تفسیر

در روايـات اجـر و پـاداش فراوانى براى كسى كه اين سوره را بخواند نقل شده از جمله اين كه : در روايتى از امام صادق (ع) چنين مى خوانيم : ((كسى كه سوره بنى اسرائيل را هر شب جمعه بخواند از دنيا نخواهد رفت تا اين كه قائم را درك كندو از يارانش خواهد بود)).

كرارا گفته ايم اين پاداشها و فضيلتها هرگز براى خواندن تنها نيست ، بلكه خواندنى است كه توام با تفكر و انديشه و سپس الهام گرفتن براى عمل بوده باشد.

به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.

ايـن سـوره بنابر مشهور در مكه نازل شده و طبعا ويژگيهاى سوره هاى مكى درآن جمع است ، و بطوركلى مى توان گفت آيات اين سوره بر چند محور زير دورمى زند.

1ـ دلائل نبوت مخصوصا قرآن و نيز معراج.

2ـ بحثهائى مربوط به معاد، مساله كيفر و پاداش و نامه اعمال و نتائج آن.

3ـ بخشى از تاريخ پرماجراى بنى اسرائيل.

4ـ مساله آزادى اراده و اختيار.

5ـ مساله حساب و كتاب در زندگى اين جهان.

6ـ حق شناسى در همه سطوح ، مخصوصا درباره خويشاوندان ، وبخصوص پدر و مادر.

7ـ تـحـريم ((اسراف و تبذير)) و ((بخل)) و ((فرزندكشى)) و ((زنا)) و ((خوردن مال يتيمان)) و ((كم فروشى)) و ((تكبر)) و ((خونريزى)).

8ـ بحثهايى در زمينه توحيد و خداشناسى.

9ـ مبارزه با هرگونه لجاجت در برابر حق.

10ـ شخصيت انسان و فضيلت و برترى او بر مخلوقات ديگر.

11ـ تاثير قرآن براى درمان هرگونه بيمارى اخلاقى و اجتماعى.

12ـ اعجاز قرآن و عدم توانايى مقابله با آن.

13ـ وسوسه هاى شيطان و هشدار به همه مؤمنان.

14ـ بخشى از تعليمات مختلف اخلاقى.

15ـ و سـرانـجام فرازهايى از تاريخ پيامبران به عنوان درسهاى عبرتى براى همه انسانها و شاهدى براى مسائل مزبور.

3ـ.

اين سوره در ((مكه)) نازل شده و داراى 111 آيه است.

قبل از ورود در تفسير اين سوره توجه به چند نكته لازم است :.

1.

نامهاى اين سوره :.

نـام مـشـهـور اين سوره ((بنى اسرائيل)) است و نامهاى ديگرى نيز از قبيل ((اسرا)) و ((سبحان)) دارد.

اگر نام ((بنى اسرائيل)) بر آن گذارده شده به خاطر آن است كه بخش قابل ملاحظه اى در آغاز و پايان اين سوره پيرامون بنى اسرائيل است.

و اگـر بـه آن ((اسـرا)) گـفـته مى شود به خاطر نخستين آيه آن است كه پيرامون اسرا (معراج) پيامبر(ص) سخن مى گويد، و ((سبحان)) نيز از نخستين كلمه اين سوره گرفته شده است.

2ـ.

در لابـلاى آيـات مـختلف اين سوره بحثهاى گوناگونى گاهى ملايم و گاهى تند،با مشركان و يهود و بطوركلى با گروههاى مختلف به ميان آمد، مخصوصا در آيات اخير عمق و شدت بيشترى داشت.

در پـايـان اين بحثها كه پايان سوره ((نحل)) محسوب مى شود يك رشته دستورات مهم اخلاقى از نـظـر بـرخورد منطقى ، و طرز بحث ، چگونگى كيفر و عفو، ونحوه ايستادگى در برابر توطئه ها و مـانـنـد آن ، بـيـان شـده است كه مى توان آن را به عنوان اصول تاكتيكى و روش مبارزه در مقابل مـخـالـفـيـن در اسـلام نـامگذارى كرد و به عنوان يك قانون كلى در هر زمان و در همه جا از آن استفاده نمود.

اين برنامه به ترتيب زير در ده اصل خلاصه مى شود.

1ـ نـخـسـت مى گويد: ((به وسيله حكمت به سوى راه پروردگارت دعوت كن)) (ادع الى سبيل ربك بالحكمة).

نخستين گام در دعوت به سوى حق ، استفاده از منطق صحيح و استدلالات حساب شده است ، و به تعبير ديگر دست انداختن در درون فكر و انديشه مردم و به حركت درآوردن آن و بيدار ساختن عقلهاى خفته نخستين گام محسوب مى شود.

2ـ ((و به وسيله اندرزهاى نيكو)) (والموعظة الحسنة).

يـعـنـى اسـتفاده كردن از عواطف انسانه، چرا كه موعظه ، و اندرز بيشتر جنبه عاطفى دارد كه با تحريك آن مى توان توده هاى عظيم مردم را به طرف حق متوجه ساخت.

3ـ ((و با آنها (مخالفان) به طريقى كه نيكوتر است به مناظره پرداز)) (وجادلهم بالتى هى احسن).

و اين سومين گام مخصوص كسانى است كه ذهن آنها قبلا از مسائل نادرستى انباشته شده و بايد از طريق مناظره ذهنشان را خالى كرد تا آمادگى براى پذيرش حق پيدا كنند.

و در پـايـان آيه اضافه مى كند: ((پروردگارت از هر كسى بهتر مى داند، چه كسى از راه او گمراه شـده اسـت و چـه كـسـانـى هـدايـت يـافته اند)) (ان ربك هو اعلم بمن ضل عن سبيله وهو اعلم بالمهتدين).

اشـاره بـه ايـن كـه وظيفه شما دعوت به راه حق است ، از طرق سه گانه حساب شده فوق ، اما چه كـسـانى سرانجام هدايت مى شوند، و چه كسانى در طريق ضلالت پافشارى خواهند كرد آن را تنها خدا مى داند و بس.

(آيـه) چـهـارم : تـاكـنون سخن از اين بود كه در يك بحث منطقى ، عاطفى ويا مناظره معقول با مخالفان شركت كنيم ، اما اگر كار از اين فراتر رفت و درگيرى حاصل شد و آنها دست به تعدى و تـجـاوز زدند، در اينجا دستور مى دهد: ((اگرخواستيد مجازات كنيد فقط به مقدارى كه به شما تعدى شده كيفر دهيد)) و نه بيشتراز آن (وان عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به).

5ـ ((ولـى اگر شكيبايى پيشه كنيد (و عفو و گذشت) اين كار براى شكيبايان بهتر است)) (ولئن صبرتم لهو خير للصابرين).

در بـعـضـى از روايـات مى خوانيم كه اين آيه در جنگ ((احد)) نازل شده ،هنگامى كه پيامبر(ص) وضع دردناك شهادت عمويش حمزة بن عبدالمطلب را ديد(كه دشمن به كشتن او قناعت نكرده ، بلكه سينه و پهلوى او را با قساوت عجيبى دريده ، و كبد يا قلب او را بيرون كشيده است ، و گوش و بينى او را قطع نموده بسيارمنقلب و ناراحت شد و) فرمود: ((خدايا! حمد از آن توست و شكايت به تومى آورم ، و تو در برابر آنچه مى بينم يار و مددكار مايى)).

سـپـس فـرمود: ((اگر من بر آنها چيره شوم آنها را مثله مى كنم ، آنها را مثله مى كنم ، آنها را مثله مى كنم)).

در اين هنگام آيه فوق نازل شد.

بلافاصله پيامبر عرض كرد:.

((اصبر اصبر)): ((خدايا! صبر مى كنم ، صبر مى كنم))!.

بـا ايـن كـه اين لحظه شايد دردناكترين لحظه اى بود كه در تمام عمر، بر پيامبرگذشت ، ولى باز پيامبر بر اعصاب خود مسلط گشت و راه دوم كه راه عفو و گذشت بود انتخاب كرد.

(آيـه) شـشم : اين عفو و گذشت و صبر و شكيبايى در صورتى اثر قطعى خواهد گذارد كه بدون هـيچ چشمداشتى انجام پذيرد يعنى فقط به خاطر خداباشد،و لذا قرآن اضافه مى كند: ((شكيبايى پـيـشـه كـن و اين شكيبايى تو جز براى خدا(و به توفيق پروردگار) نمى تواند باشد)) (واصبر وما صبرك الا باللّه).

7ـ هـرگـاه تـمام اين زحمات در زمينه تبليغ و دعوت به سوى خدا و در زمينه عفو و گذشت و شيكبايى كارگر نيفتاد باز نبايد مايوس و دلسرد شد، و يا بى تابى وجزع نمود، بلكه بايد باحوصله و خـونـسـردى هر چه بيشتر همچنان به تبليغ ادامه داد، لذا در هفتمين دستور مى گويد: ((بر آنها اندوهگين مباش))(ولا تحزن عليهم).

8ـ بـا تـمـام اين اوصاف باز ممكن است دشمن لجوج دست از توطئه برندارد و به طرح نقشه هاى خـطـرنـاك بـپـردازد، در چنين شرايطى موضعگيرى صحيح همان است كه قرآن مى گويد: ((و بـه خـاطر (كارهاى) آنه، اندوهگين و دلسرد مشو ! و ازتوطئه هاى آنه، در تنگنا قرار مگير)) (ولا تك فى ضيق مما يمكرون).

چـرا كـه تكيه گاه شما خداست و با استمداد از نيروى ايمان و استقامت وپشتكار و عقل مى توانيد اين توطئه ها را خنثى كنيد و نقش بر آب.

(آيـه) آخـريـن آيـه كـه سـوره نـحل با آن پايان مى گيرد به نهمين و دهمين برنامه اشاره كرده ، مى گويد:.

9ـ ((خداوند با كسانى است كه تقوا را پيشه كنند)) (ان اللّه مع الذين اتقوا).

((تـقـوا)) در هـمـه ابعاد و در مفهوم وسيعش ، از جمله تقوا در برابر مخالفان ،يعنى حتى در برابر دشمن بايد اصول اخلاق اسلامى را رعايت كرد، با اسيران معامله اسلامى نمود، با منحرفان رعايت انـصاف و ادب كرد، از دروغ و تهمت پرهيزنمود، و حتى در ميدان جنگ همان گونه كه در اصول تـعـلـيـمات جنگى اسلام واردشده است بايد تقوا و موازين اسلامى حفظ شود: به بى دفاعان نبايد حـمـلـه كـرد،مـتـعـرض كـودكان و پيران از كار افتاده نبايد شد، حتى چهارپايان را نبايد از بين بـرد،مـزارع را نـبـايـد نـابـود كـرد، آب را نـبـايد به روى دشمن قطع نمود; خلاصه تقوا ورعايت اصول عدالت در برابر دوست ودشمن عموما بايد انجام گيرد واجرا شود.

10ـ ((و (خداوند) با كسانى است كه نيكوكارند)) (والذين هم محسنون).

احـسـان و نـيكى اگر به موقع و در جاى خود انجام پذيرد،يكى از بهترين روشهاى مبارزه است ، و تـاريـخ اسـلام پر است از مظاهر اين برنامه ، مثل رفتارى كه پيامبر(ص) با مشركان ((مكه)) بعد از فتح نمود.

دقـت در مـوارد ده گانه برنامه فوق كه تمام خطوط اصلى و فرعى برخورد بامخالفان را مشخص مى كند نشان مى دهد كه از تمام اصول منطقى ، عاطفى ، روانى ،تاكتيكى و خلاصه همه امورى كه سبب نفوذ در مخالفين مى گردد بايد استفاده كرد.

و اگـر مـسلمانان در برابر مخالفان خود اين برنامه جامع الاطراف را به كارمى بستند، شايد امروز اسلام سراسر جهان يا بخش عمده آن را فرا گرفته بود.

((پايان سوره نحل)).

گـفـتيم اين سوره ، سوره بيان نعمتهاست و هدف از آن تحريك حس شكرگزارى انسانهاست ، به گونه اى كه آنها را به شناخت بخشنده اين همه نعمت برانگيزد.

در ايـن آيـه سـخـن از يك مصداق كامل بنده شكرگزار خد، يعنى ((ابراهيم))قهرمان توحيد، به ميان آمده كه مخصوصا از اين نظر نيز براى مسلمانها عموما وعربها خصوصا الهام آفرين است كه او را پيشوا و مقتداى نخستين خود مى دانند.

از ميان صفات برجسته اين مرد بزرگ به پنج صفت اشاره شده است.

1ـ در آغاز مى گويد ((ابراهيم خود امتى بود)) (ان ابرهيم كان امة).

آرى ! ابراهيم يك امت بود، يك پيشواى بزرگ بود، يك مرد امت ساز بود، ودر آن روز كه در محيط اجتماعيش كسى دم از توحيد نمى زد او منادى بزرگ توحيدبود.

2ـ وصف ديگر او (ابراهيم) اين بود كه ((بنده مطيع خدا بود)) (قانتا للّه).

3ـ ((او همواره در خط مستقيم اللّه و طريق حق ، گام مى سپرد)) (حنيفا).

4ـ ((او هـرگز از مشركان نبود)) و تمام زندگى و فكر و زواياى قلبش را تنها نور((اللّه)) پر كرده بوده (ولم يك من المشركين).

(آيـه) پـنـجـم : و بـه دنـبـال ايـن ويـژگـيـها سرانجام او مردى بود كه : ((همه نعمتهاى خدا را شكرگزارى مى كرد)) (شاكرا لا نعمه).

و پـس از بـيـان ايـن اوصـاف پـنج گانه به بيان پنج نتيجه مهم اين صفات پرداخته مى گويد: 1ـ ((خداوند ابراهيم را (براى نبوت و ابلاغ دعوتش) برگزيد)) (اجتبيه).

2ـ و خـدا او را بـه راه راسـت هـدايت كرد)) و از هرگونه لغزش و انحراف حفظنمود (وهديه الى صراط مستقيم).

چـرا كـه هـدايت الهى به دنبال لياقتها و شايستگيهايى است كه انسان از خودظاهر مى سازد چون بى حساب چيزى به كسى نمى دهند.

(آيه) سوم : ((و ما در دنيا به او حسنه داديم)) (وآتيناه فى الدنيا حسنة).

از مقام نبوت و رسالت گرفته ، تا نعمتهاى مادى و فرزندان شايسته و مانند آن.

4ـ ((و او در آخرت از صالحان است)) (وانه فى الا خرة لمن الصالحين).

و ايـن نشانه عظمت مقام صالحان است كه ابراهيم با اين همه مقام در زمره آنها محسوب مى شود، مـگـر نـه ايـن كـه خـود ابـراهـيـم از خـدا ايـن تـقاضا را كرده بود((رب هب لى حكما والحقنى بالصالحين)): ((خداوندا! نظر صائب به من عطا كن ومرا از صالحان قرار ده)) (شعرا/83).

(آيـه) پـنـجـم : آخرين امتيازى كه خدا به ابراهيم در برابر آن همه صفات برجسته داد اين بود كه مـكـتـب او نـه تـنـهـا براى اهل عصرش كه براى هميشه ،مخصوصا براى امت اسلامى يك مكتب الـهـام بـخـش گـرديد، به گونه اى كه قرآن مى گويد: ((سپس به تو وحى فرستاديم كه از آيين ابراهيم ، آيين خالص توحيد،پيروى كن)) (ثم اوحينا اليك ان اتبع ملة ابرهيم حنيفا).

بار ديگر تاكيد مى كند ((ابراهيم از مشركان نبود)) (وما كان من المشركين).

(آيـه) بـا تـوجـه بـه آيات گذشته سؤالى در اينجا پيش مى آيد و آن اين كه اگرآيين اسلام آيين ابراهيم است و مسلمانان در بسيارى از مسائل از سنن ابراهيم پيروى مى كنند از جمله احترام روز جمعه ، پس چرا يهود شنبه را عيد مى دانند وتعطيل مى كنند؟.

ايـن آيـه بـه پـاسـخ اين سؤال مى پردازد و مى گويد: تحريمهاى ((روز شنبه (براى يهود) فقط به عـنـوان يك مجازات بود كه در آن هم اختلاف كردند)) بعضى آن راپذيرفتند و بكلى دست از كار كشيدند و بعضى هم نسبت به آن بى اعتنايى كردند(انما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه).

جـريـان از ايـن قـرار بـود كـه طبق بعضى از روايات ، موسى (ع) بنى اسرائيل رادعوت به احترام و تـعـطـيـل روز جمعه كرد كه آيين ابراهيم بود، اما آنها به بهانه اى ازآن سر باز زدند و روز شنبه را تـرجيح دادند، خداوند روز شنبه را براى آنها قرار داد،اما توام با شدت عمل و محدوديته، بنابراين بـه تعطيلى روز شنبه نبايد استناد كنيد،چرا كه جنبه فوق العاده و مجازات داشته است ، و بهترين دليل بر اين مساله اين است كه يهود حتى در اين روز انتخابى خود نيز اختلاف كردند، گروهى آن را ارج نهادند و احترام نمودند و گروهى نيز احترام آن را شكستند، و به كسب و كارپرداختند و به مجازات الهى گرفتار شدند ((4)).

در پـايـان آيـه مـى فـرمـايـد: ((و پـروردگـارت روز قـيامت ، در آنچه اختلاف داشتند،ميان آنها داورى مى كند)) (وان ربك ليحكم بينهم يوم القيمة فيما كانوا فيه يختلفون).

از آنـجا كه در آيات گذشته سخن از نعمتهاى پاكيزه الهى و شكر اين نعمتها به ميان آمده بود اين آيه در تعقيب آنه، از محرمات واقعى و محرمات غير واقعى كه ازطريق بدعت در آيين خدا تحريم شده بودند، سخن مى گويد تا اين حلقه تكميل گردد.

نخست مى گويد: خداوند ((تنها مردار، خون ، گوشت خوك و آنچه را با نام غيرخدا سر بريده اند بر شما حرام كرده است)) (انما حرم عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما اهل لغيراللّه به).

اما آلودگى سه مورد اول ، امروز بر كسى پوشيده نيست ، مردار منبع انواع ميكربهاست ، و خون نيز از تـمـام اجـزا بدن از نظر فعاليت ميكربها آلوده تر است ، وگوشت خوك نيز عاملى براى چند نوع بيمارى خطرناك است.

اما حيواناتى كه با نام غير ((اللّه)) ذبح مى شوند فلسفه تحريم آن جنبه بهداشتى نيست ، بلكه جنبه اخـلاقـى و معنوى دارد چرا كه از يك سو مبارزه اى است با آيين شرك و بت پرستى و از سوى ديگر توجهى است به آفريننده اين نعمتها.

ضـمـنـا از مـجموع محتواى اين آيه و آيات بعد، اين نكته استفاده مى شود كه اسلام ، اعتدال را در اسـتفاده از گوشت توصيه مى كند، نه مانند گياهخواران اين منبع غذايى را بكلى تحريم كرده ، و نـه مـانـند مردم عصر جاهليت و گروهى از به اصطلاح متمدنان زمان ما اجازه استفاده از هر نوع گوشتى (حتى سوسمار و خرچنگ و انواع كرمها) را مى دهد.

و در پـايـان آيـه هـمان گونه كه روش قرآن در بسيارى از موارد است ، موارداستثنا را بيان كرده ، مـى گويد: ((اما كسانى كه ناچار شوند (از خوردن گوشتهاى حرام فى المثل در بيابانى بدون غذا بـمـانند و جانشان در خطر باشد) در حالى كه تجاوز وتعدى از حد ننمايند (خدا آنها را مى بخشد چرا كه) خدا بخشنده و مهربان است))(فمن اضطر غير باغ ولا عاد فان اللّه غفور رحيم).

(آيـه) اين آيه بحثى را كه در زمينه تحريمهاى بى دليل مشركان كه بطورضمنى قبلا مطرح شده بـود بـا صـراحـت شـرح مى دهد و مى گويد: ((به خاطر دروغى كه زبانهاى شما توصيف مى كند نـگـويـيد اين حلال است و آن حرام ، تا چيزى را به دروغ بر خدا افترا ببنديد)) (ولا تقولوا لما تصف السنتكم الكذب هذا حلا ل وهذاحرام لتفتروا على اللّه الكذب).

يـعـنـى ايـن يـك دروغ آشكار است كه تنها از زبان شما تراوش كرده اشيايى را ازپيش خود حلال مى كنيد، و اشيايى را حرام ـاشاره به چهارپايانى بوده كه بعضى رابر خود تحريم مى كردند و بعضى را حلال مى دانستند و قسمتى را به بتها اختصاص مى دادند.

آيـا خـداونـد بـه شـمـا چـنـين حقى داده است ، كه قانونگزارى كنيد ؟ و يا اين كه افكارخرافى و تقليدهاى كوركورانه ، شما را به چنين بدعتهايى واداشته است ؟!.

در پـايـان آيـه بـه عـنـوان يك اخطار جدى مى گويد: ((كسانى كه به خدا دروغ وافترا مى بندند هيچ گاه رستگار نخواهند شد)) (ان الذين يفترون على اللّه الكذب لا يفلحون).

اصـولا دروغ و افترا مايه بدبختى و نارستگارى است ، در باره هر كس كه باشدتا چه رسد به اين كه در باره خداوند بزرگ صورت گيرد.

(آيه) اين آيه عدم رستگارى را چنين توضيح مى دهد: ((بهره كمى است (كه در اين دنيا نصيبشان مى شود)، و عذاب دردناكى در انتظار آنان است)) (متاع قليل ولهم عذاب اليم).

اين متاع قليل ، ممكن است اشاره به جنينهاى مرده حيوانات باشد كه براى خود حلال مى شمردند، و از گوشت آن استفاده مى كردند.

(آيه) در اينجا ممكن است سؤالى ، طرح شود كه چرا غير از آن چهار چيزكه در بالا گفته شد، اشيا ديگرى از حيوانات بر قوم يهود حرام بوده است ؟.

اين آيه گويا به پاسخ اين سؤال پرداخته ، مى گويد: ((ما بر يهود (علاوه بر آن چهار مورد) چيزهايى را كه قبلا براى تو شرح داديم تحريم كرديم)) (وعلى الذين هادوا حرمنا ما قصصنا عليك من قبل).

اشـاره بـه امورى است كه در آيه 146 سوره انعام آمده : ((بر يهوديان هر حيوان ناخن دارى را حرام كـرديـم (اشاره به حيواناتى است كه سم يكپارچه دارند همچون اسب) و از گاو و گوسفند، پيه و چـربيشان را تحريم نموديم ، مگر چربيهايى را كه برپشت آنها قرار داشت ، و يا در لابلاى امع، و دو طـرف پـهـلـوه، و يا با استخوان آميخته بود، اين را به خاطر ظلم و ستم آنه، به عنوان كيفر، قرار داديم و ما راست مى گوييم)).

در حقيقت اين محرمات اضافى جنبه مجازات وكيفر در برابر مظالم وستمهاى يهود داشته ، و لذا در پايان آيه اضافه مى كند: ((و ما به آنها ستم نكرديم ولى آنها به خويشتن ستم روا مى داشتند)) (وما ظلمناهم ولكن كانوا انفسهم يظلمون).

(آيـه) در ايـن آيه آن چنان كه روش قرآن است ، درهاى بازگشت را به روى افراد فريب خورده و يا پـشـيـمان مى گشايد، و مى گويد: ((سپس پروردگارت نسبت به آنها كه از روى جهل اعمال بد انجام داده اند، سپس بعد از آن توبه كرده اند و اصلاح و جبران نمودند، آرى پروردگارت بعد از اين توبه و اصلاح ، آمرزنده و مهربان است)) (ثم ان ربك للذين عملوا السو بجهالة ثم تابوا من بعد ذلك واصلحوا ان ربك من بعدها لغفور رحيم).

قابل توجه اين كه علت ارتكاب گناه را ((جهالت)) مى شمرد، چرا كه اين گونه افرادند كه پس از آگاهى به راه حق باز مى گردند.

ديـگر اين كه : مساله توبه را به توبه قلبى و ندامت درونى محدود نمى كند،بلكه اصلاح و جبران را مـكـمل توبه مى شمارد، تا اين فكر غلط را از مغز خود بيرون كنيم كه هزاران گناه را با يك جمله ((استغفراللّه)) مى توان جبران كرد.

كرارا گفته ايم كه اين سوره ، سوره نعمتهاست ، نعمتهاى معنوى و مادى ، دراين آيه نتيجه كفران نعمتهاى الهى را در قالب يك مثال عينى مى خوانيم.

نـخـسـت مـى گويد: ((و خداوند (براى آنها كه ناسپاسى نعمت مى كنند) مثلى زده است : منطقه آبادى را كه در نهايت امن و امان بوده)) (وضرب اللّه مثلا قرية كانت آمنة).

ايـن آبـادى آن چنان امن و امان بود كه ساكنانش ((با اطمينان در آن زندگى داشتند)) و هرگز مجبور به مهاجرت و كوچ كردن نبودند (مطمئنة).

علاوه بر نعمت امنيت و اطمينان ، ((انواع روزيهاى مورد نيازش بطور وافر ازهر مكانى به سوى آن مى آمد)) (ياتيها رزقها رغدا من كل مكان).

((اما سرانجام اين آبادى (ساكناش) كفران نعمتهاى خدا كردند و خدا لباس گرسنگى و ترس را به خاطر اعمالشان بر اندام آنها پوشانيد)) (فكفرت بانعم اللّه فاذقها اللّه لباس الجوع والخوف بما كانوا يصنعون).

در حقيقت همان گونه كه درآ غاز، نعمت امنيت و رفاه تمام وجود آنها را پركرده بود، در پايان نيز بر اثر كفران ، فقر و ناامنى به جاى آن نشست.

(آيه) نه تنها نعمتهاى مادى آنها در حد كمال بود كه از نعمتهاى معنوى يعنى وجود فرستاده خدا و تعليمات آسمانى او نيز برخوردار بودند ((و پيامبرى ازخود آنها به سوى آنها آمد (و آنها را به آيين حـق دعـوت كـرد و اتمام حجت نمود)ولى آنها به تكذيبش پرداختند)) (ولقد جاهم رسول منهم فكذبوه).

((پـس در ايـن هـنـگـام عـذاب الهى آنها را فرو گرفت ، در حالى كه آنها ظالم وستمگر بودند)) (فاخذهم العذاب وهم ظالمون).

(آيـه) بـا مـشـاهـده چـنـيـن نـمـونـه هـاى زنـده و روشـنى شما در راه آن غافلان وظالمان و كفران كنندگان نعمتهاى الهى گام ننهيد ((شما از آنچه خدا روزيتان كرده است حلال و پاكيزه بخوريد و شكر نعمتهاى او را به جا آوريد اگر او را مى پرستيد))(فكلوا مما رزقكم اللّه حلا لا طيـبا واشكروا نعمت اللّه ان كنتم اياه تعبدون).

ايـن داستان احتمالا مربوط به گروهى از بنى اسرائل بوده است كه در منطقه آبادى مى زيستند و بر اثر كفران نعمت گرفتار قحطى و ناامنى شدند.

شـاهد اين سخن ، حديثى است كه از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود:((گروهى از بنى اسرائيل آن قدر زندگى مرفهى داشتند كه حتى از مواد غذايى مجسمه هاى كوچك مى ساختند و گاهى با آن بـدن خود را نيز پاك مى كردند، اماسرانجام كار آنها به جايى رسيد كه مجبور شدند همان مواد غـذايى آلوده را بخورندو اين همان است كه خداوند در قرآن فرموده : ((ضرب اللّه مثلا قرية كانت آمـنـة مـطـمـئنة)) و اين هشدارى است به همه افراد و ملتهايى كه غرق نعمتهاى الهى هستند تا بدانند هرگونه اسراف و تبذير و تضييع نعمتها جريمه دارد جريمه اى بسيارسنگين.

اين هشدارى است به آنها كه هميشه نيمى از غذاى اضافى خود را به زباله دانها مى ريزند.

و هـشدارى است به آنها كه موادغذايى را در خانه ها براى مصرف شخصى ودر انبارها براى گرانتر فروختن ، آن قدر ذخيره مى كنند كه مى گندد و فاسد مى شود اماحاضر نيستند به نرخ ارزانتر در اختيار ديگران بگذارند!.

آرى ! اينها همه در پيشگاه خدا مجازات و جريمه دارد و كمترين مجازات آن سلب اين مواهب است.

(آيه).

در تـكـمـيـل بحث آيات گذشته كه سخن از برنامه هاى مختلف مشركان و كفاردر ميان بود، در ايـنـجـا به گروهى ديگر از كفار يعنى ، ((مرتدين)) و بازگشت كنندگان ازاسلام اشاره مى كند، مـى گـويـد: ((كـسـانـى كـه بعد از ايمان كافر شوند ـبه جز آنها كه تحت فشار و اجبار اظهار كفر كـرده انـد در حـالـى كـه قلبشان مملو از ايمان است ـ آرى چنين اشخاصى كه سينه خود را براى پـذيرش كفر گشوده اند غضب خدا بر آنهاست و عذاب عظيمى در انتظارشان)) (من كفر باللّه من بـعـد ايمانه الا من اكره وقلبه مطمئن بالا يمان ولكن من شرح بالكفر صدرا فعليهم غضب من اللّه ولهم عذاب عظيم).

در واقـع در ايـنـجـا اشـاره بـه دو گـروه از كسانى است كه بعد از پذيرش اسلام راه كفر را پيش مى گيرند.

نـخـسـت آنها كه در چنگال دشمنان بى منطق گرفتار مى شوند و تحت فشار وشكنجه آنها اعلام بـيـزارى از اسـلام و وفـادارى بـه كـفر مى كنند، در حالى كه آنچه مى گويند تنها با زبان است و قلبشان مالامال از ايمان مى باشد، اين گروه مسلما موردعفوند، بلكه اصلا گناهى از آنها سر نزده است ، اين همان ((تقيه)) مجاز است كه براى حفظ جان و ذخيره كردن نيروها براى خدمت بيشتر در راه خدا در اسلام مجازشناخته شده است.

گـروه دوم كـسـانـى هـسـتـنـد كـه بـه راستى دريچه هاى قلب خود را به روى كفر وبى ايمانى مـى گـشـايند، و مسير عقيدتى خود را به كلى عوض مى كنند، اينها هم گرفتار غضب خدا و هم ((عـذاب عـظيم)) او مى شوند چرا كه اين عمل موجب تزلزل جامعه اسلامى مى گردد و يك نوع قيام بر ضد رژيم و حكومت اسلامى محسوب مى شود و غالبا دليل بر سؤنيت است ، و سبب مى شود كه اسرار جامعه اسلامى به دست دشمنان افتد.

(آيه) اين آيه دليل مرتد شدن آنها را چنين بازگو مى كند: ((اين به خاطر آن است كه آنها زندگى دنـيا را بر آخرت ترجيح دادند)) و به همين جهت بار ديگر درطريق كفر گام نهادند (ذلك بانهم استحبوا الحيوة الدنيا على الا خرة).

((و خـداونـد قوم كافر را (كه در كفر و انكار اصرار مى ورزند) هدايت نمى كند))(وان اللّه لا يهدى القوم الكافرين).

و بـطـور خـلاصه هنگامى كه آنها اسلام آوردند، موقتا پاره اى از منافع ماديشان به خطر افتاد، و از آنجا كه به دنيا عشق مى ورزيدند از ايمان خود پشيمان گشتند ومجددا به سوى كفر بازگشتند.

بـديهى است چنين جمعيتى كه از درون وجودشان كششى به سوى ايمان نيست ، مشمول هدايت الهى نمى شوند.

(آيـه) اين آيه دليل عدم هدايت آنها را چنين شرح مى دهد: ((آنها كسانى هستند كه خدا بر قلب و گوش و چشمشان مهر نهاده)) آن چنان كه از ديدن و شنيدن و درك حق محروم مانده اند (اولئك الذين طبع اللّه على قلوبهم وسمعهم وابصارهم).

و روشن است ((چنين افرادى (با از دست دادن تمام ابزار شناخت) غافلان واقعى هستند)) (اولئك هـم الـغـافـلـون) زيـرا اعمال خلاف و انواع گناهان آثار سوئى روى حس تشخيص و درك انسان مى گذارد و سرانجام كارش به جايى مى رسد كه دريچه روح او به روى همه حقايق بسته مى شود.

(آيه) در اين آيه نتيجه كار آنها چنين ترسيم شده است : ((ناچار و قطعاآنها در آخرت زيانكارانند)) (لا جرم انهم فى الا خرة هم الخاسرون).

چـه زيـان و خسرانى از اين بدتر كه انسان همه امكانات لازم را براى هدايت وسعادت جاويدان در دست داشته باشد، و بر اثر هوى و هوس همه اين سرمايه ها رااز دست بدهد.

(آيه) و از آنجا كه در برابر دو گروه گذشته يعنى آنها كه تحت فشار دشمن كلمات كفرآميز را به عنوان ((تقيه)) بيان كردند و آنها كه با تمام ميل به كفر بازگشتند،گروه سومى وجود دارند كه همان فريب خوردگانند.

ايـن آيـه به وضع آنها اشاره كرده ، مى گويد: سپس پروردگار تو نسبت به كسانى كه بعد از فريب خـوردن (به ايمان بازگشتند و) هجرت كردند، سپس جهاد كردند ودر راه خدا استقامت نمودند; پـروردگـارت ، بـعـد از انـجام اين كاره، بخشنده و مهربان است)) و آنها را مشمول رحمت خود مـى سـازد (ثـم ان ربك للذين هاجروا من بعد مافتنوا ثم جاهدوا وصبروا ان ربك من بعدها لغفور رحيم).

اين آيه دليل روشنى است براى قبول توبه مرتد ملى.

(آيه) سرانجام به عنوان يك هشدار عمومى مى گويد: ((به ياد آوريدروزى را كه هر كس (در فكر خـويشتن است و تنها) به دفاع از خود بر مى خيزد)) تاخود را از عذاب و مجازات دردناكش رهايى بخشد (يوم تاتى كل نفس تجادل عن نفسها).

ولـى ايـن دست و پاها بيهوده است ; ((و (در آنجا) نتيجه اعمال هر كسى بى كم و كاست به او داده مى شود)) (وتوفى كل نفس ما عملت).

((و به آنها ظلم نخواهد شد)) (وهم لا يظلمون).

آيـه فوق از آيات تكان دهنده اى است كه در زمينه زشتى دروغ سخن مى گويدو دروغگويان را در سر حد كافران و منكران آيات الهى قرار مى دهد.

اصولا در تعليمات اسلام به مساله راستگويى و مبارزه با كذب و دروغ فوق العاده اهميت داده شده است تا جايى كه در روايات اسلامى دروغ به عنوان ((كليد گناهان)) و راستگويى به عنوان ((برات بهشت)) شمرده شده است.

على (ع) مى فرمايد: ((راستگويى دعوت به نيكوكارى مى كند، و نيكوكارى دعوت به بهشت)).

و نيز امام عسكرى (ع) مى فرمايد: ((تمام پليديها در اتاقى قرار داده شده ، وكليد آن دروغ است)).

در حـديـث ديـگرى از على (ع) مى خوانيم كه فرمود: ((انسان هيچ گاه طعم ايمان را نمى چشد تا دروغ را ترك گويد خواه شوخى باشد يا جدى)).

آيه ـ شان نزول : اين آيه در مورد گروهى از مسلمانان نازل گرديد كه درچنگال مشركان گرفتار شدند و آنها را مجبور به بازگشت از اسلام و اظهار كلمات كفرو شرك كردند.

آنـهـا ((عمار)) و پدرش ((ياسر)) و مادرش ((سميه)) و ((صهيب)) و ((بلال)) و ((خباب))بودند; پدر و مادر عمار در اين ماجرا سخت مقاومت كردند و كشته شدند، ولى عمار كه جوان بود آنچه را مشركان مى خواستند به زبان آورد.

ايـن خـبر در ميان مسلمانان پيچيد، بعضى غائبانه عمار را محكوم كردند وگفتند: عمار از اسلام بيرون رفته و كافر شده ، پيامبر(ص) فرمود: چنين نيست.

چـيـزى نـگذشت كه عمار گريه كنان به خدمت رسول خدا(ص) آمد،پيامبر(ص) فرمود: مگر چه شده است ؟.

عـرض كـرد اى پـيـامـبر! بسيار بد شده دست از سرم برنداشتند تا نسبت به شماجسارت كردم و بتهاى آنها را به نيكى ياد نمودم !.

پـيـامبر(ص) با دست مباركش اشك از چشمان عمار پاك مى كرد و مى گفت :اگر باز تو را تحت فشار قرار دادند، آنچه مى خواهند بگو و جان خود را از خطررهايى بخش.

در اين هنگام آيه نازل گرديد و مسائل را در اين رابطه روشن ساخت.

ايـن آيـه ايـرادهـايـى را كـه مـشـركان به آيات الهى مى گرفتند بيان مى كند، نخست مى گويد: ((هـنـگـامـى كه آيه اى را به آيه ديگر مبدل كنيم (حكمى را نسخ نماييم) وخدا بهتر مى داند چه حكمى را نازل كند، آنها مى گويند: تو افترا مى بندى ! امابيشترشان (حقيقت را) نمى دانند)) (واذا بدلنا آية مكان آية واللّه اعلم بما ينزل قالوا انما انت مفتر بل اكثرهم لا يعلمون).

آنـها نمى دانند كه قرآن در پى ساختن يك جامعه انسانى است ، جامعه اى پيشرو با معنويت عالى با اين حال بديهى است كه اين نسخه الهى گاهى نياز به تبديل و تعويض دارد.

آرى ! آنـهـا از اين حقايق بى خبرند و از شرايط نزول قرآن ، بى اطلاع ، وگرنه مى دانستند ((نسخ)) پـاره اى از دسـتورات و آيات قرآن ، يك برنامه دقيق و حساب شده تربيتى است كه بدون آن ، هدف نـهـايى و نيل به تكامل تامين نمى شود، و دليل بر تناقض گويى پيامبر(ص) و يا افترابستن به خدا نيست.

(آيـه) ايـن آيـه ، هـمين مساله را تعقيب و تاكيد كرده ، به پيامبر(ص) دستور مى دهد((بگو: آن را روح القدس از جانب پروردگارت بر حق نازل كرده است)) (قل نزله روح القدس من ربك بالحق).

((روح الـقـدس)) يـا ((روح مـقدس)) همان پيك وحى الهى ، ((جبرئيل امين)) است ،اوست كه به فـرمان خدا آيات را اعم از ناسخ و منسوخ ، بر پيامبر(ص) نازل مى كند،آياتى كه همه حق است همه واقـعـيـتـى را تـعقيب مى كند وآن واقعيت چيزى جز تربيت انسانها نيست ، تربيت كه وصول به آن گاهى احكام ناسخ ومنسوخ ‌را ايجاب مى كند.

بـه هـمـيـن دلـيـل بـه دنـبال آن مى فرمايد: ((هدف اين است كه افراد با ايمان را درمسير خود ثـابـت قـدمتر گرداند، و هدايت و بشارتى براى عموم مسلمين است))(ليثبت الذين آمنوا وهدى وبشرى للمسلمين).

بـه هـر حـال بـراى محكم كردن نيروى ايمان و پيمودن راه هدايت و بشارت ،گاهى چاره اى ، جز بـرنـامه هاى كوتاه مدت و موقت كه بعدا جاى خود را به برنامه نهايى و ثابت مى دهد نيست ، و اين است رمز وجود ناسخ و منسوخ در آيات الهى.

(آيه) سپس به بهانه ديگر، و يا صحيحتر، افتراى مخالفين به پيامبراسلام (ص) اشاره نموده ، چنين مى گويد: ((و ما مى دانيم آنها مى گويند: اين آيات رابشرى به او تعليم مى دهد)) (ولقد نعلم انهم يقولون انما يعلمه بشر).

قـرآن بـا يك پاسخ دندان شكن خط بطلان بر اين ادعاهاى بى پايه مى كشد ومى گويد: اينها توجه نـدارد، ((زبـان كسى كه قرآن را به او نسبت مى دهند عجمى است ، در حالى كه اين قرآن به زبان عربى فصيح و آشكار (نازل شده) است)) (لسان الذى يلحدون اليه اعجمى وهذا لسان عربى مبين).

از ايـن آيـه بـه خـوبى استفاده مى شود كه اعجاز قرآن تنها در جنبه محتواى آن نيست بلكه الفاظ قـرآن نـيـز در سـرحـد اعـجـاز اسـت ، و كشش و جاذبه و شيرينى وهماهنگى خاصى كه درالفاظ وجمله بنديها وجود دارد مافوق قدرت انسانهاست.

(آيـه) سپس با لحنى تهديدآميز به بيان اين حقيقت مى پردازد كه اين اتهامات و انحرافات همه به خـاطـر رسوخ بى ايمانى در نفوس آنهاست و ((كسانى كه ايمان به آيات الهى ندارند خداوند آنها را هـدايـت نـمى كند (نه هدايت به صراطمستقيم و نه به راه بهشت و سعادت جاويدان) و براى آنها عذاب دردناكى است))(ان الذين لا يؤمنون بيات اللّه لا يهديهم اللّه ولهم عذاب اليم).

چـرا كـه آنـها آنچنان گرفتار تعصب و لجاجت و دشمنى با حقند كه شايستگى هدايت را از دست داده اند، و جز براى عذاب اليم آمادگى ندارند!.

(آيـه) و در ايـن آيه اضافه مى كند: ((تنها كسانى (به مردان حق) دروغ مى بندند كه ايمان به آيات الـهـى نـدارنـد، و دروغـگـويان واقعى آنها هستند)) (انمايفترى الكذب الذين لا يؤمنون بيات اللّه واولئك هم الكاذبون).

و چـه دروغـى از اين بزرگتر كه انسان به مردان حق اتهام ببندد و ميان آنها وانسانهايى كه تشنه حقيقتند، سد و مانعى ايجاد كند.