تفسیر

از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود: ((هر كس سوره اعراف را در هر ماه بخواند در روز قيامت ، از كـسـانـى خـواهـد بـود كـه نه ترسى بر آنهاست و نه غمى دارند(من الذين لا خوف عليهم ولاهم يـحـزنون) و اگر در هر جمعه بخواند، در روزقيامت از كسانى مى باشد كه بدون حساب به بهشت مى رود)).

و نـيـز فـرمـود: ((در اين سوره آيات محكمه اى است ، ((قرائت)) و ((تلاوت)) و((قيام به آنها)) را فـرامـوش نكنيد، زيرا اينها روز رستاخيز در پيشگاه خدا براى كسانى كه آنها را خوانده اند گواهى مى دهند)).

در آغـاز اشاره كوتاه و گويايى به مساله ((مبد و معاد)) كرده ; سپس براى احياى شخصيت انسان ، داسـتـان آفرينش آدم را با اهميت فراوان شرح مى دهد بعدپيمانهايى را كه خدا از فرزندان آدم در مسير هدايت و صلاح گرفته يك يك برمى شمرد.

سپس براى نشان دادن شكست و ناكامى اقوامى كه از مسير توحيد و عدالت و پرهيزكارى منحرف مـى شـونـد، و هم براى نشان دادن پيروزى مؤمنان راستين ،سرگذشت بسيارى از اقوام پيشين و انـبـيـاى گـذشـتـه مانند ((نوح)) و ((لوط)) و ((شعيب))را بيان كرده ، و با سرگذشت مشروح بنى اسرائيل و مبارزه ((موسى)) با فرعون اين بخش را پايان مى دهد.

در آخـر سـوره بـار ديـگـر بـه مساله مبد و معاد باز مى گردد و انجام و آغاز رابدين وسيله تكميل مى كند.

اين سوره در ((مكه)) نازل شده و 206 آيه دارد.

گزيده تفسيرنمونه !.

بـزرگترين سرمايه ما مسلمانان قرآن مجيد است معارف ، احكام ، برنامه زندگى ، سياست اسلامى ، راه به سوى قرب خد، همه و همه را در اين كتاب بزرگ آسمانى مى يابيم.

بنابراين ، وظيفه هر مسلمان اين است كه با اين كتاب بزرگ دينى خود روزبه روز آشناتر شود اين از يكسو.

از سـوى ديـگر آوازه اسلام كه بر اثر بيدارى مسلمين در عصرم، و بخصوص بعد از انقلاب اسلامى در سـراسـر جهان پيچيده است ، حس كنجكاوى مردم غيرمسلمان جهان را براى آشنايى بيشتر به اين كتاب آسمانى برانگيخته است ، به همين دليل در حال حاضر از همه جا تقاضاى ترجمه و تفسير قرآن به زبانهاى زنده دنيا مى رسد، هر چند متاسفانه جوابگويى كافى براى اين تقاضاها نيست ، ولى به هرحال بايد تلاش كرد و خود را آماده براى پاسخگويى به اين تقاضاهاى مطلوب كنيم.

خـوشـبـختانه حضور قرآن در زندگى مسلمانان جهان و بخصوص در محيطكشور ما روز به روز افزايش پيدا مى كند، قاريان بزرگ ، حافظان ارجمند، مفسران آگاه در جامعه امروز ما بحمداللّه كم نـيـسـتـنـد، رشته تخصصى تفسير در حوزه علميه قم به صورت يكى از رشته هاى تخصصى مهم درآمـده و مـتـقاضيان بسيارى دارد، درس تفسير نيز از دروس رسمى حوزه ها و از مواد امتحانى است ، و در همين راستا((تفسيرنمونه)) نوشته شد، كه تفسيرى است سليس و روان و در عين حال پرمحتوا وناظر به مسائل روز و نيازهاى زمان ، و شايد يكى از دلايل گسترش سريع آن همين اقبال عمومى مردم به قرآن مجيد است.

گـرچـه براى تهيه اين تفسير به اتفاق گروهى از فضلاى گرامى حوزه علميه قم (دانشمندان و حـجج اسلام آقايان : محمدرضا آشتيانى محمد جعفر امامى داودالهامى اسداللّه ايمانى عبدالرسول حـسـنـى سـيـد حسن شجاعى سيد نوراللّه طباطبائى محمود عبداللهى محسن قرائتى و محمد مـحـمـدى اشـتهاردى) درمدت پانزده سال زحمات زيادى كشيده شد، ولى با توجه به استقبال فـوق الـعـاده اى كـه از سـوى تـمـام قـشـرهـا و حـتى برادران اهل تسنن از آن به عمل آمد، تمام خـسـتـگـى تـهـيـه آن بـرطـرف گـشت و اين اميد در دل دوستان بوجود آمد كه ان شااللّه اثرى است مقبول در پيشگاه خدا.

مـتـن فارسى اين تفسير دهها بار چاپ و منتشر شده ، و ترجمه كامل آن به زبان ((اردو)) در (27) جلد نيز بارها به چاپ رسيده است ، و ترجمه كامل آن به زبان ((عربى)) نيز به نام تفسير ((الامثل)) اخيرا در بيروت به چاپ رسيد و در نقاط مختلف كشورهاى اسلامى انتشار يافت.

ترجمه آن به زبان ((انگليسى)) هم اكنون در دست تهيه است كه اميدواريم آن هم به زودى در افق مطبوعات اسلامى ظاهر گردد.

ت ت ت.

بعد از انتشار تفسيرنمونه گروه كثيرى خواهان نشر ((خلاصه)) آن شدند.

چـرا كـه مـايـل بـودنـد بتوانند در وقت كوتاهتر و با هزينه كمتر به محتواى اجمالى آيات ، و شرح فشرده اى آشنا شوند، و در بعضى از كلاسهاى درسى كه تفسيرقرآن مورد توجه است به عنوان متن درسى از آن بهره گيرى شود.

ايـن درخواست مكرر، ما را بر آن داشت كه به فكر تلخيص تمام دوره (27)جلدى تفسيرنمونه ، در پـنج جلد بيفتيم ولى اين كار آسانى نبود، مدتى در باره آن مطالعه و برنامه ريزى شد و بررسيهاى لازم بـه عمل آمد تا اين كه فاضل محترم جناب مستطاب آقاى احمد على بابايى كه سابقه فعاليت وپـشتكار وحسن سليقه ايشان در تهيه ((فهرست موضوعى تفسيرنمونه)) بر ما روشن و مسلم بود عـهـده دارانـجـام ايـن مـهـم گـرديـد و در مـدت دو سـال كار مستمر شبانه روزى اين مهم به وسيله ايشان انجام گرديد.

ايـنـجـانـب نـيز با فكر قاصر خود كرارا بر نوشته هاى ايشان نظارت كردم و درمواردى كه نياز به راهـنـمايى بود به اندازه توانايى مسائل لازم را تذكر دادم ، و درمجموع فكر مى كنم بحمداللّه اثرى ارزنـده و پـربـار بـه وجـود آمـده كه هم قرآن باترجمه سليس را در بر دارد و هم تفسير فشرده و گويايى ، براى كسانى كه مى خواهندبا يك مراجعه سريع از تفسير آيات آگاه شوند، مى باشد.

و نام آن برگزيده تفسير نمونه نهاده شد.

و مـن بـه نـوبـه خـود از زحـمات بى دريغ ايشان تشكر و قدردانى مى كنم ،اميدوارم اين خلاصه و فـشـرده كـه گـزيده اى است از قسمتهاى حساس ، و حديث مجملى از آن مفصل ، نيز مورد قبول اهل نظر و عموم قشرهاى علاقه مند به قرآن گردد و ذخيره اى براى همه ما در ((يوم الجزا)) باشد.

قم حوزه علميه.

ناصر مكارم شيرازى.

13 رجب 1414 روز ميلاد مسعود امير مؤمنان حضرت على (ع).

مطابـق با 6/10/1372.

قـرآن كرارا انسان را به عنوان ((خليفه)) و ((نماينده خدا در روى زمين)) معرفى كرده است ، اين تعبير ضمن روشن ساختن مقام بشر، اين حقيقت را نيز بيان مى كندكه اموال و ثروتها و استعدادها و تمام مواهبى كه خدا به انسان داده ، در حقيقت مالك اصليش اوست ، و انسان تنها نماينده و مجاز و مـاذون از طرف او مى باشد وبديهى است كه هر نماينده اى در تصرفات خود استقلال ندارد بلكه بايد تصرفاتش در حدود اجازه و اذن صاحب اصلى باشد و از اينجا روشن مى شود كه مثلا درمساله مـالكيت ، اسلام هم از اردوگاه ((كمونيسم)) فاصله مى گيرد و هم از اردوگاه ((كاپيتاليسم)) و سرمايه دارى.

اسلام مى گويد: مالكيت نه براى فرد است و نه براى اجتماع ، بلكه در واقع براى خداست ، و انسانها وكـيـل و نـماينده اويند و به همين دليل اسلام ، هم در طرزدرآمد افراد نظارت مى كند، و هم در چـگونگى مصرف ، و براى هر دو قيود وشروطى قائل شده است كه اقتصاد اسلامى را به عنوان يك مكتب مشخص در برابرمكاتب ديگر قرار مى دهد.

پايان سوره انعام.

و جلد اول برگزيده تفسير نمونه.

وآخر دعوانا ان الحمد للّه رب العالمين.

شـك نـيـست كه در ميان افراد بشر يك سلسله تفاوتهاى مصنوعى وجود داردكه نتيجه مظالم و سـتـمـگـرى بعضى از انسانها نسبت به بعض ديگر است ، مثلا جمعى مالك ثروتهاى بى حسابند، و جـمـعـى بر خاك سياه نشسته اند، عده اى به خاطركمبود تغذيه و فقدان مسائل بهداشتى عليل و بـيـمارند، در حالى كه عده ديگرى براثر فراهم بودن همه گونه امكانات ، در نهايت سلامت به سر مى برند.

اين گونه اختلافها: ثروت و فقر، علم و جهل ، و سلامت و بيمارى ، غالبازاييده استعمار و استثمار و اشكال مختلف بردگى و ظلمهاى آشكار و پنهان است.

مـسـلما اينها را به حساب دستگاه آفرينش نمى توان گذارد، و دليلى ندارد كه از وجوداين گونه اختلافات بى دليل دفاع كنيم.

افـراد انـسـان روى هم رفته نيز يك درخت بزرگ و بارور را تشكيل مى دهند كه هر دسته بلكه هر فردى رسالت خاصى در اين پيكر بزرگ بر عهده دارد، و متناسب آن ساختمان مخصوص به خود، و ايـن اسـت كـه قـرآن مـى گـويـد ايـن تفاوتها وسيله آزمايش شماست زيرا ((آزمايش)) در مورد برنامه هاى الهى به معنى ((تربيت وپرورش)) است.

ايـن آيه و آيات بعد از آن كه سوره انعام با آن پايان مى پذيرد در حقيقت خلاصه اى است از بحثهاى اين سوره كه در زمينه مبارزه با شرك و بت پرستى بيان شده ، نخست در برابر عقايد و ادعاهاى دور از منطق مشركان و بت پرستان ، خداوندبه پيامبرش دستور مى دهد كه ((بگو: پروردگار من ! مرا به راه راست كه نزديكترين راههاست هدايت كرده است)) (قل اننى هدنى ربى الى صراط مستقيم) اين راه راست همان جاده توحيد و يكتاپرستى و درهم كوبيدن آيين شرك و بت پرستى است.

سـپـس ((صـراط مستقيم)) را در اين آيه و دو آيه بعد توضيح مى دهد: نخست مى گويد: ((آيينى اسـت مـسـتـقـيم در نهايت راستى و درستى ، ابدى و جاويدان و قائم به امور دين و دنيا و جسم و جان)) (دينا قيما).

و از آنـجـا كـه عـربـهـا علاقه خاصى به ابراهيم نشان مى دادند و حتى آيين خودرا به عنوان آيين ابـراهيم معرفى مى كردند، اضافه مى كند كه ((آيين واقعى ابراهيم همين است كه من به سوى آن دعوت مى كنم)) نه آنچه شما به او بسته ايد (ملة ابراهيم).

هـمـان ابـراهيمى كه ((از آيين خرافى زمان و محيط، اعراض كرد، و به حق يعنى آيين يكتاپرستى روى آورد)) (حنيفا).

ايـن تـعـبير گويا پاسخى است به گفتار مشركان كه مخالفت پيامبر را با آيين بت پرستى كه آيين نياكان عرب بود، نكوهش مى كردند، پيامبر در پاسخ آنهامى گويد: اين سنت شكنى و پشت پا زدن به عقايد خرافى محيط، تنها كار من نيست ، ابراهيم كه مورد احترام همه ما است نيز چنين كرد.

سـپـس بـراى تـاكـيـد مـى افـزايد كه ((او هيچ گاه از مشركان و بت پرستان نبود)) (وماكان من المشركين).

بلكه او قهرمان بت شكن و مبارز پويا و پى گير با آيين شرك بود.

(آيـه 162)ـ در ايـن آيه اشاره به اين مى كند كه ((بگو: (نه تنها از نظر عقيد من موحدو يكتاپرستم بـلـكه از نظر عمل ، هر كار نيكى كه مى كنم) نماز من و تمام عبادات من وحتى مرگ و حيات من همه براى پروردگار جهانيان است)) (قل ان صلا تى ونسكى ومحياى ومماتى للّه رب العالمين).

بـراى او زنده ام به خاطر او مى ميرم و در راه او هر چه دارم فدا مى كنم تمام هدف من و تمام عشق من و تمام هستى من اوست !.

(آيـه 163)ـ در ايـن آيـه بـراى تـاكـيـد و ابـطـال هـرگـونـه شرك و بت پرستى ، اضافه مى كند: ((پروردگارى كه هيچ شريك و شبيهى براى او نيست)) (لا شريك له).

سـرانـجام مى فرمايد: ((و به اين موضوع ، من دستور يافته ام و من اولين مسلمانم)) (وبذلك امرت وانا اول المسلمين).

اولـين مسلمان بودن پيامبراسلام (ص) يا از نظر كيفيت و اهميت اسلام اوست ،زيرا درجه تسليم و اسلام او بالاتر از همه انبيا بود و يا اولين فرد از اين امت بود كه آيين قرآن و اسلام را پذيرفت.

(آيه 164)ـ در اين آيه از طريق ديگرى منطق مشركان را مورد انتقاد قرارمى دهد و مى گويد: ((به آنـها بگو: و از آنها بپرس آيا سزاوار است غير از خداونديگانه را پروردگار خود بدانم ، در حالى كه او مالك و مربى و پروردگار همه چيزاست)) و حكم و فرمان او در تمام ذرات اين جهان جارى است ! (قل اغيراللّه ابغى ربا وهو رب كل شئ).

سـپـس بـه جمعى از مشركان كوتاه فكر كه خدمت پيامبر(ص) رسيدند و گفتند:((تو از آيين ما پـيروى كن ، اگر بر خطا باشد، گناه تو به گردن ما)) پاسخ ‌مى گويد:((هيچ كسى جز براى خود عـمـلى انجام نمى دهد و هيچ گنهكارى بار گناه ديگرى را به دوش نمى كشد)) (ولا تكسب كل نفس الا عليها ولا تزر وازرة وزر اخرى) و((سرانجام ، همه شما به سوى خدا باز مى گرديد، و شما را بـه آنـچـه در آن اخـتلاف داشتيد، آگاه مى سازد)) (ثم الى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون).

(آيـه 165)ـ در اين آيه كه آخرين آيه سوره انعام است به اهميت مقام انسان و موقعيت او در جهان هستى اشاره مى كند تا بحثهاى گذشته در زمينه تقويت پايه هاى توحيد و مبارزه با شرك ، تكميل گردد.

لذا در جمله نخست مى فرمايد: ((او كسى است كه شما را جانشينان (ونمايندگان خود) در روى زمين قرارداد)) (وهو الذى جعلكم خلا ئف الا رض).

انـسـانى كه نماينده خدا در روى زمين است ، و تمام منابع اين جهان در اختياراو گذارده شده ، و فرمان فرمانرواييش بر تمام اين موجودات از طرف پروردگارصادر شده است ، نبايد آنچنان خود را سقوط دهد كه از جمادى هم پست تر گردد ودر برابر آن سجده كند.

سپس اشاره به اختلاف استعدادها و تفاوت مواهب جسمانى و روحى مردم و هدف از اين اختلاف و تـفـاوت كـرده ، مـى گـويد: ((و بعضى از شما را بر بعض ديگردرجاتى برترى داد تا به وسيله اين مـواهـب و امـكـانـات كه در اختيارتان قرار داده است شما را بيازمايد)) (ورفع بعضكم فوق بعض درجات ليبلوكم فى ما آتيكم).

و در پايان آيه ضمن اشاره به آزادى انسان در انتخاب راه خوشبختى وبدبختى نتيجه اين آزمايشها را چـنـيـن بـيـان مى كند: ((پروردگار تو (در برابر آنها) كه ازبوته اين آزمايشها سيه روى بيرون مـى آيـنـد ((سـريـع الـعقاب)) و در برابر آنها كه در صدداصلاح و جبران اشتباهات خويش برآيند آمرزنده و مهربان است)) (ان ربك سريع العقاب وانه لغفور رحيم).

در ايـن آيـه ، اشـاره بـه رحـمـت و پاداش وسيع خداوند كه در انتظار افرادنيكوكار است ، كرده و تهديدهاى آيه را با اين تشويقها تكميل مى كند و مى گويد: ((هركسى كار نيكى به جا آورد، ده برابر به او پاداش داده مى شود)) (من جا بالحسنة فله عشر امثالها).

((و هـر كـس كار بدى انجام دهد، جز به همان مقدار، كيفر داده نمى شود))(ومن جا بالسيئة فلا يجزى الا مثلها).

و بـراى تـاكـيد اين جمله را نيز اضافه مى كند كه ((به آنها هيچ گونه ستمى نخواهد شد و تنها به مقدار عملشان كيفر مى بينند (وهم لا يظلمون).

منظور از ((حسنة)) و ((سيئة)) در آيه فوق ، هرگونه ((كار نيك و فكر نيك و عقيده نيك و يا بد)) است.

(آيه 161).

در تـعقيب دستورات دهگانه اى كه در آيات قبل گذشت و در آخر آن فرمان به پيروى از ((صراط مـسـتـقـيـم خدا)) و مبارزه با هرگونه نفاق و اختلاف داده شده بود،اين آيه در حقيقت تاكيد و تفسيرى روى همين مطلب است نخست مى فرمايد:((آنها كه آيين و مذهب خود را پراكنده كردند و بـه دسـتـه هـاى مـخـتـلف تقسيم شدند،در هيچ چيز با آنها ارتباط ندارى و آنها نيز هيچ گونه ارتباطى با مكتب تو ندارند)) (ان الذين فرقوا دينهم وكانوا شيعا لست منهم فى شى).

زيرا مكتب تو، مكتب توحيد و صراط مستقيم است و صراط مستقيم و راه راست همواره يكى بيش نيست.

سـپـس بـه عـنـوان تـهـديد و توبيخ اين گونه افراد تفرقه انداز، مى گويد: ((كار اينهاواگذار به خـداسـت ، و آنـهـا را از اعـمـالـشان آگاه خواهد ساخت)) (انما امرهم الى اللّه ثم ينبئهم بما كانوا يفعلون).

قـابل ذكر اين كه محتواى آيه يك حكم عمومى و همگانى در باره تمام افرادتفرقه انداز است ، كه با ايـجـاد انـواع بـدعـته، ميان بندگان خد، بذر نفاق و اختلاف مى پاشند اعم از آنها كه در امتهاى پيشين بودند، يا آنها كه در اين امتند.

ايـن آيـه بار ديگر، اين حقيقت را كه اسلام آيين وحدت و يگانگى است و ازهرگونه نفاق و تفرقه و پراكندگى بيزار است با تاكيد تمام بازگو مى كند.

(آيه 160).

در آيات گذشته اين حقيقت بيان شد كه ما حجت را بر مشركان تمام كرديم و كتاب آسمانى يعنى قرآن را براى هدايت همگان فرستاديم اين آيه مى گويد: امااين افراد لجوج به اندازه اى در كار خود سـرسـختند، كه اين برنامه روشن نيز در آنهاتاثير نمى كند، گويا انتظار نابودى خويش ، يا از ميان رفتن آخرين فرصت ، و يا انتظارامور محالى را مى كشند.

نـخـسـت مـى گويد: ((آيا آنها جز اين انتظار دارند كه فرشتگان مرگ به سراغشان بيايند)) ! (هل ينظرون الا ان تاتيهم الملا ئكة).

((يـا ايـن كـه پـروردگارت به سراغ آنها بيايد)) و او را ببينند، و ايمان بياورند !! (اوياتى ربك) در حقيقت آنها انتظار امر محالى را مى كشند.

سـپس مى گويد: ((يا اين كه بعضى از آيات و نشانه هاى پروردگار (كه در آستانه رستاخيز و پايان جهان ، واقع مى شود، و به دنبال آن درهاى توبه بسته خواهد شد)انجام گيرد)) (او ياتى بعض آيات ربك).

و بـه دنبال آن اضافه مى كند: ((آن روز كه چنين آيات صورت پذيرد، ايمان آوردن افرادى كه قبلا ايـمـان نياورده اند و آنها كه عمل نيكى انجام نداده اند، پذيرفته نخواهد شد)) (يوم ياتى بعض آيات ربـك لا يـنفع نفسا ايمانها لم تكن آمنت من قبل او كسبت فى ايمانها خيرا) و درهاى توبه به روى آنان بسته مى شود، زيرا توبه وايمان در آن هنگام ، صورت اجبارى و اضطرارى به خود مى گيرد، و ارزش ايمان وتوبه اختيارى را نخواهد داشت.

در پـايـان آيـه با لحنى تهديدآميز به اين افراد لجوج مى گويد: ((اكنون كه شماچنين انتظارى را داريد در انتظار خويش بمانيد، ما هم در انتظار (كيفر دردناك شما)خواهيم بود)) (قل انتظروا انا منتظرون).

از نكات جالبى كه از آيه فوق استفاده مى شود اين است كه راه نجات را درايمان ، آن هم ايمانى كه در پرتو آن اكتساب خيرى شود و اعمال نيك انجام گيرد،معرفى مى كند.

(آيه 159).