چکيده

با توجه به اهداف و انگيز‌ه‌هاي شکل‌گيري پديدة «استشراق» و بيگانگي شرق‌شناسان با فرهنگ اسلامي و منابع تاريخ اسلام، نقد و بررسي آثار شرق‌شناسي و پالودن آنها از اشتباهات غرض ورزانه و ناآگانه‌، لازم و ضروري است. کتاب تمدن اسلامي در قرن چهارم هجري اثر شرق شناس سويسي جناب آدام‌متز، به رغم اهميت و جايگاه رفيع خود در تاريخ‌نگاري اسلامي، کمتر مورد بررسي انتقادي قرار گرفته‌ است. بررسي محتوايي، ساختاري و سندي کتاب مذکور مي‌تواند راه‌گشاي بسياري از ناگشوده‌ها در آن باشد. کتاب آدام‌متز در سه حوزه محتوا، ساختار و اسناد و منابع، نيازمند نقد و بررسي جدي است؛ هرچند اين کتاب از نارسايي‌هاي ساختاري و کاستي‌هاي اسنادي رنج مي‌برد اما اساسي‌ترين نقد، اشکالات محتواي آن‌ مي‌باشد که مطالب و ادعاهاي ناصواب در خصوص برخي از مسايل اسلامي و مذهب تشيع را در بر دارد. كه در اين نوشتار بدان پرداخته شده است.

قرن چهارم هجرى، قرن اوج شكوفايى تمدّن اسلامى است. اگر كتاب «تمدّن اسلامى در قرن چهارم» را مطالعه كنيد، خواهيد ديد كه در قرن چهارم هجرى يعنى همان قرن يازدهم ميلادى؛ يعنى اوج ظلمت جهل در اروپا كه هيچ‏ چيز نبوده اوج شكوفايى اسلامى مربوط به ايران است. دانشمندانى هم كه هستند جز تعداد خيلى معدودى تقريباً همه ايرانى‏ اند؛ در حالى كه دين و دين‏دارى در همان اوقات در ايران از اروپا كمتر كه نبود، خيلى بيشتر هم بود. پس، اين دين نيست كه مانع علم است؛ يك چيز ديگر و يك هويّت ديگرى است كه مانع از پيشرفت علمى مى ‏شود. آن چيست؟ آن، جهالت هاى گوناگون مردم است؛ خرافات مسيحيتِ آن روز است.

تابستان سال 1387 بود كه به اتفاق حاج‌آقای پناهيان به ديدار آيت‌الله محمدعلی جاودان رفتيم تا با ايشان درباره موضوع معنويت و الزامات آن گفت‌وگو كنيم. يكی از توصيه‌های ايشان يا بهتر است بگويم اولين توصيه‌ی ايشان به جوانان، خواندن نماز اول وقت و صحيح بود. سخنان  رهبر انقلاب درباره توجه به نماز، بهانه‌ی خوبی است تا دوباره سری به صحبت‌های اين استاد اخلاق بزنيم:

سهم ما سوخته‌جانان غم و دشواری شد
اشك ما در پی موعود، بسی جاری شد

امتحان لحظه‌ای از منتظران نیست جدا
باید آماده‌ی هر سختی و دشواری شد

جان ما باد به قربان شهیدانی كه
با فداكاری‌شان دین خدا یاری شد

خاصه آن‌وقت كه حتی به روی نیزه‌ی خصم
لب او باز به آیات خدا قاری شد

مصر و بحرین و یمن درس گرفتند از وی
خون پاكش سبب این همه بیداری شد

بارها خون جوانان بنی‌هاشم گفت:
ای جوانان عرب وقت علمداری شد

هر كه رو كرد بر این راه بسی عزت دید
هر كه سر تافته بود عاقبتش خواری شد

همه گفتند كه از صبح، اثر خواهد رفت
هر به‌راه‌آمده از راه به در خواهد رفت

همه گفتند بمان، مرتبه‌پیمایی كن
و در این مكه اقامت كن و آقایی كن

دست كم سمت حوالی وطن هجرت كن
ای عقیق! از همه بگذر به یمن هجرت كن

همه گفتند بمان، گفت گه ماندن نیست
گاهِ این واقعه را پس زدن و راندن نیست

همه گفتند بمان، او سخنی دیگر داشت
آن سفركرده هوای وطنی دیگر داشت

«هر كه دارد هوس كرب‌وبلا بسم‌الله
هر كه دارد به سرش شور و نوا بسم‌الله»

گفت ای پاك‌دلان ختمِ به خیر است این راه
راه بیداری صد حرّ و زهیر است این راه

گفت در معركه مؤمن ز منافق پیداست
روز پیكار، عیار دل عاشق پیداست

آه آه این همه بر دامن شب چنگ زدن
به خوشایند كسی طبل خوش‌آهنگ زدن

نیست جز راه خدا راه سعادت هرگز
نرود از سر ما شوق شهادت هرگز
 
***
از غمت ذره‌ذره آب شدم
گل نبودم ولی گلاب شدم

پادشاه زمین شدم وقتی
به غلامی‌ت انتخاب شدم

هر زمانی كه آب نوشیدم
یادت افتادم و كباب شدم

هر كجا شیرخواره‌ای دیدم
بی‌قرار غم رباب شدم

***
كاش بعد از شما نمی‌ماندم
بعد تو كشته می‌شدم ای كاش

كاش می‌مردم و نمی‌دیدم
طعنه‌های اراذل و اوباش
 
با خودت گفته‌ای اگر بروی
چه كسی می‌رسد به فریادم؟

محرمی هست دست من گیرد
اگر از روی ناقه افتادم؟
 
بعد عباس، تازه فهمیدم
نیزه‌داران چقدر نامردند

ابتدائاً به سمت خیمه‌ی ما
ده نفر گرگ حمله آوردند