آموزش نياز جدي اصلاح الگوي مصرف
آموزش نياز جدي اصلاح الگوي مصرف
رهبر معظم انقلاب در پيام نوروزي، سال 88 را سال اصلاح الگوي مصرف ناميدند كه در خور توجه و اهميت بخشيدن به مقوله درست مصرف كردن است. بديهي است كه اصلاح الگوي مصرف بايد در تمام زمينهها صورت پذيرد و اختصاص به بخش خصوصي و دولتي ندارد و همه بايد در آن دخيل باشند .
مصرف صحيح، قناعتورزي و پرهيز از اسراف و بيهوده مصرف كردن امري است كه در آموزههاي ديني ما نيز مورد تاكيد قرار گرفته و پيش از توجه به هر نكته اقتصادي و اجتماعي در اين زمينه ميتوان ديني و شرعي بودن اين توصيه را سرلوحه كار قرار داد.در اين مجال كوتاه ميخواهيم به راهكارهايي كه در حوزه انرژي (آب، برق، گاز، نفت، بنزين و گازوئيل) براي صرفهجويي يا اصلاح روش مصرف وجود دارد، بپردازيم .
قرار داشتن ايران در منطقه گرم و خشك موجب شده تا استحصال و بهرهوري از آب بويژه آب شرب و سالم موضوع مهمي به شمار رود .
براساس آمارها مصرف آب در ايران 90 تا 95 ميليارد مترمكعب است كه در مقايسه با ديگر كشورها رقمي بسيار بالا به حساب ميآيد؛ البته كاهش بارندگيها در سال گذشته و رشد فزاينده بياباني در كشور، ايران را نيازمند به 120 ميليارد مترمكعب خواهد كرد كه در سالهاي آتي مصرف اين نعمت الهي تشديد خواهد شد.به گفته وزير نيرو، در حال حاضر بيش از 90 درصد آبهاي كشور در بخش كشاورزي به مصرف ميرسد كه بهتر است بگوييم به دليل روش نادرست آبياري در اين بخش، بخش زيادي از آب مورد استفاده در كشور هدر ميرود .
اصلاح روش آبياري، جمعآوري آبهاي سطحي و ذخيرهسازي آن ميتواند يكي از روشهايي باشد كه از هدررفت آب در زمينه كشاورزي جلوگيري كند. از سوي ديگر، آموزش روستاييان و كشاورزان با روشهاي بهينه آبياري، استفاده از روشهاي نوين آبياري، قطرهاي يا باراني نيز ميتواند در اين زمينه به اصلاح روش مصرف بهبود بخشد.شناخت نداشتن و آموزش نديدن در زمينه آب كشاورزي بازده آب در اين بخش را كاهش ميدهد كه نياز به بازنگري جدي دارد . در سالهاي اخير اين موضوع باعث ترك روستا توسط روستاييان و كشاورزان شده كه البته عمدتا به دليل خشكسالي بوده و حتي در اين زمينه بسياري از جنگلها در استانهاي شمالي ازجمله استان گلستان بشدت آسيب ديدهاند .
اين اتفاق در حالي رخ ميدهد كه در برنامه چهارم توسعه اقتصادي در ماده 17 آن دولت مكلف شده است با توجه به جايگاه محوري آب در توسعه كشور، < توسعه و اصلاح ساختار مصرف آب و استقرار نظام بهرهبرداري مناسب و با استفاده از روشهاي نوين آبياري و كم آبياري، راندمان آبياري به تبع آن كارايي آب به ازاي يك مترمكعب در طي برنامه 25 درصد افزايش يافته و با اختصاص به محصولات باارزش اقتصادي بالا و استفاده بهينه از آن موجبات افزايش بهرهوري آب را فراهم سازد .>
بايد ديد با وجود اين صراحت قانوني، دولت در كدام بخش توانسته به الگويي صحيح براي افزايش بهرهوري آب دست يابد. طبيعي است با گزارشي كه وزير نيرو چندي قبل ارائه كرد مبني بر عدم بهرهوري آب در بخش كشاورزي در روستاها، بيانگر عدم توفيق اين ماده قانوني از برنامه چهارم توسعه است كه البته بايد دلايل آن را نيز جستجو كرد. با اين حال نبايد فراموش كرد كه گناه اين عدم اقبال را نميتوان صرفا متوجه دولت كنوني دانست، بلكه اصلاح الگوي مصرف آب رويه دشوار و زمانبري است كه مقدماتش بايد از سالها قبل آغاز ميشد .
از سوي ديگر، قانون توزيع عادلانه آب در ماده 19 آن براي روشهاي نوين آبياري تاكيد دارد كه بجاست با شرايط استحصال آب از سفرههاي زيرزميني با وجود ترازمنفي بارش در بسياري از نقاط كشور، وزارت جهاد كشاورزي نيز در اين زمينه اهتمام جدي ورزد.نكتهاي كه اهميت بالايي در بخش مديريت منابع آب و روش مصرف آن دارد، توجه به موضوع خشكسالي است؛ بحراني كه چند سالي است كشور ما با آن دست و پنجه نرم ميكند و در بسياري از مناطق كشور وجود دارد .
توجه به الگوهاي جهاني براي برونرفت از اين بحران، برنامهريزي به منظور خشكسالي و جبران خسارات ناشي از آن ميتواند در اين زمينه كمك خوبي به دولت كند .
مديريت آب قابل دسترس، موضوعي است كه بانك جهاني در صدر برنامههاي خود در بخش مديريت منابع طبيعي قرار داده است .
برنامهريزي براي خشكسالي و مديريت پيشگيري از وقايع ناشي از آن بخوبي مشخص است، گرچه هيچ تخصص فني براي تعيين زمان بروز سيل، فوران آتشفشان يا زلزله لازم نيست، ولي تجربه شده است كه نااطميناني قابل توجهي نسبت به زمان شروع و خاتمه خشكساليها وجود دارد، زيرا خشكسالي از حوادث غيرقابل پيشبيني است، اما به محض ورود به چنين عرصهاي ميتوان با يك برنامه صحيح و ارائه الگويي براي بهينهسازي مصرف و افزايش بهرهوري آب از شدت بحران كاست يا عبوري آرام را از آن تجربه كرد .
بخش ديگري كه در زمينه آب بايد مورد توجه جدي قرار گيرد، آب شرب است؛ آبي كه در لولههاي خانهها، ادارات و صنايع جريان دارد. تعريف الگويي صحيح براي چگونگي مصرف، تشريح روندي كه توليد آب شرب طي ميكند، فرهنگسازي عمومي براي جلوگيري از اسراف و هدرروي آب شرب از روشهايي است كه ميتوان در مديريت مصرف آب شرب به كار برد .
تبيين اهميت جايگاه آب در ارزشهاي ديني، اقتصادي و اجتماعي زندگي انسان ميتواند گام كوچكي در نشان دادن مصرف صحيح نعمت خدادادي كه حيات بيآن ممكن نيست، باشد .
وظيفه رسانههاي عمومي، علما و خطباي ديني است كه در اين زمينه به كمك مديران در مديريت بهينه مصرف آب برخيزند .
در همين زمينه به نظر ميرسد آنچه براي قطع مشتركان پر مصرف گفته شده تهديدي است غيرعملي يا اگر عملي هم باشد موقت است و راه درمان موثري براي اين اقدام نيست، زيرا اساسا بايد از پر مصرفي و بيهوده مصرف كردن آن جلوگيري شود تا نياز به كاربرد روشهاي قهري در برخورد با مصرفكنندگان وجود نداشته باشد. در بسياري از كشورهاي پيشرفته دنيا، واحدهاي آموزشي مانند ديگر دورههاي آموزشي براي روش مصرف صحيح آب شرب در مدارس، دانشگاهها و مراكز عمومي طراحي شدهاند و با اين كه چنين روشي در برخي كتب درسي در كشور ما نيز ديده ميشود، اما كافي به نظر نميرسد .
آموزش استفاده بهينه از آب در مجامع عمومي مانند پاركها، مساجد و... و نصب تابلوهاي راهنمايي يا تغيير مدل شيرآلات و آموزش عمومي ميتواند الگويي مناسب در اين زمينه باشد.در بخش برق نيز متاسفانه در كشور ما مصرف مناسبي صورت نميگيرد. به گفته وزير نيرو در ايران در بخش انرژي (آب و برق) به اندازه كشور يك ميلياردي چين مصرف صورت ميگيرد كه با هيچ يك از آموزههاي ديني، اخلاقي و حتي قانوني سازگاري ندارد و بايد جدا فكري اساسي براي آن كرد .
متاسفانه در اين بخش نيز اعمال سليقهها و روشهايي به كار ميرود كه بعضا با اصل هدف كه اصلاح ساختار مصرف است در تضاد و تناقض است. مثلا قطع برق معبري كه هيچ روشنايي در آن وجود ندارد و ميتواند خطرآفرين باشد كج سليقگي و برداشت غير واقعي از هدف و اصل موضوع است .
يا اين كه مثلا چندي پيش در يكي از وزارتخانهها وقتي سيستم گرمايشي آنجا قطع شده بود كارمندان در اتاق خود با استفاده از بخاريهاي برقي كوچك خود را گرم كردند.اين مساله اصل موضوع صرفهجويي را زير سوال برده، زيرا روش صحيح براي مصرف درست تعريف نشده است .
اگر سختيها و دشواري توليد هر متر مكعب گاز براي مردم بازگو شود هيچ شهروندي در استفاده بهينه از اين حامل انرژي ترديد نخواهد كرد
خاموش بودن چراغهاي اتاق وزير يا مدير در طول روز امري پسنديده است به شرط آن كه چراغاني مقابل ساختمان آن وزارتخانه نيز در اين صرفهجويي لحاظ شود.اينها از نكاتي است كه بايد هم در ارائه الگو و روش مناسب براي مصرف در نظر داشت و هم به منظور صرفهجويي تعريفي درست ارائه كرد .
يكي از ديگر بخشهاي اصلي ارائه روش مناسب براي مصرف صحيح در حوزه انرژي، بخش نفت، گاز، بنزين و گازوئيل است كه سالانه ميلياردها تومان از سرمايههاي اين كشور به جاي پرداختن به آباداني و عمراني اصيل و ماندگار در اين بخش دود ميشود و عارضههاي بسياري براي كشور ايجاد ميكند .
متاسفانه در اين زمينه هم تاكنون نتوانستهايم روشي صحيح براي مصرف بجز تكرار مكررات كه حوزه انرژيهاي فسيلي نياز به تجديد روش براي مصرف دارند، ارائه كنيم. هدف همه دولتها اين بوده كه در قسمت انرژي تحولي بزرگ ايجاد كنند كه هر يك با ناكامي و شكست يا موفقيتي نصفه و نيمه مواجه شدهاند.دولت نهم با به كارگيري روش سهميهبندي بنزين طي 2 سال گذشته سعي در كاهش مصرف بنزين داشت، اما در عمل چنين نتيجهاي به دليل وجود مشكلات زيرساختي حاصل نشد .
افزايش خودروهاي عمومي، تاكسيراني، اتوبوس و قطار شهري گرچه يكي از راهكارهاي مناسب در صرفهجويي بنزين است، اما توزيع نامناسب آن و عدم نظارت و مديريت صحيح اين روش را با مشكلات زيادي مواجه كرده است .
به نظر نميرسد افزايش قيمت، آزادسازي و روشهايي از اين قبيل نيز بتواند اشتهاي سيريناپذير خودروهاي شخصي را در كشوري كه مردم آن به دليل نبود فرهنگ استفاده از خودرو يا عادت به استفاده از سوخت ارزان هر روز ميليونها ليتر بنزين مصرف ميكنند، پاسخگو باشد و باز هم بايد شاهد نزاع و اختلاف دولت و مجلس درباره بودجه بنزين باشيم تا دولت بتواند براي تامين بنزيني كه روزانه بيش از 70 ميليون ليتر در كشور دود ميشود، هزينه كند .
نياز است كارشناسان و مديران اين بخش از مديريت انرژي كشور با تدابيري عميقتر و ارائه الگويي بهينه براي مصرف بنزين و افزايش فرهنگ عمومي كشور از هدرروي سرمايه ملي جلوگيري كنند .
گاز طبيعي نيز مصرفي فزاينده در كشور دارد و مصرف اين انرژي ارزان در كشور ما رو به رشد است. اگر سختيها و دشواريهاي توليد هر مترمكعب گازي كه به آساني در خانهها، ادارات و برخي صنايع ميسوزانيم براي مردم تعريف و بازگو شود يقينا هيچ شهروندي در استفاده درست و بهينه از اين حامل انرژي به خود ترديد راه نخواهد داد .
جريمه كردن، افزايش قيمت، قطع اشتراك و... روشهاي مقطعي و در برخي موارد ناموفق هستند، هر چند نميتوان به طور كلي اين روشها را نيز نفي كرد، اما در كنار ديگر روشها ميتوان اينها را نيز به كار گرفت. نظارت صحيح بر طراحي، ساخت و مهندسي ساختمان كه همان تعريف مبحث 19 به شمار ميرود يكي از روشهاي عالي براي اصلاح الگوي مصرف انرژي در ساختمان است كه اگر به طورجدي پيگيري شود بخش عمدهاي از اسراف و هدرروي انرژي در ساختمان جلوگيري ميكند .
چند سال پيش در سفري به مالزي ديدم اين كشور پرجمعيت مسلمان در جنوب شرق آسيا با بهكارگيري روش اعمال مديريت صحيح در الگوي مهندسي و ساخت و ساز ساختمان توانسته مصرف انرژي خود را به خوبي مديريت كند. طبق نظر كارشناسان، ساخت و ساز در مناطق مختلف آب و هوايي تعاريف خاصي دارد كه متاسفانه اين الگو در ايران كمتر يا اصلا مورد توجه قرار نميگيرد؛ مثلا استفاده از ساختمان شيشهاي در مناطق گرم نميتواند الگوي مناسبي براي ساختمان در اينگونه مناطق باشد .
سقف كوتاه و بلند، نصب پنجرهها، شيشهها و... هريك مقولاتي هستند كه در مهندسي ساختمان در مناطق مختلف بايد مورد توجه قرار گيرد .
با تمام اين مسائل، اصلاح الگوي مصرف نيازمند فرهنگسازي پايدار است تا همه افراد جامعه خود را ملزم به يك رفتار پايدار و منطقي كه تبديل به فرهنگ عمومي شده، بدانند و امروزه در تمام جوامع صنعتي سعي بر استفاده از اين متد ميشود .
اين روش همان است كه مديران و مسوولان كشور نيز آن را توصيه ميكنند، براي مثال وزير نفت بر اجراي الگوسازي موثر در مصرف انرژي تاكيد كرده و آن را از ضرورتهاي اصلي امروز كشور عنوان ميكند.نوذري، بر شناسايي استانداردهاي مصرف سوخت در صنايع و كشاورزي تاكيد دارد و ميگويد: با تشكيل شوراي عالي انرژي زير نظر رئيسجمهور ميتوان با مطالعه اين طرح جامع، راهكارهاي مناسبي براي مديريت مصرف سوخت در كشور ارائه كرد .
وزير نفت همچنين هدفمند كردن يارانهها را بزرگترين تصميم تاريخ اقتصاد در ايران ميداند و ميگويد: با اجراي اين تصميم شجاعانه ميتوان گامهاي جديتري براي مصرف بهينه انرژي برداشت.با اين اوصاف، بيش از تصميمگيري قانوني، افزايش قيمت، جريمه قطع اشتراك يا برخورد قهري با اسرافكنندگان نعمات الهي، جامعه نيازمند آموزش و فرهنگسازي است كه پايهگذاري آن در كشور ما با توجه به روحيات ملي مردم ايران كاري است بسيار آسان و تجربيات در اين زمينه نشان داده كه ميتوان با آموزش از بسياري اتفاقات ناخرسند جلوگيري كرد و نتايج خوبي به دست آورد .
منبع جام جم آنلاین