـوق بـار ديـگر اعجاز قرآن را تاكيد مى كند و مى گويد: اين يك سخن عادى نيست ، بلكه وحـى آسـمانى است كه از علم وقدرت بى پايان خداوند سرچشمه گرفته ، و به همين جهت تحدى مى كند و تمام جهانيان را به مبارزه مى طلبد.

(آيه) آيات گذشته با ذكر ((دلايل اعجاز قرآن)) حجت را بر مشركان ومنكران تمام كرد و از آنجا كـه پـس از وضـوح حـق باز گروهى ، تنها به خاطر حفظ منافع مادى خويش ، از تسليم خوددارى مى كنند در اين آيه و آيه بعد اشاره به سرنوشت اين گونه افراد دنياپرست كرده ، مى گويد: ((كسى كـه تـنـهـا هدفش زندگى دنيا و زرق وبرق و زينت آن باشد در همين جهان نتيجه اعمالشان را بـطور كامل به آنها مى دهيم بى آن كه چيزى از آن كم و كاست شود)) (من كان يريد الحيوة الدنيا وزينتها نوف اليهم اعمالهم فيها وهم فيها لا يبخسون).

اين آيه بيان يك سنت هميشگى الهى است كه اعمال مثبت و مؤثر نتائج ، آن از ميان نمى رود، با اين تفاوت كه اگر هدف اصلى رسيدن به زندگى مادى اين جهان باشدثمره آن چيزى جز آن نخواهد بـود، و امـا اگـر هدف خدا و جلب رضاى او باشد هم در اين جهان تاثير خواهد بخشيد و هم نتائج پربارى براى جهان ديگر خواهدداشت.

نـمونه اين موضوع را امروز در اطراف خود به روشنى مى يابيم ، جهان غرب باتلاش پيگير و منظم خـود اسـرار بسيارى از علوم و دانشها را شكافته ، و بر نيروهاى مختلف طبيعت مسلط گشته و با سـعـى و كوشش مداوم و استقامت در مقابل مشكلات و اتحاد و همبستگى ، مواهب فراوانى فراهم نموده است.

بـنـابـرايـن جـاى گـفـتـگـو نـيست كه آنها نتائج اعمال و تلاشهاى خود را خواهندگرفت وبه پـيـروزيـهاى درخشانى نائل خواهند شد، اما ازآنجا كه هدفشان تنها زندگى است ، اثر طبيعى اين اعمال چيزى جز فراهم شدن امكانات مادى آنان نخواهد بود.

(آيـه) لذا در اين آيه صريحا مى گويد: ((اين گونه افراد در سراى ديگربهره اى جز آتش ندارند)) ! (اولئ ك الذين ليس لهم فى الا خرة الا النار).

((و تمام آنچه را در اين جهان انجام داده اند در جهان ديگر محو و نابودمى شود)) و هيچ پاداشى در برابر آن دريافت نخواهند كرد (وحبط ما صنعوا فيها).

((و تـمـام اعـمـالـى را كـه براى غير خدا انجام داده اند باطل و نابود مى گردد))(وباطل ما كانوا يعملون).

(آيـه) در تـفسير اين آيه نظرات گوناگونى وجود دارد ولى آنچه از همه روشنتر به نظر مى رسد چنين است :.

در آغـاز آيه مى گويد: ((آيا كسى كه دليل روشنى از پروردگار خويش در اختياردارد، و به دنبال آن شاهد و گواهى از سوى خدا آمده و قبل از آن كتاب موسى (تورات) به عنوان پيشوا و رحمت و بـيـانـگر عظمت او آمده است)) همانند كسى است كه داراى اين صفات و نشانه ها و دلائل روشن نيست (افمن كان على بينة من ربه ويتلوه شاهد منه ومن قبله كتاب موسى اماما ورحمة).

ايـن شـخص همان پيامبر(ص) است و ((بينه)) و دليل روشن او قرآن مجيد وشاهد و گواه صدق نبوتش مؤمنان راستينى همچون على (ع) مى باشند كه پيش از اونشانه ها و صفاتش در تورات آمده است.

به اين ترتيب از سه راه روشن حقانيت دعوتش به ثبوت رسيده است.

نخست قرآن كه بينه و دليل روشنى است در دست او.

دوم كـتـب آسـمـانـى پـيـشـيـن كه نشانه هاى او را دقيقا بيان كرده ، و پيروان اين كتب در عصر پيامبر(ص) آنها را به خوبى مى شناختند.

سوم پيروان فداكار و مؤمنان مخلص كه بيانگر صدق دعوت او و گفتار اومى باشند.

آيـا بـا جـود ايـن دلائل زنـده مى توان او را با مدعيان ديگر قياس كرد و يا درصدق دعوتش ترديد نمود؟.

سـپـس بـه دنـبال اين سخن اشاره به افراد حق طلب و حقيقت جو كرده و از آنهادعوت ضمنى به ايمان مى كند و مى گويد: ((آنها به چنين پيامبرى (كه اين همه دليل روشن در اختيار دارد) ايمان مى آورند)) (اولئ ك يؤمنون به).

و به دنبال آن سرنوشت منكران را به اين صورت بيان مى كند: ((و هر كس ازگروههاى مختلف به او كافر شود موعد و ميعادش آتش دوزخ است)) (ومن يكفر به من الا حزاب فالنار موعده).

و در پـايـان آيه همان گونه كه سيره قرآن در بسيارى از موارد است روى سخن را به پيامبر كرده ، يـك درس عـمومى براى همه مردم بيان مى كند و مى گويد: ((اكنون (كه چنين است و اين همه شـاهـد و گـواه بـر صـدق دعوت تو وجود دارد) هرگز درآنچه بر تو نازل شده ترديد به خود راه مده)) (فلا تك فى مرية منه).

((چرا كه اين سخن حقى است از سوى پروردگار تو)) (انه الحق من ربك).

((ولى بسيارى از مردم (بر اثر جهل و تعصب و خودخواهى) ايمان نمى آورند)) (ولكن اكثر الناس لا يؤمنون).

بنابراين آيه اشاره به امتيازات اسلام و مسلمين راستين و اتكاى آنها بر دلائل محكم در انتخاب اين مكتب است ، و در نقطه مقابل سرنوشت شوم منكران مستكبر را نيز بيان كرده است.

(آيه).

در روايـات مـتعددى كه از طرق اهل بيت (ع) به ما رسيده امت معدوده به معنى نفرات كم ، واشاره به ياران حضرت مهدى (عج) گرفته شده است ، ولى همانگونه كه گفتيم معنى ظاهر آيه اين است كه امت معدوده به معنى زمان معدود ومعين است ، واتفاقا در روايتى كه از اميرمؤمنان على (ع) در تـفـسير آيه نقل شده ((امت معدوده)) همين گونه تفسير گرديده ، بنابراين روايات مزبور ممكن است اشاره به معنى دوم آيه وبه اصطلاح ((بطن آيه)) بوده باشد.

(آيـه) يكى ديگر از نقطه هاى ضعف آنان ، كم ظرفيتى در برابر مشكلات وناراحتيها و قطع بركات الهى است ، چنان كه قرآن مى گويد: ((و هرگاه نعمت ورحمتى به انسان بچشانيم و سپس آن را از او برگيريم او مايوس و نوميد مى شود و به كفران و ناسپاسى بر مى خيزد)) (ولئن اذقنا الا نسان منا رحمة ثم نزعناها منه انه ليؤس كفور).

كلمه ((انسان)) در اين گونه آيات اشاره به انسانهاى تربيت نايافته و خودرو وبى ارزش است.

(آيـه) سـومـيـن نـقـطه ضعف آنها اين است كه به هنگامى كه در ناز و نعمت فرو مى روند، چنان خـودبـاخـتگى و غرور و تكبر بر آنها چيره مى شود كه همه چيز رافراموش مى كنند، چنانكه قرآن مـى گـويـد: ((و اگـر بـعـد از شدت و رنجى كه به اورسيده نعمتهايى به او بچشانيم مى گويد: مـشـكـلات از مـن بـرطـرف شـد، و ديگر باز نخواهدگشت و غرق شادى و غفلت و فخر فروشى مى شود)) آنچنان كه از شكر نعمتهاى پروردگار غافل مى گردد (ولئن اذقناه نعم بعد ضرا مسته ليقولن ذهب السيئات عنى انه لفرح فخور).

(آيـه) سـپـس در ايـن آيه اضافه مى كند: ((مگر آنها كه (در سايه ايمان راستين) صبر و استقامت ورزيـدنـد و كـارهاى شايسته انجام دادند)) و در همه حال ازاعمال صالح فروگذار نمى كنند، از تنگ نظريها و ناسپاسيها و غرور، و تكبر بركنارند(الا الذين صبروا وعملوا الصالحات).

آنـهـا نـه بـه هنگام وفور نعمت ، مغرور مى شوند و خدا را فراموش مى كنند، و نه به هنگام شدت و مصيبت مايوس مى گردند و كفران مى كنند.

و بـه همين دليل : ((براى اين افراد آمرزش و پاداش بزرگى خواهد بود)) (اولئ ك لهم مغفرة واجر كبير).

آيه ـ شان نزول : براى اين آيه و دو آيه بعد دو شان نزول نقل شده :نخست اين كه گروهى از رؤساى كـفـار مـكه نزد پيامبر(ص) آمدند و گفتند: اگر راست مى گويى كه پيامبر خدا هستى كوههاى مـكه را براى ما طلا كن ! و يا فرشتگانى رابياور كه نبوت تو را تصديق كنند ! اين آيه نازل شد و به آنها پاسخ گفت.

شـان نـزول ديـگـرى از امام صادق (ع) نقل شده و آن اين كه پيامبر به على (ع) فرمود:من از خدا خواسته ام كه ميان من و تو برادرى برقرار سازد و اين درخواست قبول شد و نيز خواسته ام كه تو را وصى من كند اين درخواست نيز اجابت گرديد،هنگامى كه اين سخن به گوش بعضى از مخالفان رسـيد (از روى عداوت و دشمنى)گفتند به خدا سوگند يك من خرما در يك مشك خشكيده از آنـچـه مـحـمـد(ص) ازخـداى خـود خـواسـتـه بـهـتر است (اگر راست مى گويد) چرا از خدا نخواست فرشته اى براى يارى او بر دشمنان بفرستد و يا گنجى كه او را از فقر نجات دهد اين آيات فوق نازل شد و به آنها پاسخ داد.

تفسير:.

در سـلسله آيات (8 تا 11) گوشه هايى از حالات روانى و نقاط ضعف اخلاقى افراد بى ايمان تشريح شده ، همان نقاط ضعفى كه انسان را به راههاى تاريك و فساد مى كشاند.

نـخـسـتـيـن صـفـتى كه براى آنها ذكر مى كند، شوخى كردن با حقايق و مسخره نمودن مسائل سـرنـوشـت ساز است ، مى فرمايد: ((و اگر مجازات را تا زمان محدودى از آنهابه تاخير اندازيم (از روى استهزا) مى گويند: چه چيز مانع آن شده است)) ! چه شداين مجازات ، كجا رفت اين كيفر ؟ (ولئن اخرنا عنهم العذاب الى امة معدودة ليقولن ما يحبسه).

اين شيوه همه جاهلان مغرور و بى خبر است ، كه هر چه با تمايلات آنهاسازگار نباشد، در نظرشان مسخره است.

امـا قـرآن با صراحت به آنها پاسخ مى گويد: ((آگاه باشيد آن روز كه (عذاب) به سراغشان آيد، از آنـهـا بـازگـردانـده نخواهد شد)) و هيچ قدرتى مانع آن نخواهد بود(الا يوم ياتيهم ليس مصروفا عنهم).

((و آنچه را مسخره مى كردند بر آنان نازل مى شود)) و آنها را درهم مى كوبد(وحاق بهم ما كانوا به يستهزؤن).

در ايـن آيـه از سـه نـكته اساسى بحث شده است : نخست از آفرينش جهان هستى و مخصوصا آغاز آفرينش كه نشانه قدرت پروردگار و دليل عظمت او است ،مى فرمايد: ((او كسى است كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد)) (وهو الذى خلق السموات والا رض فى ستة ايام).

مـنظور از ((روز)) دوران است ، خواه اين دوران كوتاه باشد و خواه بسيارطولانى و حتى به مقدار ميلياردها سال ـ و چون در ذيل آيه 54 سوره اعراف شرح آن گذشت نيازى به تكرار نيست.

سپس اضافه مى كند: ((و عرش او (خداوند) بر آب قرار داشت)) (وكان عرشه على الما).

در آغـاز آفرينش ، جهان هستى به صورت مواد مذاب (يا گازهاى فوق العاده فشرده كه شكل مواد مذاب و مايع را داشت) بود.

سـپـس در ايـن تـوده آبگونه حركات شديد و انفجارات عظيمى رخ داد، وقسمتهايى از سطح آن پـى درپى به خارج پرتاب شد، اين اتصال و به هم پيوستگى به انفصال و جدايى گراييد، و كواكب و سيارات و منظومه ها يكى بعد از ديگرى تشكيل يافتند.

بنابراين ، جهان هستى و پايه تخت قدرت خدا نخست بر اين ماده عظيم آبگونه قرار داشت.

دومـين مطلبى كه در اين آيه به آن اشاره شده هدف آفرينش جهان هستى است ، همان هدفى كه قـسمت عمده اش به ((گل سر سبد اين جهان)) يعنى ((انسان))باز مى گردد، انسانى كه بايد در مـسـير تعليم و تربيت قرار گيرد و راه تكامل را بپويد وهر لحظه به خدا نزديكتر شود، مى فرمايد: ايـن آفـريـنـش بـا عـظـمـت را ((بـه اين خاطرقرار داد كه شما را بيازمايد تا كدامين بهتر عمل مى كنيد)) (ليبلوكم ايكم احسن عمل).

سومين مطلبى كه در اين آيه به آن اشاره شده مساله ((معاد)) است كه پيوندناگسستنى با مساله آفرينش جهان و هدف خلقت دارد.

لـذا مـى گـويـد: ((اگر به آنها بگويى شما بعد از مرگ برانگيخته مى شويد كافران از روى تعجب مـى گـويـند: (اين باوركردنى نيست ، اين حقيقت و واقعيت ندارد،بلكه) اين تنها يك سحر آشكار است)) (ولئن قلت انكم مبعوثون من بعد الموت ليقولن الذين كفروا ان هذا الا سحر مبين).

(آيه).

طرز روزى رساندن خداوند به موجودات مختلف ، راستى حيرت انگيزاست ، از جنينى كه در شكم مـادر قـرار گـرفته تا حشرات گوناگونى كه در اعماق تاريك زمين و لانه هاى پرپيچ و خم و در لابلاى درختان و بر فراز كوهها و در قعردره ها زندگى دارند كه از ديدگاه علم او هرگز مخفى و پـنـهـان نـيـستند، و همانگونه كه قرآن مى گويد خداوند، هم جايگاه و ((آدرس اصلى)) آنها را مى داند و هم محل سيارآنان ر، و در هر جا باشند روزيشان را به آنان حواله مى كند.

جـالـب اين كه در آيات فوق به هنگام بحث از روزى خواران تعبير به ((دابه)) وجنبده شده است و اين اشاره لطيفى به مساله رابطه ((انرژى)) و ((حركت)) است ،مى دانيم هر جا حركتى وجود دارد نيازمند به ماده انرژى زا است يعنى ماده اى كه منشا حركت گردد.

و در پـاسـخ ايـن سؤال كه آيا ((روزى)) هركس از آغاز تا پايان عمر تعيين شده ، وخواه ناخواه به او مى رسد ؟ بايد بگوييم درست است كه روزى هر كس مقدر وثابت است ، ولى در عين حال مشروط بـه سـعـى و تلاش و كوشش مى باشد، و هرگاه اين شرط حاصل نشود مشروط نيز از ميان خواهد رفت.

نـكته مهم اين است كه آيات و روايات مربوط به معين بودن روزى در واقع ترمزى است روى افكار مردم حريص و دنياپرست كه براى تامين زندگى به هر درمى زنند، و هر ظلم و جنايتى را مرتكب مى شوند، به گمان اين كه اگر چنين نكنندزندگيشان تامين نمى شود.

آيـات قرآن و احاديث اسلامى به اين گونه افراد هشدار مى دهد كه بيهوده دست و پا نكنند، همين اندازه كه آنها در طريق مشروع گام بگذارند و تلاش وكوشش كنند مطمئن باشند خداوند از اين راه همه نيازمنديهاى آنها را تامين مى كند.

الـبـته بعضى از روزيها مثل نور آفتاب ، باران و هوا و عقل و هوش خدادادى ;چه انسان به دنبال آن برود، يا نرود، به سراغ او مى آيند.

ولـى اگـر بـا تلاش و كوشش خود از همين مواهب نيز بطور صحيحى نگهدارى نكنيم آنها نيز از دست ما خواهد رفت ، و يا بى اثر مى ماند.

ولى به هر حال نكته اساسى اين است كه تمام تعليمات اسلامى به مامى گويد براى تامين زندگى بهتر چه مادى و چه معنوى ، بايد تلاش بيشتر كرد.

(آيه).

در آيه قبل اشاره اى به وسعت علم پروردگار و احاطه او به اسرار نهان وآشكار شده بود، و اين آيه در حـقـيـقـت دليلى براى آن محسوب مى شود، چرا كه ازروزى دادن خداوند به همه موجودات سخن مى گويد، همان كارى كه بدون احاطه علمى كامل به همه جهان امكان پذير نيست !.

نخست مى گويد: ((هيچ جنبنده اى در روى زمين نيست مگر اين كه رزق وروزى آن بر خداست ، و قـرارگاه او را مى داند، و از نقاطى كه از قرارگاهش به آن منتقل مى شود (نيز) باخبر است)) و در هـر جاباشد روزيش را به او مى رساند (ومامن دابة فى الا رض الا على اللّه رزقها ويعلم مستقرها ومستودعها).

((تـمـام ايـن حـقـايق (با همه حدود و مرزهايش) در كتاب مبين و لوح محفوظعلم خداوند ثبت است)) (كل فى كتاب مبين).

ايـن سـوره بـا بيان اهميت اين كتاب بزرگ آسمانى شروع مى شود، تا مردم به محتويات آن بيشتر توجه كنند.

ذكـر حـروف مـقـطـعـه خـود دلـيلى است بر اهميت اين كتاب بزرگ آسمانى كه باتمام اعجاز و عـظـمـتش از حروف مقطعه ساده اى كه در اختيار همگان است همچون ((الف ، لام ، را)) تشكيل شده است (الر).

و به دنبال اين حروف مقطعه يكى از ويژگيهاى قرآن مجيد را با دو جمله بيان مى كند، نخست اين كه : ((كتابى است كه تمام آياتش متقن و مستحكم است)) (كتاب احكمت آياته).

و ((سـپـس شرح و تفصيل (تمام نيازمنديهاى انسان در زمينه زندگى فردى واجتماعى ، مادى و معنوى ، در آن) بيان شده است)) (ثم فصلت).

ايـن كـتاب بزرگ با اين ويژگى از سوى چه كسى نازل شده است ؟ ((از نزدخدايى كه هم حكيم است و هم آگاه)) (من لدن حكيم خبير).

(آيـه) در ايـن آيـه مـهمترين و اساسى ترين محتواى قرآن يعنى توحيد ومبارزه با شرك را به اين صـورت بـيـان مى كند: نخستين دعوت من اين است كه ((جزخداوند يگانه يكتا را نپرستيد)) (الا تعبدوا الا اللّه).

و دومين برنامه دعوتم اين است كه : ((من براى شما از سوى او نذير و بشيرم))(اننى لكم منه نذير وبشير).

در بـرابر نافرمانيها و ظلم و فساد و شرك و كفر، شما را بيم مى دهم ، و ازعكس العمل كارهايتان و مـجـازات الـهـى بـرحـذر مـى دارم ، و در بـرابر اطاعت و پاكى وتقوا شما را بشارت به سرنوشتى سعادتبخش مى دهم.

(آيـه) سـومـيـن دعوتم اين است كه : ((از گناهان خويش استغفار كنيد)) و ازآلودگيها خود را شستشو دهيد (وان استغفروا ربكم).

و چهارمين دعوتم اين است كه : ((به سوى او باز گرديد)) (ثم توبوا اليه).

و پـس از شـسـتـشـوى از گـناه و پاك شدن در سايه استغفار، خود را به صفات الهى بياراييد كه بازگشت به سوى او چيزى جز اقتباس از صفات او نيست.

سـپـس نـتـيجه هاى عملى ((موافقت)) يا ((مخالفت)) با اين چهار دستور را چنين بيان مى كند: هرگاه به اين برنامه ها جامه عمل بپوشانيد خداوند ((تا پايان عمر شما رااز زندگانى سعادتبخش اين دنيا بهره مند و متمتع مى سازد)) (يمتعكم متاعا حسنا الى اجل مسمى).

بـنابراين ; مذهب پيش از آن كه سراى آخرت را آباد كند، آبادكننده سراى دنياست و از آن بالاتر اين كه به هركس به اندازه كارش ، بهره مى دهد و تفاوت مردم را در چگونگى عمل به اين چهار اصل به هيچ وجه ناديده نمى گيرد، بلكه ((به هر صاحب فضيلتى به اندازه فضيلتش عطا مى كند)) (ويؤت كل ذى فضل فضله).

((و امـا اگر راه مخالفت را پيش گيريد، و (در برابر اين دستورهاى چهارگانه عقيدتى و عملى) سـرپيچى كنيد، من از عذاب روز بزرگى بر شما بيمناكم)) همان روزكه در دادگاه بزرگ عدل الهى حضور مى يابيد (وان تولوا فانى اخاف عليكم عذاب يوم كبير).

(آيـه) بـه هـر حـال بـدانـيـد كـه هـر كـس باشيد، و در هر مقام و منزلتى قرارگيريد، سرانجام ((بازگشت همه شما به سوى خداست)) (الى اللّه مرجعكم).

و اين جمله اشاره به اصل پنجمى از اصول تفصيلى قرآن يعنى مساله معاد ورستاخيز است.

امـا هيچ گاه فكر نكنيد كه قدرت شما در برابر قدرت خدا اهميتى دارد، يامى توانيد از فرمان او، و دادگـاه عـدالتش فرار كنيد، و نيز تصور نكنيد كه او نمى توانداستخوانهاى پو سيده شما را بعد از مرگ جمع آورى كند، و لباس حيات و زندگى نوينى بر آن بپوشاند ((چرا كه او بر همه چيز قادر و تواناست)) (وهو على كل شى قدير).

(آيـه) اين آيه بطوركلى اشاره به يكى از كارهاى احمقانه دشنان اسلام وپيامبر(ص) مى كند كه با اسـتـفاده از روش نفاق آميز و دوركشى از حق مى خواستندماهيت خود را از نظرها پنهان سازند تا گفتار حق را نشنوند.

لذا مى گويد: ((آگاه باشيد ! آنها (سرها را به هم نزديك ساخته و)سينه هايشان را در كنار هم قرار مـى دهـنـد تـا خـود (و سـخنان خويش) را از او (پيامبر)پنهان دارند)) (الا انهم يثنون صدورهم ليستخفوا منه).

تـعـبـيـر ((يـثـنـون)) ممكن است اشاره به هرگونه ((مخفى كارى)) ظاهرى و باطنى دشمنان پيامبر(ص) باشد.

لـذا قـرآن بـلافـاصله اضافه مى كند: ((آگاه باشيد آنها هنگامى كه خود را درجامه هايشان پنهان مى دارند پروردگار پنهان و آشكار آنان را مى داند)) (الا حين يستغشون ثيابهم يعلم ما يسرون وما يعلنون).

((چرا كه او از اسرار درون سينه ها آگاه است)) (انه عليم بذات الصدور).