مشارکت در مدیریت شهری

منصور سلطانی محمدی – کارشناس شهر سازی

مشارکت درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیتهای گروهی است که آنان را بر می انگیزد تا برای دستیابی به اهداف گروه،یکدیگر را یاری دهند و در مشارکت فرد فرصت می یابد تا ار قابلیت ها و ابتکارات فردی برای دستیابی به اهداف گروهی استفاده کند و شخص را بر می انگیزد که در کوششهای گروهی خود مسئولیت بپزیرد.برخی مشارکت را فی نفسه هدف نمی دانند بلکه ابزاری در جهت توفیق برنامه های توسعه و از دید برخی مشارکت هدفی محسوب می شود که از آن طریق توانایی ها و خلاقیت های انسان  به عنوان موجودی عقلانی فعلیت می یابد.

مدیریت مشارکتی به دنبال به وجود آوردن فضا و نظامی توسط مدیریت است که تمام افراد مرتبط در روند تصمیم گیری و حل مسایل در روند تصمیم گیری و حل مسایل و مشکلات سازمان و با مدیریت همکاری و مشارکت می یابد.

ظرفیت مردم یم شهر برای مشارکت در اداره شهر بسته به عواملی از قبیل فرهنگ سیاسی شهر و فرهنگ شهروندی و جهت گیری مردم نسبت به موضوعات مختلف و اینکه مردم تا چه حد باور دارند که دیدگاهشان می تواند در امور اثر بگذارد،می باشد. مشارکت مردم و بخش خصوصی در اجرای طرح های توسعه شهری از عمده ترین عوامل موثر در موفقیت طرح هاست.به تجربه ثابت شده که هیچ طرحی در اجرا موفقیت کسب نخواهد کرد مگر اینکه از مشارکت عمومی بهره مند شود.حتی با مشارکت واقعی و عملی مردم و اعتماد به آنها در فعالیتهای پیچیده مانند برنامه ریزی شهری نیز نتایج سودمندی حاصل می شود.

تحقق انواع کاربری های خدماتی مثل شبکه معابر،بهداشت،اموزشی و غیره تا حدی زیادی در گرو مشارکت مردم است.

یک بررسی نشان میدهد که تحقق کاربریهای  اصلی شهری بیش از 50 درصد کل هزینه طرح های توسعه شهری را شامل می شوند که به طور مستقیم توسط بخش خصوصی اجرا میشوند.بخش دیگری از از کاربریهای به صورت غیر مستقیماز محل درآمد های اخذ شده از مردم توسط شهرداری و کمک های دولت ایجاد میش ود که خود بیانگر نقش اساسی مردم در اجرای طرح های توسعه شهری است.

مشارکت در برخی  کشور های توسعه یافته

سیستم شهر در اروپا سیستمی درونگرا است و عناصر اصلی آن یعنی جامعه،کالبد فیزیکی و مدیریت شهری به صورت متقابل در ارتباط با هم می باشند..به دلیل رابطه متقابل بین جامعه،مدیریت شهر و کالد شهر،ارزش ها و گرایشات مختلف متاثر از همگرایی اجتماعی است که به تفاهم و همسویی رسیده است.

سیستم شهر از یک نظام  مدیریت کامل بر تمام فعالیت های شهری  به استثنای مواردی که در ارتباط با امنیت ملی است برخورد می شود.آموزش پرورش،بهداشت و درمان،ترافیک و حمل و نقل مبراث فرهنگی،محیط زیست و خدمات شهری قرار دارد و هزینه آنها از طریق عوارض تهیه میشود.هیچ مدیریت موازی در مدیریت شهر وجود ندارد.

مشارکت مردم در اداره شهر محدود به رای دادن به شورای شهر و پرداخت عوارض نمی شود بلکه ناثیر و دخالت در شهر و ارائه خدمات شهری توسط بخش خصوصی صورت می گیرد.

به طور کلی میتوان گفت در این کشور ها برای بالا بردن میزان مشارکت مردمی از راهکار ها و سیاستهای کاملا موثر و کارا استفاده می شود از قبیل :

-      نظر خواهی از مردم در مراحل مختلف تهیه طرح ریزی محوطه ها و نواحی

-      توجه به نظرات گرو های صاحب نظر و تشکل یافته مثل سازمان های حرفه ای،باشگاه ها ،انجمن ها ،کانون ها و غیره

-      به همه پرسی گذاشتن موضوعات مهمی مانند انتخابات شهردار

-      ایجاد تسهیلات عمومی جهت آموزش رهبران نهاد ها و انجمن های محلی

-      اطلاع رسانی به مردم

-      ایجاد حق بازخواست و نظارت بر فعالیت های شهرداری برای مردم

-      فعالیتهای شورا شهر به عنوان بلاترین نهاد تصمیم گیری و بالاترین قدرت مدیریت شهری.

-      ایجاد یکپارچگی در قلمرو کار شورا ها چه از لحاظ قانون گذاری و چه اجرا.

-      آزادی شرکت شرکت در تمامی جلسات شورای شهر و پخش مستقیم ن از رادیو.

-      کوچک کردن محیط مشارکت زیرا با بزرگ شدن اندازه شهر گرایش به مشارکت کاهش می یابد.

-      ایجاد مدیریت محله برای هر یک از محلات که زیر نظر شورای شهر در زمینه هایی مثل خدمات اجتمعی و بهداشتی فعالیت دارند.

وضعیت مشارکت در ایران

با گریزی به سوابق مشارکت شهری در ایران،میتوان نتیجه گرفت که این امر هیچگاه آنگونه که می بایست نهادینه نشده است.شکست انجمنهای مشارکتی د رامور شهر مصوب سال 1334 به دلایلی مثل عدم وجود تناسب بین کانون بلدیه با ویژگیهای جامعه آن روز ایران،بیسوادی توده مردم و ناآگاهی آنها از حقوق و وظایف خود در کنار نفوذ قدرتمندان محلی و بی تجربگی کارگزازران دولت در تحقق قانون بلدیه را می توان از ریشه های عدم تحقق در آن زمان دانست.امری که باعث گردید بحث مشارکت برای مدتی کاملا محو گردید.

در آمد های سرشار اشی از فروش نفت، تفکر دولت وقت و برداشت عامه مردم از دولت به عنوان مادر و متولی تمام امور،باعث ترکز قدرت و تمرکز تصمیم گیری در دولت و قطع ارتباط دولت و مردم گردید.به مرور زمان این باور که فضای مدیریتی و مسئولیت از انحصارات دولتی است در عمق فرهنگ جامعه جای گرفته است.تمام فعالیتها از سطح ملی تا محلی از وظایف دولت به شمار می آید و مردم در هیچ فعالیتی مشارکت نداشته و ندارند.

با وجود اختصاص 9 اصل از قانون اساسی به شورا ها که بیانگر اهمیت مشارکت است.در قانون شورا ها از سال 61 به بعد چند باری بازنگری صورت گرفته است و مرتب از اختیارات شورا ها کاسته شده است.

قانون فعلی نیز شورا ها را فاقد ظرفیت لازم برای دخالت در کالبد شهر و توسعه عمران شهری می داند.شورا ها توانایی ورود به حیطه برنامه ریزی،تهیه و تصویب طرحهای توسعه شهری را ندارند.

شوراها به جای آنکه تعیین کننده خط مشی باشند مجبور به تبعیت از وزارت سکن شهرسازی و سایر دستگاه ها می باشند.ما در کشور برای اداره امر ساختار بخشی داریم و بخشها و سازمانها متعددی در اداره امور شهر دخالت دارند.ما در راستای مدیریت واحد شهری که امروزه کاملا مورد تایید است گامی برنداشته ایم.حتی نتوانسته ایم حیطه عمل و مرز مشخصی را برای سازمانهای موجود مشخص کنیم.کاهش راندمان به دلیل اختلاف سلیقه سازمانهای مختلف از دلایل عدم اعتقاد مردم به دستگاه ها می باشد.آگاهی عمومی از ماهیت شورا و وظایف ان کم است.این امر حتی فعالیتهای تبلیغاتی تعدادی از نامزدان عضویت در شورای شهر و روستا آشکار بوده است.

بی تجربگی و عدم تخصص و توتن فنی لازم نتیجه ای جز بی اعتمادی و دلسردی به مشارکت را به دنبال نخواهد داشت.در مطلب فوق به مسئله فرهنگ مشارکت اشاره ای شد که در باورهای سنتی ریشه دارد.

با رشد شدید شهرنشینی نتوانسته ایم فرهنگ شهروندی را به موازات آن گسترش دهیم.فرهنگی که برای شهروند این باور را به وجود آورد که می تواند در اداره شهر تاثیر گذار باشد.البته ایجاد چنین فرهنگی زمان و هزینه و اطلاع رسانی وسیعی را می طلبد.تشکیل سازمان ها و انجمن های حرفه ای مانند کانون شهرسازان و ملحوظ کردن نظرات آنها در طرح های توسعه شهری و ایجاد و تقویت ان جی او ها حداقل کاریست که می اوان در این راستا انجام داد.