تفسیر

در اين آيه و آيه بعد گوشه اى از سرگذشت دو شخصيت ديگر از پيامبران بزرگ الهى ((زكريا)) و ((يحيى)) را بيان مى كند.

نـخـسـت مـى گويد: ((زكريا را به خاطر بياور هنگامى كه پروردگارش را خواند وعرضه داشت : پـروردگـارا! مـرا تـنها مگذار، و تو بهترين وارثان هستى)) (وزكريا اذنادى ربه رب لا تذرنى فردا وانت خير الوارثين).

سـالـهـا بـر عمر زكريا گذشت ، و برف پيرى بر سرش نشست ، اما هنوز فرزندى نداشت ، و از سوى ديگر همسرى عقيم و نازا داشت.

ايمان را به عنوان يك وسيله نيل به ماديان پذيرفته اند كه اگراين هدف تامين شد دين را حق مى دانند وگرنه بى اساس !.

و در پـايـان آيـه اضـافه مى كند: و به اين ترتيب ((آنها هم دنيا را از دست داده اندو هم آخرت را)) (خسر الدنيا والا خرة).

و ((ايـن همان خسران و زيان آشكار است)) كه انسان هم دينش بر باد رود و هم دنيايش (ذلك هو الخسران المبين).

(آيـه)ـايـن آيـه بـه عقيده شرك آلود اين گروه مخصوصا بعد از انحراف از توحيد و ايمان به خدا اشـاره كـرده ، مـى گـويـد: ((او جـز خدا كسى را مى خواند كه نه زيانى مى تواند به او برساند و نه سودى)) (يدعوا من دون اللّه ما لا يضره وما لا ينفعه).

اگـر دلـيل معيار حقانيت دين را اقبال و ادبار دنيا مى گيرد، پس چرا به سراغ بتهايى مى رود كه موجوداتى هستند بى خاصيت و فاقد هرگونه اثر در سرنوشت انسانها؟!.

آرى ! ((اين گمراهى بسيار عميقى است)) (ذلك هو الضلا ل البعيد).

فـاصـله آن از خط صراط مستقيم آن چنان زياد است كه اميد بازگشتشان به سوى حق بسيار كم است.

(آيه)ـباز مطلب را از اين فراتر برده ، مى گويد: ((او كسى را مى خواند كه زيانش از نفعش نزديكتر است))! (يدعوا لمن ضره اقرب من نفعه).

چـرا كه اين معبودهاى ساختگى در دنيا فكر آنها را به انحطاط و پستى وخرافات سوق مى دهند، و در آخرت آتش سوزان را براى آنها به ارمغان مى آورند.

و در پـايـان آيه اضافه مى كند: ((چه بد مولا و ياورى هستند اين بته، و چه بدمونس و معاشرى)) (لبئس المولى ولبئس العشير).

(آيـه)ـو از آنـجـا كـه روش قرآن اين است كه مسائل نيك و بد را در مقايسه با هم بيان مى كند تا نتيجه گيرى آن كاملتر و روشنتر باشد در اين آيه مى فرمايد:((خداوند كسانى را كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند در باغهايى از بهشت وارد مى كند كه نهرها از زير درختانش جارى است)) (ان اللّه يدخل الذين آمنواوعملوا الصالحات جنات تجرى من تحتها الانهار).

بـرنـامـه آنـها روشن ، خط فكرى و عملى آنها مشخص ، مولاى آنها خدا و همدم و مونسشان انبيا و شهدا و صالحان و فرشتگان خواهند بود.

آرى ! ((خدا هر چه را اراده كند انجام مى دهد))

((و او و فـرزنـدش [ مـسـيـح ] را نـشـانه بزرگى براى جهانيان قرار داديم))(وجعلناها وابنها آية للعالمين).

ايـن آيـه و آيـه بـعـد نيز گوشه اى از سرگذشت پيامبر بزرگ ((يونس)) را بيان كرده ،مى گويد: وذالـنون را به يادآر هنگامى كه خشمگين (بر قوم بت پرست و نافرمان خويش) از ميان آنها رفت)) (وذاالنون اذ ذهب مغاضبا).

((او گمان مى كرد كه ما (زندگى را) بر او تنگ نخواهيم كرد)) (فظن ان لن نقدر عليه).

او گمان مى كرد تمام رسالت خويش را در ميان قوم نافرمانش انجام داده است و حتى ترك اولايى در اين زمينه نكرده ، در حالى كه اولى اين بود كه بيش ازاين در ميان آنها بماند و صبر و استقامت به خرج دهد و دندان بر جگر بفشارد شايدبيدار شوند و به سوى خدا آيند.

سرانجام به خاطر همين ترك اولى او را در فشار قرار داديم ، نهنگ عظيمى اورا بلعيد ((پس او در آن ظـلـمتهاى متراكم صدا زد خداوندا ! جز تو معبودى نيست))(فنادى فى الظلمات ان لا اله الا انت).

((خـداونـدا ! پـاك و مـنزهى ، من از ستمكاران بودم)) ! (سبحانك انى كنت من الظالمين) هم بر خـويش ستم كردم و هم بر قوم خود، مى بايست بيش از اين ،ناملايمات و شدايد و سختيها را پذيرا مى شدم ، تن به همه شكنجه ها مى دادم شايدآنها به راه آيند.

(آيـه)ـ ((سـرانجام ما دعاى او را اجابت كرديم و از غم و اندوه رهائيش بخشيديم)) (فاستجبنا له ونجيناه من الغم).

آرى ((و اين گونه ما مؤمنان را نجات مى بخشيم)) (وكذلك ننجى المؤمنين).

اين يك برنامه اختصاصى براى يونس نبود، بلكه هر كس از مؤمنان از تقصيرخويش ، عذر به درگاه خدا آورد، و از ذات پاكش مدد و رحمت طلبد ما دعايش رامستجاب و اندوهش را برطرف خواهيم كرد.

قـرآن در ايـنجا اشاره به مقام شكيبايى سه نفر ديگر از پيامبران الهى كرده ،مى گويد: اسماعيل و ادريـس و ذاالـكـفـل را (به يادآور) كه همه آنها از صابران وشكيبايان بودند)) (واسمعيل وادريس وذاالكفل كل من الصابرين).

هـريـك از آنـهـا در طـول عـمر خود در برابر دشمنان و يا مشكلات طاقت فرساى زندگى صبر و مقاومت به خرج دادند و هرگز در برابر اين حوادث زانو نزدند وهريك الگويى بودند از استقامت و پايمردى.

(آيـه)ـ سـپـس بـزرگـتـريـن موهبت الهى را در برابر اين صبر و استقامت براى آنان چنين بيان مى كند: ((و ما آنها را در رحمت خود داخل كرديم ، چرا كه آنها ازصالحان بودند)) (وادخلناهم فى رحمتنا انهم من الصالحين).

در ايـنـجـا از سـرگذشت آموزنده يكى ديگر از پيامبران بزرگ خدا سخن مى گويد; او ((ايوب)) و دهمين پيامبرى است كه در سوره انبيا اشاره به گوشه اى اززندگانى او شده است.

((ايوب)) سرگذشتى غم انگيز، و در عين حال پرشكوه و با ابهت دارد، صبر وشكيبايى او مخصوصا در برابر حوادث ناگوار عجيب بود، به گونه اى كه ((صبرايوب)) يك ضرب المثل قديمى است.

مـى فرمايد: ((و ايوب را (به يادآور) هنگامى كه پروردگارش را خواند (وعرضه داشت): بدحالى و مشكلات به من روى آورده و تو مهربانترين مهربانانى)) !(وايوب اذ نادى ربه انى مسنى الضر وانت ارحم الراحمين).

(آيه)ـ اين آيه مى گويد: ((به دنبال اين دعاى ايوب ، خواسته اش رااجابت كرديم و رنج و ناراحتى او را برطرف ساختيم)) (فاستجبنا له فكشفنا ما به من ضر).

((و خانواده او را به او بازگردانديم ، و همانندشان را به آنها افزوديم)) (وآتيناه اهله ومثلهم معهم).

((تا رحمتى از ناحيه ما (بر آنها) باشد و هم يادآورى و تذكرى براى عبادت كنندگان پروردگار)) (رحمة من عندنا وذكرى للعابدين).

تـا مـسـلـمـانان بدانند مشكلات هر قدر زياد باشد و گرفتاريها هر قدر فراوان ودشمنان هر قدر فـشـرده بـاشـنـد باز با گوشه اى از لطف پروردگار همه اينها برطرف شدنى است ، نه تنها زيانها جبران مى شود بلكه گاهى خداوند به عنوان پاداش صابران با استقامت همانند آنچه از دست رفته نيز بر آن مى افزايد.

در اينجا به بخشى از مواهبى كه خدا به يكى ديگر از پيامبران يعنى سليمان (ع) داده كرده ، نخست مـى گـويد: ((و ما بادهاى شديد و طوفان زا را مسخرسليمان ساختيم كه تحت فرمان او به سوى سـرزمـينى كه ما آن را مبارك كرده بوديم حركت مى كرد)) (ولسليمن الريح عاصفة تجرى بامره الى الا رض التى باركنا فيها).

و اين كار عجيب نيست ، چرا كه ((ما به همه چيز آگاه بوده و هستيم)) (وكنابكل شئ عالمين).

هـم از اسـرار عالم هستى و قوانين و نظامات حاكم بر آن آگاهيم ، مى دانيم چگونه آنها را مى توان تحت فرمان آورد، و هم از نتيجه و سرانجام اين كار، و به هرحال همه چيز در برابر علم و قدرت ما خاضع و تسليم است.

(آيـه)ـ ايـن آيـه يـكـى ديـگـر از مواهب انحصارى سليمان (ع) را بازگومى كند: ((و گروهى از شـيـاطين (را نيز مسخر او قرار داديم ، كه در دريا) برايش غواصى مى كردند; و كارهايى غير از اين (نيز) براى او انجام مى دادند)) (ومن الشياطين من يغوصون له ويعملون عملا دون ذلك).

((و ما آنها را (از تمرد و سركشى در برابر فرمان او) نگاه مى داشتيم)) (وكنالهم حافظين).

آنها افرادى باهوش ، فعال ، هنرمند و صنعتگر با مهارتهاى مختلف بودند.

در تـعـقـيب سرگذشتهاى مربوط به موسى و هارون و ابراهيم و نوح و لوط دراينجا به بخشى از زنـدگـى داوود و سـلـيـمان اشاره مى كند، و در آغاز اشاره سربسته اى به ماجراى يك قضاوت و داورى كه از ناحيه داود و سليمان صورت گرفت دارد.

مـى فـرمـايـد: ((و داوود و سليمان را به يادآر، هنگامى كه درباره كشتزارى قضاوت مى كردند كه گـوسـفندان قوم شبانه آن را چريده بودند)) (وداود وسليمن اذيحكمان فى الحرث اذ نفشت فيه غنم القوم).

((و ما شاهد حكم آنها بوديم)) (وكنا لحكمهم شاهدين).

داسـتـان بـديـن قـرار بـود كـه : گـله گوسفندانى شبانه به تاكستانى وارد مى شوند، وبرگها و خـوشـه هـاى انـگـور را خورده و ضايع مى كنند، صاحب باغ شكايت نزد داوودمى برد، داوود حكم مى دهد كه در برابر اين خسارت بزرگ بايد تمام گوسفندان به صاحب باغ داده شود.

سـليمان كه در آن زمان كودك بود به پدر مى گويد: اى پيامبر بزرگ خدا ! اين حكم را تغيير ده و تعديل كن !.

پدر مى گويد: چگونه ؟.

در پـاسـخ مـى گويد: گوسفندان بايد با صاحب باغ سپرده شوند تا از منافع آنهاو شير و پشمشان استفاده كند، و باغ به دست صاحب گوسفندان داده شود تا دراصلاح آن بكوشد هنگامى كه باغ به حال اول بازگشت به صاحبش تحويل داده مى شود، و گوسفندان نيز به صاحبش بر مى گرددـ و خداوند طبق آيه بعد حكم سليمان را تاييد كرد.

(آيـه)ـ به هر حال در اين آيه حكم سليمان را در اين داستان به اين صورت تاييد مى كند: ((پس ما ايـن داورى و حـكومت را به سليمان تفهيم كرديم)) و باتاييد ما او بهترين راه حل اين مخاصمه را دريافت (ففهمناها سليمن).

امـام مـفـهـوم اين سخن آن نيست كه حكم داوود اشتباه و نادرست بوده ، چراكه بلافاصله اضافه مـى كـند: ((ما به هريك از اين دو، آگاهى و شايستگى داورى و علم بخشيديم)) (وكلا آتينا حكما وعلما).

سـپس به يكى ديگر از مواهب و افتخاراتى كه خدا به داوود داده بود اشاره كرده ، مى فرمايد: ((و ما كوهها را مسخر ساختيم كه همراه داوود تسبيح مى گفتند وهمچنين پرندگان را)) (وسخرنا مع داود الجبال يسبحن والطير).

اينها در برابر قدرت ما چيز مهمى نيست ((و ما اين كار را انجام داديم))(وكنا فاعلين).

(آيـه)ـ در اين آيه به يكى ديگر از مواهبى كه خدا به اين پيامبر بزرگ داده اشاره كرده ، مى گويد: ((و مـا سـاخـتن زره را به او تعليم داديم ، تا شما را در جنگهايتان حفظ كند; پس آيا (شما خدا را بر نعمتهايش) شكر مى كنيد)) ؟ (وعلمناه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من باسكم فهل انتم شاكرون).

بعد از ذكر گوشه اى از داستان ابراهيم و لوط، به ذكر قسمتى از سرگذشت يكى ديگر از پيامبران بـزرگ يـعنى ((نوح)) پرداخته ، مى فرمايد: ((و به ياد آور نوح ر،هنگامى كه قبل از آنها (ابراهيم و لوط) پروردگار خود را خواند)) و تقاضاى نجات ازچنگال منحرفان بى ايمان كرد (ونوحا اذ نادى من قبل).

ايـن نـداى نـوح ظـاهـرا اشـاره بـه نـفـرينى است كه در سوره نوح آيه 26 و 27 نقل شده آنجا كه مـى گـويـد: ((پـروردگـارا ! احدى از اين قوم بى ايمان را روى زمين مگذار !چرا كه اگر بمانند بندگان تو را گمراه مى كنند، و نسل آينده آنها نيز جز كافر و فاجرنخواهد بود))!.

سـپـس اضـافه مى كند: ((پس ما دعاى او را مستجاب كرديم و او و خانواده اش را از آن غم و اندوه بزرگ رهايى بخشيديم)) (فاستجبنا له فنجيناه واهله من الكرب العظيم).

((اهل)) در اينجا معنى وسيعى دارد كه هم بستگان مؤمن او را شامل مى شود وهم دوستان خاص او را.

(آيه)ـ در اين آيه اضافه مى كند: ((ما او را در برابر قومى كه آيات ما راتكذيب كردند يارى كرديم)) (ونصرناه من القوم الذين كذبوا باياتنا).

((چرا كه آنها قوم بدى بودند، لذا همه آنها را غرق كرديم)) (انهم كانوا قوم سو فاغرقناهم اجمعين).

ايـن جـمـله بار ديگر تاكيدى است بر اين حقيقت كه مجازاتهاى الهى هرگزجنبه انتقامى ندارد، بـلـكـه براساس انتخاب اصلح است ، به اين معنى كه حق حيات و استفاده از مواهب زندگى براى گـروهـى اسـت كه در خط تكامل و سير الى اللّه باشندو يا اگر روزى در خط انحراف افتادند بعدا تجديد نظر كرده و بازگردند.

از آنـجـا كـه لـوط از بستگان نزديك ابراهيم و از نخستين كسانى است كه به اوايمان آورد پس از داستان ابراهيم ، به بخشى از تلاش و كوشش او در راه ابلاغ رسالت و مواهب پروردگار نسبت به او اشاره مى كند: ((و لوط را به يادآور كه ما به اوحكم (فرمان نبوت و رسالت) و علم داديم)) (ولوطا آتيناه حكما وعلما).

لـوط از پـيامبران بزرگى است كه هم عصر با ابراهيم بود، و همراه او از سرزمين بابل به فلسطين مـهـاجـرت كـرد، و بعدا از ابراهيم جدا شد و به شهر ((سدوم)) آمده چرا كه مردم آن منطقه غرق فـسـاد و گـناه ، مخصوصا انحرافات و آلودگيهاى جنسى بودند، او براى هدايت اين قوم منحرف تلاش و كوشش بسيار كرد، اما كمتر در آن كوردلان اثر گذارد.

سـرانـجـام قـهـر و عذاب شديدالهى آنها را فراگرفت ، و جز خانواده لوط ـبه استثناى همسرش ـ همگى نابود شدند.

لذا در دنباله آيه به اين موهبت كه به لوط ارزانى داشت اشاره كرده ،مى فرمايد: ((و ما او را از شهر و ديارى كه كارهاى پليد و زشت انجام مى دادند رهايى بخشيديم)) (ونجيناه من القرية التى كانت تعمل الخبائث).

((چـرا كـه آنـهـا مردم بدى بودند و از اطاعت فرمان حق بيرون رفته بودند)) (انهم كانوا قوم سو فاسقين).

(آيه)ـ سپس به آخرين موهبت الهى در باره ((لوط)) اشاره كرده ، مى گويد:((و ما او را در رحمت خاص خويش داخل كرديم)) (وادخلناه فى رحمتنا).

((چرا كه او از بندگان صالح بود)) (انه من الصالحين).

داسـتـان آتش سوزى ابراهيم و نجات اعجازآميزش از اين مرحله خطرناك ،لرزه بر اركان حكومت نمرود افكند او اگر با اين حال در آن شهر و كشور باقى مى ماند، با آن زبان گويا و منطق نيرومند و شهامت بى نظيرش مسلما كانون خطرى براى آن حكومت جبار و خودكامه بود.

از سوى ديگر ابراهيم در واقع رسالت خود را در آن سرزمين انجام داده ، وبذر ايمان و آگاهى را در آن سرزمين پاشيده بود.

او بايد از اينجا به سرزمين ديگرى برود و رسالت خود را در آنجا نيز پياده كند، لذا تصميم گرفت تا بـه اتـفـاق ((لـوط)) ـبرادرزاده اش ـ و همسرش ((ساره)) واحتمالا گروه اندكى از مؤمنان از آن سرزمين به سوى شام هجرت كند.

آنـچـنـانـكه قرآن مى گويد: ((و ما ابراهيم و لوط را به سوى سرزمينى كه براى جهانيان پربركت ساخته بوديم نجات و رهايى بخشيديم)) (ونجيناه ولوطا الى الا رض التى باركنا فيها للعالمين).

(آيه)ـ اين آيه به يكى از مهمترين مواهب خدا به ابراهيم كه داشتن فرزندى صالح و نسلى برومند و شايسته است اشاره كرده ، مى فرمايد: ((و ما به اواسحاق را بخشيديم و يعقوب (فرزند اسحاق) را بر او افزوديم)) (ووهبنا له اسحق ويعقوب نافلة).

((و همه آنها را مردانى صالح و شايسته و مفيد قرار داديم)) (وكلا جعلناصالحين).

(آيـه)ـ ايـن آيه به مقام امامت و رهبرى اين پيامبران بزرگ و بخشى ازصفات و برنامه هاى مهم و پرارزش آنها بطور جمعى اشاره مى كند.

در ايـنـجـا مجموعا ((شش قسمت)) از اين ويژگيها بر شمرده شده كه با اضافه كردن توصيف به صالح بودن كه از آيه قبل استفاده مى شود مجموعا هفت ويژگى راتشكيل مى دهد.

نخست مى گويد: ((و ما آنها را پيشوايانى قرار داديم)) (وجعلناهم ائمة).

در مـرحـلـه بـعـد فـعليت و ثمره اين مقام را بازگو مى كند: ((آنها به فرمان ما (مردم را) هدايت مى كردند)) (يهتدون بامرنا).

نـه تـنـها هدايت به معنى راهنمايى و ارائه طريق كه در نبوت و رسالت وجوددارد، بلكه به معنى دستگيرى كردن و رساندن به سر منزل مقصود.

سومين و چهارمين و پنجمين موهبت و ويژگى آنها اين بود كه ((و ما به آنهاانجام كارهاى نيك و بـرپـاداشـتن نماز و اداى زكات را به آنها وحى كرديم)) (واوحينااليهم فعل الخيرات واقام الصلوة وايتا الزكوة).

و در آخرين فراز به مقام ((عبوديت)) آنها اشاره كرده ، مى گويد: ((و آنها همگى فقط ما را عبادت مى كردند)) (وكانوا لنا عابدين).

گـرچـه با استدلال عملى و منطقى ابراهيم ، همه بت پرستان محكوم شدندولى لجاجت و تعصب شديد آنها مانع از پذيرش حق شد، به همين دليل تصميم بسيار شديد و خطرناكى در باره ابراهيم گرفتند.

قـرآن مـى گـويد: ((جمعيت فرياد زدند: او را بسوزانيد و خدايان خود را يارى كنيد اگر كارى از دست شما ساخته است)) (قالوا حرقوه وانصروا ا لهتكم ان كنتم فاعلين).

امـثـال اين لاطائلات بسيار گفتند و مردم را بر ضد ابراهيم شوراندند آنچنان كه به جاى چند بار هيزم كه براى سوزاندن چندين نفر كافى است هزاران بار بر روى هم ريختند و كوهى از هيزم ، و به دنبال آن دريايى از آتش به وجود آوردند.

(آيـه)ـ بـه هـر حـال ابـراهـيم (ع) در ميان هلهله و شادى و غريو فرياد مردم بامنجنيق به درون شـعـلـه هـاى آتـش پـرتاب شد، آن چنان مردم فرياد شادى كشيدند كه گويى شكننده بتها براى هميشه نابود و خاكستر شد.

اما خدايى كه همه چيز سر بر فرمان اوست ، حتى سوزندگى را او به آتش يادداده ، و رمز محبت را او بـه مـادران آمـوخـتـه ، اراده كـرد اين بنده مؤمن خالص در اين درياى آتش سالم بماند، تا سند ديـگـرى بر اسناد افتخارش بيفزايد، چنانكه قرآن دراينجا مى گويد: ((به آتش گفتيم : اى آتش ! سرد و سالم بر ابراهيم باش)) ! (قلنا يا ناركونى بردا وسلا ما على ابرهيم).

بـدون شك فرمان خدا در اينجا فرمان تكوينى بود همان فرمانى كه در جهان هستى به خورشيد و مـاه و زمـين و آسمان و آب و آتش و گياهان و پرندگان مى دهد وبدون آن فرمان از هيچ سببى كارى ساخته نيست.

مـعـروف چـنـيـن است كه آتش آن چنان سرد و ملايم شد كه دندان ابراهيم ازشدت سرما به هم مى خورد.

(آيه)ـ و در اين آيه به عنوان نتيجه گيرى كوتاه و فشرده ، مى فرمايد: ((آنهامى خواستند ابراهيم را بـا اين نقشه نابودكنند، ولى ما آنها را زيانكارترين مردم قرارداديم)) (وارادوا به كيدا فجعلناهم الا خسرين).

ناگفته پيداست كه با سالم ماندن ابراهيم در ميان آتش ، صحنه بكلى دگرگون شد، غريو شادى فـرونـشست ، دهانها از تعجب باز ماند، ولى بازهم تعصب ولجاجت مانع از پذيرش حق بطور كامل گرديد، هر چند دلهاى بيدار بهره خود را ازاين ماجرا بردند و بر ايمانشان نسبت به خداى ابراهيم افزوده شد.