تاریخ و تحوٌل آمایش سرزمین

با فرض این که ابداع ، اصل و اهمٌیت آمایش سرزمین بیشتر در کشور فرانسه بوده است در تاریخ و تحوٌل این رشته ، قبل از سایر کشورها ، به آمایش سرزمین در فرانسه می پردازیم .
آمایش سرزمین در فرانسه به مفهوم مجموعه ای از فعالیت هائی است که توسط دولت ، مدیریت های محلی ، و برخی از سازمان های عمومی ، به منظور توجٌهی بیش از پیش به توسعه ی شهرستان های آن کشور ، که خود مجموعا" سرزمین فرانسه را تشکیل می دهند ، پیش گرفته شده است . آمایش سرزمین با اقدام و عمل در مقیاسی بزرگتر از« سیاست شهر » متوجٌه 
چیدمان منطقی انسان ها و فعالیت ها در کلٌ سرزمین کشور است 
؛ یعنی پرداختن به :
- توسعه اقتصادیِ کشور
- مسکن در شهر ها و روستاها
- راه و ترابری
- مخابرات
آمایش سرزمین به سبک فرانسه ، به فرایندی که در آن دولت نقش محرٌک اصلی را بازی می کند وفادار  مانده است . با این وجود اگرچه سیاست آمایش سرزمین در فرانسه بر اساس قوانین ، مقررات ، و بودجه ای دولتی بنا شده است ؛  با نظر مدیریت های محلی ، مراجع دیگری همدر اجرای آن مشارکت نموده اند . حال آنکه در اتحادیه اروپا آمایش سرزمین بیشتر مترادف با توسعه ی منطقه ای و سیاست منطقه ای این اتحادیه عمل می شود .
پس :
آمایش سرزمین قبل از هرچیز یک « سیاست » است ؛ و آنهم خاصٌ فرانسه ، چنانکه مضمون آن حتی در بسیاری کشورهای شریک فرانسه در اتحادیه اروپا ، که مدیریت های محلی شان کار ساماندهی سرزمین محل مدیریت خود را برعهده دارند ، تقریبا" ناشناس مانده است . به همین دلیل است که مثلا" در آلمان ، که حکومتش چون فرانسه « جمهوری متمرکز » نیست و به صورت منطقه ای ( فدرال ) است ، بحثی از آمایش سرزمین وجود نداشته بیشتر از « توسعه فضائی » گفتگو می شود .
ترجمه و اقتباس از :

https://fr.wikipedia.org/wiki/Am%C3%A9nagement_du_territoire_en_France#Principes_d.27am.C3.A9nagement

تعریف آمایش سرزمین ؛ تعریفی اجتماعگرایانه و انسانگرایانه

آمایش سرزمین « می خواهد نظم جدیدی را جانشین نظم قدیم کند ، بهترین چیدمان را داشته باشد ؛ بهترین تقسیم و توزیع  عناصر عملکرد جامعه در فضای جغرافیائی آن ، و این بهترین ، نسبت به هدف نهائی ان است ؛ یعنی نه تنها از دیدگاه اقتصادی بلکه بیش از آن از نظر رفاه و خوشبختی جمعیت ؛ اصطلاحاتی ظاهرا" مبهم ؛ و امٌا با این وجود آنچه که به صورتی واضح منتهای آمال اجتماعی وانسانی آمایش سرزمین را نشان میدهد . » (3)

↑   (3)Eugène Claudius-Petit
مآخذ :
https://fr.wikipedia.org/wiki/Am%C3%A9nagement_du_territoire

تعریف ، مفهوم و مضمون آمایش سرزمین

آمایش سرزمین مجموعه ی اقداماتی است که بخش عمومی ، یعنی دولت ، شهرداری ها و امثال آنان ( یا بخش خصوصی بنا به سفارش بخش عمومی ) برای مداخلاتی اصلاحگرانه در یک سرزمین معیٌن انجام داده چهره ی آن را ( باساخت راهها ، پل ها ، تونل ها ، کارخانه ها ، و غیره ) تغییر می دهند .
ینا به تعریف روژه برونه ، یکی از بزرگترین آمایش شناسان جهان :
« آمایش سرزمین هم به معنی عملیات یک جامعه روی سرزمین خود است و هم نتیجه ای که از آن عملیات حاصل می شود . » (1)
آمایش سرزمین به معنی « اقدام و عمل ( بیش از آنکه بگوئیم علمی ، فنٌی و هنری ) چیدمان منطقی ومنظم افراد  یک جامعه و انواع فعالیت های اقتصادی - اجتماعی - سیاسی - فرهنگی - هنری ، و.. آنان ، و تجهیزات و وسایل ارتباطی ئی که میتوانند مورد استفاده قرار دهند ، در گستره ی جغرافیائی یک کشور یا ناحیه جغرافیائی ، با توجٌه به تنگناهای طبیعی - کمبودهای انسانی و اقتصادی ، و حتی استراتژیکی است . (2)

↑ Roger Brunet (dir.), Robert Ferras et Hervé Théry, Les mots de la géographie : dictionnaire critique, Montpellier, RECLUS, 1992, 470 p. (ISBN 2-11-002852-1), p. 29.
↑ Pierre Merlin, « Aménagement du territoire », dans Pierre Merlin et Françoise Choay (dir.), Dictionnaire de l'urbanisme et de l'aménagement, Paris, PUF, 2000, 3e éd., 902 p. (ISBN 2-13-050587-2), p. 38-43.https://fr.wikipedia.org/wiki/Am%C3%A9nagement_du_territoire

2 . مراحل عمده آمایش سرزمین فرانسه
ب . از دهه 1970 تا پایان دهه 1980 :
از آمایش سرزمین تا توسعه محلی
* فرج دو منظوره شدن در این دوره از انتقال :
- تضعیف الگوی ملٌی . عقب نشینی دولت از مواضع خود ؛ و داتار در حال از دست دادن نقش خود .
- تولد و تائید الگوئی جدید ؛
ظهور منطقه
تمرکز زدائی
تناقض گرائی

آمایش سرزمین شرط عقل ؛ و آمایش سرزمین شرط بی عقلی

قصد ما بر این نیست که آمایش سرزمین در فرانسه را الگوئی برای سیاست ها و برنامه ریزی های ایران معرفی کنیم ؛ چرا که فرانسه سرزمینی دیگر ، تواتمندی هائی دیگر ، جامعه ای دیگر ، فرهنگ و مذهب و مرام و مسلکی دیگر است . بلکه معتقدیم که :
- علم ، جهانی است ؛ همه چیز را همگان دانند
- تجربیاتی که در سایر مناطق جهان با صرف سالها وقت و سرمایه ای هنگفت بدست آمده است و می تواند به رایگان برای ما مفید باشد نعمتی الهی است .
- اگر برخی از تجربیات خارجی ، از هرجا و هرمردمی در هرزمان ، برای ما مفید باشند چرا از آنان استفاده نکنیم و خود از صفر شروع کنیم ؟!. شرط عقل نیست .
- از صفر شروع کردن نه تنها وقت و هزینه ای در واقع اضافی را تحمیل می کند بلکه هرگز مسلٌم نیست که بعد از سالها وقت و میلیاردها هزینه و عقب ماندگیِ محتوم ، به نتیجه یرسد .
- وقتی « خلوص نیٌت »وجود داشته باشد ، و مقاصد در مسیر الی الله ، و در راه خیر خلق و رشد و توسعه مُلک و مملکت باشد هیچ خدمتگزاری تجربیات واقعی آمایش سرزمین در جهان  (1) را به بهانه ی « خود » وانمی گذارد ؛ تا عملا" سبب عقب ماندگی بیش از پیش تخصص آمایش سرزمین در کشور خود شود ؛ همچنان که لابد تا کنون شده است...
و این وضعیت ، یعنی ضعف مفرط آموزش و پژوهش آمایش در کشور ، نه شرط عقل است و نه از قصد خیر .

(1) و نه مثلا" اکاذیبی از فلان « ابر استکبار » در منتهی الیه غرب ، که خود فاقد سیاست توجٌه خاص یه روستاها و مناطق محروم ، و اصولا" فاقد رشته ی تحصیلی - تحقیقی آمایش سرزمین است !

2 . دو مرحله مهم در آمایش سرزمین فرانسه

* آمایش سرزمین در فرانسه دارای دو دوره مشخص است :

. دوره اولیه بحث و فحص
- وضع قانون
- مباحثه ها و مناظره ها 
- وضع قواعد و مقررات
- برخی از عملیات فوری و فوتی
- و...

. دوره ی ممتد بعدی
- ترسیم چشم ندازهای جغرافیائی - آمایشی در آاینده
- پیش بینی و پیشگیری از مسائلی که بروز خواهند کرد
- واکنش های آمایشی به مسائل موجود

منبع اصلی :

http://images.slideplayer.fr/2/510707/slides/slide_21.jpg

اصول آمایش سرزمین : چگونه آمایش کنیم ؟

آمایش سرزمین ، در عمل ، و قبل از هر چیز ، دارای یک اصول پنجگانه است :
1 - مطالعه و شناخت وضع موجود جامعه ؛ مسائل و نارضایتی ها
* بنا به سیستم اقتصاد گرائی( سرمایه داری )
* بنا به سیستم اجتماعگرائی و متناسب با اسلام
2 - عوامل آمایش سرزمین
3 - اصول آمایش سرزمین
4 - هدف ها در آمایش سرزمین
5 - ابزار ( سیاست ها) آمایش سرزمین

5- ابزار ( سیاستها )

الف - کاهش نابرابری های موجود
- باز سازی فضاهائی که به بحران گرفتار آمده اند
- احیاء فضا های رها شده
ب - اولویت داد ن به رقابت پذیر تر ها
- تکیه بر نو آوری ها
- استقبال از سرمایه گذاری ها

منبع اصلی :

http://images.slideplayer.fr/10/2766132/slides/slide_10.jpg

آمایش سرزمین . منطقه بندی

4 - منطقه بندی
* مطالعه و سنجش تبعیضات و نابرابری های توسعه ای بین مناطق کشور
* امورآمایش منطقه ای
- جبران عقب ماندگی ها در مناطق عقب مانده و باصطلاح محروم ، و از این نظر با اولویت دادن به فضاهای روستائی ؛ به منظور کاهش شکاف مناطق محروم با مناطق برخوردار وبخصوص کاهش فاصله توسعه روستا ها با شهرها .
- تغییر مجدد فضا های صنعنی ، به معنی بازسازی و بهسازی کارخانه ها و کارگاه های صنعتی
- توجٌه به مجموعه های شهری و اولویت آنان
- رعایت اصول حفاظت و حمایت از محیط زیست ؛ به ویژه محیط هائی که در حال حاضر بیشتر در معرض آسیب هستند ( ساحل ها ، کوه ها ، ... که در فرانسه بیشترین گردشگران را می پذیرند )
* اجرای برنامه های مربوط

منبع اصلی :

http://images.slideplayer.fr/10/2766132/slides/slide_29.jpg

کاربرد جغرافی برای آمایش سرزمین ؛ و تامین مالی آن

در عصر حاضرجغرافی برای ارضاء حسٌ کنجکاوی چندان مطرح نیست ، و نیازی به تحصیلات عالی و تحقیقات عمیق ندارد .
آنچه بخصوص در کشورهای پیشرفته علمی - صنعتی مطرح است کاربرد جغرافیا و فایده جوئی از آن تحت عنوان جغرافی کاربردی است .
مهمترین یا لااقل یکی از مهمترین کاربرد های جغرافی در آمایش سرزمین است .
آمایش سرزمین کمتر به کارفرمائی بخش خصوصی صورت می گیرد و در کشورهای عقب متنده و درحال توسعه عملا" تحت مسؤولیت مدیریت دولتی و از وظابف دولت است .
به منظور آمایش لازم است ابتدا سرزنین کشور ، به خصوص کشورهائی وسیع با مناطق جغرافیائی چون ایران ،  را به مناطق جغرافیائی همگن تقسیم کرد ؛ تا رابطه دولت با مراکز منطقه ای آمایش سرزمین در کشور باشد .
چون بحث اصلی آمایشِ کلاسیک ؛ یعنی اجتماعگرا ، بر کاهش شکاف توسعه بین مناطق محروم و مناطق برخوردار ، و نیز کاهش شکاف توسعه بین شهر ها و روستا ها است طبیعی است که دولت می بایست کار خود را با مطالعه و کمک مالی به مناطق محروم و روستاها شروع کند و تسهیلات ، البته به صورتی منطقی ، به سوی مناطق محروم و روستا ها سرازیر شود ...
... و چون جغرافی نخستین یا از نخستین بخشهای کار است مطالعات جغرافیائی مناطق محروم و روستاها در اولویت مطالعات آمایشی قرار می گیرد .
دولت اقتصاد گرا اولویت را به مناطقی می دهد که آمایش یرزمینشان برای کشور سودمند تر باشد .
در هر حال مناطق بر خوردار می توانند بدون چشمداشت ، یا با چشمداشتی کمتر ، به تسهیلات دولتی به اتکاء بودجه ی خود به آمایش سرزمین تحت مدیریتشان بپردازند .
در اینجا سلسله مراتب مالی که از پرداخت به مؤسسات مشاور برای مطالعات جغرافی محل ( سرزمین ) شروع می شود از دولت شروع و به منطقه ، استان ، شهرستان.... می رسد .
کمک ها و تسهیلات دولتی براساس پروژه هائی است که به دولت ( در ایران به سازمان برنامه و بودجه ) ارائه می شود و با ارزیابی کارشناسی ، مورد پذیرش قرار می گیرد .

جغرافیای آمایش ، بودجه آمایش سرزمین ، اولویت مناطق محروم ، اولویت روستاها ، تامین مالی ، وظیفه دولت ، وظیفه مدیریت محلی ، پروژه مطالعاتی ، مناطق برخوردار

منبع اصلی :
http://img.over-blog.com/275x300/0/54/21/73/Geographie/Territoires-du-quotidien/Schema-Les-acteurs-publics-de-l-amenagement.jpg