تفسیر

مطالب اين سوره را در هفت بخش مى توان خلاصه كرد.

1ـ پيشگويى از پيروزى روميان بر ايرانيان در جنگى كه در آينده درگير مى شد.

2ـ گوشه اى از طرز فكر و چگونگى حالات افراد بى ايمان.

3ـ بخش مهمى از آيات عظمت خداوند در آسمان و زمين و در وجودانسانها.

4ـ سخن از توحيد فطرى بعد از بيان دلائل آفاقى و انفسى.

5ـ بـازگـشـت بـه شـرح و تـبيين حالات افراد بى ايمان و گنهكار، و ظهور فساد درزمين بر اثر گناهان آنها.

6ـ اشاره اى به مساله مالكيت و حق ذى القربى و نكوهش از رباخوارى.

7ـ بازگشت مجددى به دلائل توحيد ونشانه هاى حق ومسائل مربوط به معاد.

اين سوره در ((مكه)) نازل شده و داراى 60 آيه است.

در آيـات گـذشـته روى سخن با مشركانى بود كه حقانيت اسلام را درك كرده بودند اما به خاطر تـرس از قـطـع روزى خود حاضر به قبول ايمان و هجرت نبودند دراينجا روى سخن را به پيامبر اسـلام (ص) ـو در واقع به همه مؤمنان ـ كرده دلائل توحيد را از طريق ((خلقت)) و ((ربوبيت)) و ((فـطرت)) بيان مى كند، و به آنها خاطرنشان مى سازد كه سرنوشت آنها به دست خدايى است كه در ((آفاق)) و ((انفس)) آثار او رامى يابند، نه به دست بتها كه بتها هيچ نقشى در اين ميان ندارند.

نـخـسـت بـه مـسـاله خلقت آسمان و زمين اشاره كرده و از اعتقادات باطنى آنهاكمك گرفته ، مـى گويد: ((اگر از آنها سؤال كنى چه كسى آسمانها و زمين را آفريده ؟ و(چه كسى) خورشيد و ماه را مسخر (فرمان خويش در طريق منافع بندگان كرده ؟)همه يك زبان پاسخ مى گويند: اللّه)) (ولئن سالتهم من خلق السموات والا رض وسخر الشمس والقمر ليقولن اللّه).

زيـرا مـسـلـم اسـت نـه بـت پـرسـتـان و نـه غير آنها هيچ كس نمى گويد خالق زمين وآسمان و تـسـخـيركننده خورشيد و ماه يك مشت سنگ و چوبى است كه به دست انسان ساخته و پرداخته شده است.

در پـايـان آيـه ، بـعد از ذكر اين دليل روشن مى گويد: ((با اين حال چگونه آنها (ازعبادت خداوند خالق متعال به عبادت يك مشت بتهاى سنگى و چوبى) بازگردانده مى شوند))؟ (فانى يؤفكون).

گويى قدرت بر تصميم گيرى ندارند و بى اراده به سوى بت پرستى كشيده مى شوند!.

(آيـه)ـسـپـس بـراى تـاكـيـد همين معنى كه هم خالق اوست و هم رازق اوست ، اضافه مى كند: ((خـداوند روزى را براى هركس از بندگانش بخواهد گسترده مى كند و (براى هركس بخواهد) محدود و تنگ مى سازد)) (واللّه يبسط الرزق لمن يشا من عباده ويقدر له).

و اگـر چـنـيـن تصور كنند كه خدا قدرت دارد، ولى از حال آنها آگاه نيست اين اشتباه بزرگى است ، چرا كه ((خداوند به همه چيز داناست)) (ان اللّه بكل شى عليم).

مـگـر ممكن است كسى خالق و مدبر باشد و لحظه به لحظه فيض او به موجودات برسد و در عين حال از وضع آنها آگاه نباشد؟ اين قابل تصور نيست.

(آيـه)ـدر مـرحله دوم سخن از ((توحيد ربوبى)) و نزول سرچشمه اصلى ارزاق از ناحيه خداست ، مـى فرمايد: ((اگر از آنها سؤال كنى چه كسى از آسمان آبى نازل كرد پس زمين را بعد از مردن به وسـيله آن زنده كرد همه يك زبان مى گويند:اللّه))! (ولئن سالتهم من نزل من السما ما فاحيا به الا رض من بعد موتها ليقولن اللّه).

اين اعتقاد باطنى بت پرستان است كه حتى از اظهار آن با زبان ابا نداشتند،زيرا آنها هم ((خالق)) را خدا مى دانستند و هم ((رب و مدبر جهان)) را.

بعد مى افزايد: ((بگو: حمد و ستايش مخصوص خداست)) (قل الحمدللّه).

حمد و سپاس براى كسى است كه همه نعمتها از ناحيه اوست.

و از آنـجـا كـه گـفـتگوهاى مشركان از يكسو، و گفتارها و اعمالشان از سوى ديگربا هم تناقض داشت ، در پايان آيه مى افزايد: ((بلكه بيشترشان درك نمى كنند)) (بل اكثرهم لا يعقلون).

وگـرنه انسان عاقل فهميده چگونه ممكن است خالق و رازق و مدبر جهان راخدا بداند، و در برابر بتها كه هيچ تاثيرى در سرنوشت آنان ندارند سجده كند.

(آيه)ـو براى اين كه انديشه آنها را از افق زندگى محدود فراتر برد و جهان و سيعترى در برابر ديد عقل آنها بگشايد در اين آيه چگونگى زندگى دنيا را درمقايسه با زندگى جاويدان سراى ديگر در يـك عـبـارت كـوتاه و بسيار پرمعنى چنين بيان مى كند: ((اين زندگى دنيا جز لهو و لعب چيزى نيست)) جز سرگرمى و بازى مطلبى در آن يافت نمى شود (وما هذه الحيوة الدنيا الا لهو ولعب).

((و سـراى آخـرت زنـدگى واقعى است اگر آنها مى دانستند)) (وان الدار الا خرة لهى الحيوان لو كانوا يعلمون).

بديهى است قرآن هرگز نمى خواهد با اين تعبير ارزش مواهب الهى را در اين جهان نفى كند، بلكه مـى خـواهـد با يك مقايسه صريح و روشن ارزش اين زندگى را دربرابر آن زندگى مجسم سازد، عـلاوه بـر اين به انسان هشدار دهد كه ((اسير)) اين مواهب نباشد، بلكه ((امير)) بر آنها گردد، و هرگز ارزشهاى اصيل وجود خود را با آنهامعاوضه نكند.

(آيـه)ـدر مرحله سوم به سراغ فطرت و سرشت انسانى و تجلى نورتوحيد در بحرانى ترين حالات ، در درون جان انسانها مى رود و ضمن مثال بسيارگويايى مى فرمايد: ((هنگامى كه بر كشتى سوار مى شوند خدا را با اخلاص كامل مى خوانند (و غير او از نظرشان محو مى شود) اما هنگامى كه آنها را از طـوفـان وگـرداب رهـايـى مـى بـخـشـد و بـه خشكى مى رساند باز مشرك مى شوند))! (فاذا ركبوافى الفلك دعواللّه مخلصين له الدين فلما نجيهم الى البر اذا هم يشركون).

آرى ! شـدايـد و طـوفانها زمينه ساز شكوفايى فطرت آدمى است ، چرا كه نورتوحيد در درون جان هـمـه انسانها نهفته است تعليمات غلط و غفلت و غرور،مخصوصا به هنگام سلامت و وفور نعمت ، پـرده هـايـى بـر آن مى افكند، اما طوفانهاى حوادث اين پرده ها را مى درد و آن نقطه نورانى آشكار مى شود.

(آيـه)ـدر ايـن آيـه بـعـد از ذكر اين همه استدلالات بر توحيد و خداپرستى مخالفان را با تهديدى شـديـد و كـوبـنـده مواجه ساخته ، مى گويد: ((آنها آيات ما را انكاركنند (و نعمتهاى ما را ناديده بگيرند) و چند روزى از لذات زودگذر بهره ببرند، اما به زودى خواهند فهميد)) كه عاقبت كفر و شـرك آنها به كجا خواهد رسيد؟ و آنها را به چه سرنوشت شومى گرفتار خواهد ساخت ؟ (ليكفروا بما آتيناهم وليتمتعوافسوف يعلمون).

آيه ـ شان نزول : ((گروهى از مشركان گفتند: اى محمد! اگر ما داخل دردين تو نمى شويم تنها به خاطر اين است كه مى ترسيم مردم ما را بربايند (و بسرعت نابود كنند) چون جمعيت ما كم است و جـمـعـيـت مشركان عرب بسيارند، به محض اين كه به آنها خبر رسد كه ما وارد دين تو شده ايم بسرعت ما را مى ربايند، و خوراك يك نفر از آنها هستيم !.

در اينجا آيه اولم يروا نازل شد و به آنها پاسخ گفت)).

تفسير: در آيات گذشته نيز به اين بهانه مشركان به صورت ديگرى اشاره شده بود كه ما مى ترسيم اگـر اظـهـار ايمان كنيم و به دنبال آن هجرت نماييم زندگى مامختل گردد كه قرآن از طرق مختلف به آنها پاسخ گفت.

در ايـن آيـه قرآن از طريق ديگرى به آنها پاسخ داده ، مى فرمايد: ((آيا نديدند كه ما (براى آنها حرم امنى) قرار داديم)) سرزمين پاك و مقدس مكه (اولم يروا انا جعلناحرما آمنا).

((در حـالـى كـه مـردم را در اطراف آنان (در بيرون اين حرم) مى ربايند))؟(ويتخطف الناس من حولهم) همه جا غارت است و كشتار، اما اين سرزمين همچنان امن و امان باقى مانده است.

((آيـا (با اين حال) به باطل ايمان مى آورند و نعمت خدا را كفران مى كنند))؟!(افبالباطل يؤمنون وبنعمة اللّه يكفرون).

(آيه)ـپس از ذكر اين دليل روشن در اين آيه چنين نتيجه گيرى وجمع بندى مى كند: ((چه كسى سـتـمـكـارتر از آن كس است كه بر خدا دروغ بسته ياحق را پس از آن كه به سراغش آمده تكذيب نمايد))؟ (ومن اظلم ممن افترى على اللّه كذبا او كذب بالحق لما جاه).

ما دلايل آشكارى براى شما اقامه كرديم كه جز ((اللّه)) شايسته پرستش نيست اما شما بر خدا دروغ مى بنديد و شريكانى براى او مى تراشيد.

شـرك خـمـيرمايه همه مفاسداجتماعى است و ستمهاى ديگر در واقع از آن سرچشمه مى گيرد، هوى پرستى ، مقام پرستى ، و دنياپرستى هركدام نوعى از شرك است.

ولـى بـدانيد عاقبت شومى در انتظار مشركان است ((آيا جايگاه كافران دردوزخ نيست))؟ (اليس فى جهنم مثوى للكافرين).

(آيـه)ـايـن آيه كه در عين حال آخرين آيه سوره عنكبوت است واقعيت مهمى را بيان مى كند كه عصاره اى از تمام اين سوره و هماهنگ با آغاز آن است.

مـى فـرمـايـد: راه خـدا گـرچـه مشكلات فراوان دارد، مشكل از نظر شناخت حق ، مشكل از نظر وسـوسه هاى شياطين جن و انس ، مشكل از نظر مخالفت دشمنان سرسخت و بى رحم ، و مشكل از نـظـر لـغـزشـهـاى احتمالى اما در اينجا يك حقيقت است كه به شما در برابر اين مشكلات نيرو و اطـمـيـنان مى دهد و حمايت مى كند و آن اين كه : ((آنها كه در راه ما (با خلوص نيت) جهاد كنند قـطـعـا بـه راهـهـاى خود هدايتشان خواهيم كرد، و خداوند با نيكوكاران است)) (والذين جاهدوا فينالنهدينهم سبلنا وان اللّه لمع المحسنين).

تعبير به ((جهاد)) تعبير وسيع و مطلقى است و هرگونه جهاد و تلاشى را كه درراه خدا و براى او و بـه مـنـظـور وصول به اهداف الهى صورت گيرد شامل مى شود،خواه در طريق كسب معرفت بـاشد، يا جهاد با نفس ، يا مبارزه با دشمن يا صبر برطاعت ، يا شكيبايى در برابر وسوسه معصيت ، يا در مسير كمك به افراد مستضعف ،و يا انجام هر كار نيك ديگر.

كـسانى كه در اين راهها به هر شكل و هر صورت براى خدا مجاهده كنندمشمول حمايت و هدايت الهى هستند.

بـنابراين هرگونه شكست و ناكامى نصيب ما شود معلول يكى از دو چيزاست : يا در جهاد كوتاهى كرده ايم ، و يا اخلاص در كار ما نبوده است.

((پايان سوره عنكبوت)).

از آنجا كه در آيات گذشته سخن از موضعگيريهاى مختلف مشركان در برابراسلام و مسلمانان بود در اينجا به وضع خود مسلمانان پرداخته و مسؤوليت ووظيفه آنها را در برابر يكى از مشكلاتى كه در ارتباط با كفار دارند يعنى مشكل اذيت و آزار و محدوديت و فشار آنها را بيان مى كند.

مـى فرمايد: ((اى بندگان من كه ايمان آورده ايد (و هم اكنون براى انجام وظايف دينى خود تحت فـشـار دشـمـن هستيد) سرزمين من وسيع است (به جاى ديگرهجرت كنيد و) مرا بپرستيد)) (يا عبادى الذين آمنوا ان ارضى واسعة فاياى فاعبدون) چرا كه هدف آفرينش انسان بندگى خداست هرگاه اين هدف اساسى ونهايى زيرپا بماند راهى جز هجرت نيست.

(آيه)ـاز آنجا كه يكى از عذرهاى كسانى كه در بلاد شرك مى ماندند وحاضر به هجرت نبودند اين بـود كـه مـا مـى تـرسيم از ديار خود بيرون برويم و خطرمرگ به وسيله دشمنان ، يا گرسنگى ، يا عـوامل ديگر ما را تهديد كند به علاوه به فراق بستگان و خويشاوندان و فرزندان و شهر و ديار خود مـبـتـلا شـويـم ، قرآن در اين آيه به عنوان يك پاسخ جامع به آنها مى گويد: سرانجام همه انسانها مـى مـيـرنـد، و ((هركسى مرگ را مى چشد، سپس به سوى ما باز گردانده مى شويد)) (كل نفس ذائقة الموت ثم الينا ترجعون).

گـمـان نكنيد مرگ پايان همه چيز است ، چرا كه ((همه شما به سوى ما بازمى گرديد)) به سوى پروردگار بزرگ ، و به سوى نعمتهاى بى پايانش.

(آيـه)ـايـن آيـه بـه گـوشـه اى از پاداشهاى مؤمنان اشاره كرده ، مى فرمايد: ((وكسانى كه ايمان آوردنـد و عـمل صالح انجام دادند آنها را در غرفه هايى از بهشت جاى مى دهيم كه نهرها از زير آن جارى است)) (والذين آمنوا وعملوا الصالحات لنبونهم من الجنة غرفا تجرى من تحتها الا نهار).

امـتـيـاز ديگر غرفه هاى بهشتى اين است كه همچون منازل و قصرهاى اين جهان نيست كه هنوز انـسان دمى در آن نياسوده است بانگ ((الرحيل)) زده مى شودبلكه ((آنها جاودانه در آن خواهند ماند)) (خالدين فيها).

و در پـايـان آيه اضافه مى كند: ((چه خوب است پاداش آنها كه براى خدا عمل مى كنند)) (نعم اجر العاملين).

(آيـه)ـاين آيه مهمترين اوصاف مؤمنان عامل را به اين صورت بيان مى كند: ((آنها كسانى هستند كـه در بـرابـر مـشـكلات صبر و استقامت به خرج مى دهند،و بر پروردگارشان توكل مى كنند)) (الذين صبروا وعلى ربهم يتوكلون).

از زن و فرزند و دوستان و بستگان و خانه و كاشانه خود جدا مى شوندو صبر مى كنند.

مرارتهاى غربت و سختيهاى آوارگى از وطن را مى چشند و شكيبا هستند.

و اگـر درسـت بـينديشيم ريشه همه فضائل انسانى همين ((صبر)) و ((توكل))است : صبر عامل استقامت در برابر موانع و مشكلات است ، و توكل انگيزه حركت در اين راه پرنشيب و فراز.

(آيه)ـدر اين آيه در پاسخ كسانى كه به زبان حال يا زبان قال مى گفتند: اگرما از شهر و ديار خود هجرت كنيم چه كسى به ما روزى مى دهد؟.

مـى گويد: غم روزى را نخوريد و ننگ ذلت و اسارت را نپذيريد، روزى رسان خداست ، نه تنها شما كـه ((بـسيارند جنبندگانى كه حتى نمى توانند روزى خود راحمل كنند (و هرگز ذخيره غذايى در لانه خود ندارند، و هر روز نو روزى نومى خواهند) اما خدا آنها را (گرسنه نمى گذارد و) روزى مى دهد، و همو شما را نيزروزى مى بخشد)) (وكاين من دابة لا تحمل رزقها اللّه يرزقها واياكم).

در پايان آيه تاكيد مى كند: ((و او شنوا و داناست)) (وهو السميع العليم).

سـخـن هـمه شما را مى شنود، و حتى زبان حال شما و همه جنبدگان رامى داند از نيازهاى همه به خوبى باخبر است و چيزى از دايره علم بى پايان اوپنهان نيست.

كـسـانـى كه بر اثر لجاجت و اصرار در باطل ، حاضر نبودند به هيچ قيمتى دربرابر بيان مستدل و منطقى قرآن تسليم شوند دست به بهانه جويى تازه اى زدندچنانكه قرآن در اين آيه مى گويد: آنها از روى سـخـريـه و اسـتـهزا ((گفتند: چرا معجزاتى (همچون معجزات موسى و عيسى) از سوى پروردگارش بر او نازل نشده است))؟(وقالوا لولا انزل عليه آيات من ربه).

چرا او عصاى موسى و يد بيضا و دم مسيحا ندارد؟.

قرآن براى پاسخگويى به اين بهانه جويان لجوج ، از دو راه وارد مى شود.

نـخست مى گويد: به آنها ((بگو: (معجزه كار من نيست كه با تمايلات شماانجام گيرد) معجزات همه نزد خداست)) (قل انما الا يات عنداللّه).

او مى داند چه معجزه اى در چه زمانى و براى چه اقوامى متناسب است.

و بگو: ((من فقط انذاركننده و بيم دهنده آشكارم)) (وانما انا نذير مبين).

(آيـه)ـپاسخ ديگر اين كه : ((آيا همين اندازه براى آنها كافى نيست كه ما اين كتاب آسمانى را بر تو نازل كرديم كه پيوسته بر آنها تلاوت مى شود)) (اولم يكفهم اناانزلنا عليك الكتاب يتلى عليهم).

آنـها تقاضاى معجزات جسمانى مى كنند، در حالى كه قرآن برترين معجزه معنوى است معجزه اى جاويدان ، كه شب و روز آياتش بر آنها خوانده مى شود.

و در پـايـان آيـه براى تاكيد و توضيح بيشتر مى گويد: ((در اين كتاب آسمانى هم رحمت بزرگى نـهـفـته است و هم تذكر گويايى ، براى كسانى كه ايمان مى آورند)) (ان فى ذلك لرحمة وذكرى لقوم يؤمنون).

آرى ! قرآن هم رحمت است و هم وسيله يادآورى ، اما براى گروه با ايمان براى آنها كه درهاى قلب خود را به روى حقيقت گشوده اند.

(آيه)ـو از آنجا كه هر مدعى نياز به شاهد و گواه دارد در اين آيه مى فرمايد: ((بگو: همين بس كه خدا ميان من و شما گواه است)) (قل كفى باللّه بينى وبينكم شهيدا).

بـديهى است هر قدر آگاهى شاهد و گواه بيشتر باشد ارزش شهادت او بيشتراست ، لذا در جمله بـعـد اضـافه مى كند: خدايى گواه من است كه تمام ((آنچه را درآسمانها و زمين است مى داند)) (يعلم ما فى السموات والا رض).

مـمكن است اين گواهى ، گواهى عملى باشد زيرا وقتى خداوند معجزه بزرگى همچون قرآن را در اختيار پيامبرش قرار مى دهد سند حقانيت او را امضا كرده است.

علاوه بر گواهى عملى فوق ، در آيات متعددى از قرآن مجيد گواهى قولى نيزداده شده.

و نـيز ممكن است منظور گواهى و شهادت خداوند باشد در كتب آسمانى پيشين كه علماى اهل كتاب به خوبى از آن آگاهى داشتند.

در پـايان آيه به عنوان يك هشدار و تهديد مى فرمايد: ((وكسانى كه به باطل ايمان آوردند و به اللّه كافر شدند زيانكاران واقعى هستند)) (والذين آمنوا بالباطل وكفروا باللّه اولئك هم الخاسرون).

چه خسرانى از اين بالاتر كه انسان تمام سرمايه هاى وجود خود را در برابرهيچ از دست بدهد آنگونه كه مشركان دادند!.

(آيه)ـدر اين آيه به سومين بهانه جوييهاى آنها اشاره كرده ، مى گويد: ((آنهادر مورد عذاب عجله مـى كـنـند و با سرعت آن را از تو مى طلبند)) (ويستعجلونك بالعذاب) آنها مى گويند اگر عذاب الهى حق است و دامن كفار را مى گيرد پس چرابه سراغ ما نمى آيد؟!.

قرآن در پاسخ اين سخن سه جواب مى دهد.

نـخـسـت مى گويد: ((اگر موعد مقررى تعيين نشده بود عذاب الهى فورا به سراغشان مى آمد)) (ولولا اجل مسمى لجاهم العذاب).

اين زمان معين براى آن است كه هدف اصلى يعنى بيدارى يا اتمام حجت برآنها حاصل گردد.

ديگر اين كه آنها كه اين سخن را مى گويند چه اطمينانى دارند كه هر لحظه عذاب الهى دامنشان را نگيرد؟ چرا كه ((اين عذاب ناگهانى و بدون مقدمه ، و درحالى كه آنها نمى دانند و توجه ندارند به سراغشان مى آيد)) (ولياتينهم بغتة وهم لا يشعرون).

گرچه موعد عذاب در واقع معين و مقرر است ولى مصلحت اين است كه آنها از اين آگاه نباشند و بدون مقدمه فرا رسد.

(آيـه)ـبـالاخـره سومين پاسخ را قرآن در اين بيان آيه كرده ، مى گويد: ((آنهادر برابر تو در مورد عـذاب عـجله مى كنند در حالى كه جهنم هم اكنون كافران رااحاطه كرده است))! (يستعجلونك بالعذاب وان جهنم لمحيطة بالكافرين).

اگـر عـذاب دنيا تاخير بيفتد عذاب آخرت صددرصد قطعى است آنچنان مسلم است كه قرآن به صـورت يـك امر فعلى از آن ياد مى كند و مى گويد: ((جهنم گويى هم اكنون آنها را احاطه كرده است))!.

(آيه)ـسپس مى افزايد: ((آن روز كه عذاب الهى از بالاى سر و از پايين پ،آنها را فرا مى گيرد، و به آنـهـا مـى گـويـد: بچشيد آنچه را كه عمل مى كرديد)) روز سخت و دردناكى است (يوم يغشيهم العذاب من فوقهم ومن تحت ارجلهم ويقول ذوقواما كنتم تعملون).

آيه ـ شان نزول : اين آيه درباره مؤمنانى نازل شده كه در مكه تحت فشارشديد كفار بودند، بطورى كـه تـوانـايـى بر اداى وظايف اسلامى خود نداشتند به آنهادستور داده شد از آن سرزمين هجرت كنند.

در آيـات گذشته بيشتر سخن از نحوه برخورد با ((بت پرستان)) لجوج و جاهل بود كه به مقتضاى حـال بـا منطقى تند، با آنها سخن مى گفت ، و در اينجا سخن ازمجادله با ((اهل كتاب)) است كه بايد به صورت ملايمتر باشد.

نـخست مى فرمايد: ((با اهل كتاب جز به روشى كه از همه بهتر است مجادله نكنيد)) (ولا تجادلوا اهل الكتاب الا بالتى هى احسن).

مـنظور در اينجا بحث و گفتگوهاى منطقى است ، يعنى الفاظ شما مؤدبانه ،لحن سخن دوستانه ، مـحـتواى آن مستدل ، آهنگ صدا خالى از فرياد و جنجال وهرگونه خشونت و هتك احترام ، همه بايد در همين شيوه و روش انجام گيرد.

الـبـته همين اصل كلى در بحث و مجادله اسلامى در مواردى ممكن است حمل بر ضعف و زبونى شـود، و يـا طـرف مـقـابـل آنـچـنان مست و مغرور باشد كه اين طرز برخورد انسانى ، بر جرات و جسارتش بيفزايد لذا در دنباله آيه به صورت يك استثنا مى فرمايد: ((مگر كسانى از آنها كه مرتكب ظلم و ستم شدند)) (الا الذين ظلموا منهم).

همانها كه بر خود و ديگران ظلم كردند و بسيارى از آيات الهى را كتمان نمودند تا مردم به اوصاف پيامبر اسلام (ص) آشنا نشوند.

و در آخر آيه يكى از مصداقهاى روشن ((مجادله به احسن)) را كه مى تواندالگوى زنده اى براى اين بـحث باشد به ميان آورده ، مى فرمايد: ((بگوييد ما به تمام آنچه از سوى خدا بر ما و شما نازل شده اسـت ايمان داريم ، معبود ما و شما يكى است ، و در برابر او تسليم هستيم)) (وقولوا آمنا بالذى انزل الينا وانزل اليكم والهناوالهكم واحد ونحن له مسلمون).

(آيـه)ـاين آيه به عنوان تاكيد بر اصول چهارگانه اى كه در آيه قبل آمد، مى فرمايد: ((و اين گونه كتاب [ قرآن ] را بر تو نازل كرديم)) (وكذلك انزلنا اليك الكتاب).

آرى ! ايـن قرآن براساس وحدت معبود، وحدت دعوت همه پيامبران راستين تسليم بى قيد و شرط در برابر فرمان حق ، و مجادله با بهترين شيوه ها نازل شده.

سپس مى افزايد: ((كسانى كه كتاب (آسمانى) به آنها داده ايم (و به راستى به آن پايبند و معتقدند) به اين كتاب ايمان مى آورند)) (فالذين آتيناهم الكتاب يؤمنون به).

چرا كه هم نشانه هاى آن را در كتب خود يافته اند، و هم محتوايش را از نظراصول كلى هماهنگ با محتواى كتب خود مى بينند.

بعد مى افزايد: ((و گروهى از اينها (از اهل مكه و مشركان عرب) نيز به آن ايمان مى آورند)) (ومن هؤلا من يؤمن به).

و در پـايـان در مورد كافران هر دو گروه مى گويد: ((آيات ما را جز كافران انكارنمى كنند)) (وما يجحد باياتنا الا الكافرون).

آنـهـا بـه خـاطـر لـجـاجـت و تعصب و تقليد كوركورانه از نياكان ، و يا براى حفظمنافع نامشروع زودگذر به انكار بر مى خيزند.

(آيه)ـسپس به يكى ديگر از نشانه هاى روشن حقانيت دعوت پيامبراسلام (ص) كه تاكيدى است بر مـحـتـواى آيه گذشته اشاره كرده ، مى گويد: ((تو هرگزپيش از اين كتابى را نمى خواندى ، و با دست خود چيزى نمى نوشتى مبادا دشمنانى كه درصدد (تكذيب و) ابطال سخنان تو هستند شك و تـرديـد كـنند)) و بگويند آنچه را او آورده نتيجه مطالعه كتب پيشين و نسخه بردارى از آنهاست (وما كنت تتلوا من قبله من كتاب ولا تخطه بيمينك اذا لا رتاب المبطلون).

تو هرگز به مكتب نرفتى و خط ننوشتى ، اما با اشاره وحى الهى ، مساله آموزصد مدرس شدى !.

(آيـه)ـدر اين آيه نشانه هاى ديگرى براى حقانيت قرآن بيان كرده ،مى گويد: ((اين كتاب آسمانى مجموعه اى است از آيات بينات كه در سينه هاى صاحبان علم قرار مى گيرد)) (بل هو آيات بينات فى صدور الذين اوتوا العلم).

تـعـبير به ((آيات بينات)) بيانگر اين واقعيت است كه نشانه هاى حقانيت قرآن در خود آن به چشم مى خورد و در پيشانى آيات مى درخشد.

از اين گذشته ، طرفداران اين آيات و طالبان و دلدادگان آن ، كسانى هستند كه بهره اى از علم و آگاهى دارند، هر چند دستشان تهى و پايشان برهنه است.

در پايان آيه اضافه مى كند: ((و آيات ما را جز ستمگران (از روى عناد) انكارنمى كنند)) (وما يجحد باياتنا الا الظالمون).

چرا كه نشانه هاى آن روشن است و در كتب پيشين نيز آمده است.

بعد از پايان بخشهاى مختلفى از سرگذشت اقوام پيشين و پيامبران بزرگ و برخورد نامطلوب آنها بـا ايـن رهـبـران الـهى ، و پايان غم انگيز زندگى آنه، روى سخن را ـبراى دلدارى وتسلى خاطر و تقويت روحيه و ارائه خطمشى كلى و جامع ـ به پيامبر كرده دو دستوربه او مى دهد.

نـخـسـت مى گويد: ((آنچه را از كتاب آسمانى (قرآن) به تو وحى شده تلاوت كن)) (اتل ما اوحى اليك من الكتاب) بخوان و در زندگيت به كار بند.

بعد از بيان اين دستور كه در حقيقت جنبه آموزش دارد، به دستور دوم مى پردازد كه شاخه اصلى پرورش است ، مى گويد: ((و نماز را برپا دار)) (واقم الصلوة).

سـپـس بـه فـلسفه بزرگ نماز پرداخته ، مى گويد: ((زيرا نماز (انسان را) از زشتيهاو منكرات باز مى دارد)) (ان الصلوة تنهى عن الفحشا والمنكر).

طـبـيـعت نماز از آنجا كه انسان را به ياد نيرومندترين عامل بازدارنده يعنى اعتقاد به مبدا و معاد مى اندازد داراى اثر بازدارندگى از فحشا و منكر است.

البته نهى از فحشا و منكر سلسله مراتب و درجات زيادى دارد و هر نمازى به نسبت رعايت شرايط داراى بعضى از اين درجات است.

امام صادق (ع) مى فرمايد: ((كسى كه دوست دارد ببيند آيا نمازش مقبول درگاه الهى شده يا نه ؟ بايد ببيند آيا اين نماز، او را از زشتيها و منكرات بازداشته يانه ؟ به همان مقدار كه بازداشته نمازش قبول است))!.

در دنباله آيه اضافه مى فرمايد: ((ذكر خدا از آن هم برتر و بالاتر است))(ولذكراللّه اكبر).

ظـاهـر جـمله فوق اين است كه بيان فلسفه مهمترى براى نماز مى باشد، يعنى يكى ديگر از آثار و بـركـات مهم نماز كه حتى از نهى از فحشا و منكر نيز مهمتر است آن است كه انسان را به ياد خدا مى اندازد كه ريشه و مايه اصلى هر خير و سعادت است ، و حتى عامل اصلى نهى از فحشا و منكر نيز همين ((ذكراللّه)) مى باشد، در واقع برترى آن به خاطر آن است كه علت و ريشه محسوب مى شود.

و از آنـجـا كـه نيات انسانها و ميزان حضور قلب آنها در نماز و ساير عبادات بسيار متفاوت است در پايان آيه مى فرمايد: ((و خدا مى داند چه كارهايى را انجام مى دهيد)) (واللّه يعلم ما تصنعون).

چه اعمالى را كه در پنهان انجام مى دهيد يا آشكار، چه نياتى را كه در دل داريد، و چه سخنانى كه بر زبان جارى مى كنيد.

در آيـات گـذشـتـه سـرنـوشـت دردناك و غم انگيز مشركان مفسد و مستكبران لجوج و ظالمان بيدادگر و خودخواه بيان شد، به همين تناسب در اينجا مثال جالب و گويايى براى كسانى كه غير خـدا را مـعـبـود و ولـى خود قرار مى دهند بيان كرده ،مى فرمايد: ((مثل كسانى كه غير از خدا را اولـيـاى خـود بـرگـزيـدند، مثل عنكبوت است كه خانه اى براى خود انتخاب كرده ، در حالى كه سـست ترين خانه ه، خانه عنكبوت است ، اگر مى دانستند))! (مثل الذين اتخذوا من دون اللّه اوليا كمثل العنكبوت اتخذت بيتا وان اوهن البيوت لبيت العنكبوت لو كانوا يعلمون).

ولى آنها كه بر ايمان و توكل بر خدا تكيه مى كنند تكيه بر سد پولادين دارند.

ذكر اين نكته نيز در اينجا ضرورى است : خانه عنكبوت و تارهاى او با اين كه ضرب المثل در سستى مى باشد خود از عجايب آفرينش است كه دقت در آن انسان را به عظمت آفريدگار آشناتر مى كند.

اگـر بـه خانه هاى سالم عنكبوت دقت كنيم منظره جالبى همچون يك خورشيد با شعاعهايش بر روى پـايـه هـاى خـصـوصى از تارها مشاهده مى كنيم البته اين خانه براى عنكبوت خانه مناسب و ايده آلى است ولى در مجموع سست تر از آن تصور نمى شود، و اين چنين است معبودهايى كه غير از خدا مى پرستند.

(آيه)ـدر اين آيه هشدار تهديدآميزى به اين مشركان غافل و بى خبرمى دهد، مى گويد: ((خداوند آنچه را آنها غير از او مى خوانند مى داند)) (ان اللّه يعلم ما يدعون من دونه من شى).

شرك آشكار آنه، و شرك مخفى و پنهانشان ، هيچ يك بر خدا پوشيده نيست.

((و اوست قادر شكست ناپذير و حكيم على الاطلاق)) (وهو العزيز الحكيم).

اگـر مهلت به آنها مى دهد، نه به خاطر آن است كه نمى داند يا قدرتش محدوداست ، بلكه حكمت او ايـجـاب مـى كـنـد كه فرصت كافى دهد تا بر همه اتمام حجت شود، و آنها كه شايسته هدايتند، هدايت گردند.

(آيه)ـاين آيه گويا اشاره به ايرادى است كه دشمنان پيامبر(ص) در برابراين مثالها به او مى كردند و مـى گـفتند: چگونه ممكن است خدايى كه آفريننده زمين وآسمان است به عنكبوت و مگس و حشرات و مانند اينها مثال بزند.

قـرآن در پاسخ آنها مى گويد: ((و اينها مثالهايى است كه ما براى مردم مى زنيم وجز عالمان آن را درك نمى كنند)) (وتلك الا مثال نضربها للناس وما يعقلها الا العالمون).

(آيه)ـدر اين آيه اضافه مى كند: ((خداوند آسمانها و زمين را به حق آفريده و در اين نشانه عظيمى است براى افراد با ايمان)) (خلق اللّه السموات والا رض بالحق ان فى ذلك لا ية للمؤمنين).

باطل و بيهوده در كار او راه ندارد، اگر مثال به عنكبوت و خانه سست وبى بنيادش مى زند، روى حـسـاب اسـت ، و اگـر مـوجـود كوچكى را براى تمثيل برگزيده براى بيان حق است ، وگرنه او آفريننده بزرگترين كهكشانها و منظومه هاى آسمانى است.

بـعد از داستان لوط و قومش نوبت به اقوام ديگرى همچون ((قوم شعيب)) و((عاد)) و ((ثمود)) و ((فرعون)) مى رسد.

نخست مى گويد: ((ما به سوى مدين برادرشان شعيب را فرستاديم)) (والى مدين اخاهم شعيبا).

تـعـبـيـر به برادر، اشاره به نهايت محبت اين پيامبران نسبت به امتهايشان و عدم سلطه جويى آنها است.

((مـديـن)) شـهرى است در جنوب غربى ((اردن)) كه امروز به نام ((معان))خوانده مى شود، در شرق ((خليج عقبه)) قرار گرفته ، و حضرت شعيب و قومش درآنجا مى زيستند.

((شـعـيب)) مانند ساير پيامبران بزرگ خدا دعوت خودرا از اعتقاد به مبدا ومعادكه پايه و اساس هر ديـن و آيين است آغاز كرد، ((گفت : اى قوم من ! خدا را بپرستيد وبه روز قيامت اميدوار باشيد)) (فقال يا قوم اعبدوا اللّه وارجوا اليوم الا خر).

اعتقاد به اين دو اصل مسلما در تربيت و اصلاح انسان تاثير فوق العاده اى خواهد داشت.

دستور سوم ((شعيب)) يك دستور جامع عملى بود كه تمام برنامه هاى اجتماعى را در بر مى گيرد گفت : ((سعى در فساد در زمين مكنيد)) (ولا تعثوافى الا رض مفسدين).

((فـسـاد)) مـفـهـوم وسـيـعـى دارد كه هرگونه نابسامانى و ويرانگرى و انحراف وظلم را در بر مى گيرد و نقطه مقابل آن صلاح و اصلاح است.

(آيـه)ـامـا آن گروه به جاى اين كه اندرزهاى اين مصلح بزرگ را به گوش جان بشنوند در مقام مخالفت برآمده ((او را تكذيب كردند)) (فكذبوه).

((و به اين سبب زلزله آنها را فرا گرفت))! (فاخذتهم الرجفة).

((و بامدادان در خانه هاى خود به رو افتاده و مرده بودند))! (فاصبحوا فى دارهم جاثمين).

(آيـه)ـايـن آيـه سخن از قوم ((عاد)) و ((ثمود)) مى گويد، بى آنكه از پيامبر آنها(هود و صالح)، و گـفـتـگوهايشان با اين دو قوم سركش سخنى به ميان آورد،چرا كه اقوامى بودند شناخته شده و داستان پيامبرشان در آيات ديگر قرآن كراراآمده است.

مى فرمايد: ((ما طايفه عاد و ثمود)) را هلاك كرديم (وعادا وثمود).

سپس مى افزايد: ((و مساكن (ويران شده) آنان براى شما آشكار است)) وويرانه هاى شهرهايشان در سرزمين حجر و يمن بر سر راهتان (وقد تبين لكم من مساكنهم).

سـپـس به علت اصلى بدبختى آنها اشاره كرده ، مى گويد: ((شيطان اعمالشان رابراى آنها آراسته بود، از اين رو آنان را از راه (خدا) بازداشت)) (وزين لهم الشيطان اعمالهم فصدهم عن السبيل).

((در حالى كه بينا بود)) (وكانوا مستبصرين).

فطرت آنها بر توحيد و تقوا بود، و پيامبران الهى نيز بقدر كافى راه را به آنهانشان داده بودند)).

(آيـه)ـايـن آيـه از سه نفر از گردنكشان كه هركدام نمونه بارزى از يك قدرت شيطانى بودند نام برده ، مى گويد: ((و قارون و فرعون و هامان را نيز)) هلاك كرديم (وقارون وفرعون وهامان).

قـارون مـظـهـر ثـروت تـوام با غرور و خودخواهى و غفلت ، فرعون مظهر قدرت استكبارى توام با شيطنت ، و هامان الگويى براى معاونت از ظالمان مستكبر بود.

سـپس مى افزايد: ((موسى با دلائل روشن به سراغ اين سه آمد)) و حجت را برآنها تمام كرد (ولقد جاهم موسى بالبينات).

((اما آنها راه استكبار و غرور و سركشى را در زمين پيش گرفتند)) (فاستكبروافى الا رض).

ولى ((آنها (با اين همه) نتوانستند بر خدا پيشى گيرند)) و از چنگال قدرت اوفرار كنند (وما كانوا سابقين).

زيـرا آنـها نتوانستند از قلمرو قدرت خدا با امكاناتى كه در اختيار داشتندبگريزند، و از عذاب الهى رهـايـى يـابـنـد، بلكه در همان لحظه اى كه خداوند اراده كردآنها را با ذلت و زبونى به ديار عدم فرستاد.

(آيه)ـدر اين آيه مى فرمايد: ((پس ما هر يك از آنها را به گناهش گرفتيم))(فكلا اخذنا بذنبه).

((بـر بـعـضـى از آنـها توفانى شديد و كوبنده توام با سنگريزه فرستاديم)) (فمنهم من ارسلنا عليه حاصبا) منظور از اين گروه ، قوم عاد است.

((و بعضى ديگر را صيحه آسمانى فرو گرفت)) (ومنهم من اخذته الصيحة).

و اين عذابى بود كه بر قوم ثمود، و بعضى اقوام ديگر نازل گرديد.

((و بعضى ديگر از آنها را در زمين فرو برديم)) (ومنهم من خسفنا به الا رض).

ايـن مجازاتى بود كه در مورد قارون تحقق يافت و بالاخره ((بعضى ديگر راغرق كرديم)) (ومنهم من اغرقنا).

اين اشاره به فرعون و هامان و اتباع آنهاست.

در پـايـان آيـه بـراى تاكيد اين واقعيت كه اينها همه گرفتار عكس العمل كارهاى خويش شدند و محصولى را درو مى كردند كه بذر آن را خودشان پاشيده بودند،مى فرمايد: ((خداوند هرگز به آنها ظـلـم و ستم نكرد، آنها بودند كه بر خويشتن ستم مى كردند)) (وما كان اللّه ليظلمهم ولكن كانوا انفسهم يظلمون).

آرى ! مـجازاتهاى اين جهان و جهان ديگر بازتاب و تجسمى است از اعمال انسانه، در آنجا كه تمام راههاى اصلاح و بازگشت را به روى خود ببندند.

سـرانـجـام دعـاى لـوط مستجاب شد، فرشتگانى كه مامور عذاب بودند قبل ازآن كه به سرزمين لـوط(ع) براى انجام ماموريت خود بيايند به سرزمينى كه ابراهيم (ع) در آن بود براى اداى رسالتى ديگر، يعنى بشارت ابراهيم (ع) به تولدفرزندان رفتند.

آيـه مـى گـويـد: ((و هنگامى كه فرستادگان ما (از فرشتگان) بشارت (تولد فرزند)براى ابراهيم آوردنـد، گـفتند: ما اهل اين شهر و آبادى را [و به شهرهاى قوم لوطاشاره كردند] هلاك خواهيم كـرد، چرا كه اهل آن ستمگرند)) (ولما جات رسلناابرهيم بالبشرى قالوا انا مهلكوا اهل هذه القرية ان اهلها كانوا ظالمين).

(آيـه)ـهـنگامى كه ابراهيم اين سخن را شنيد نگران لوط پيامبر بزرگ خداشد و ((گفت : در اين آبادى لوط است))! (قال ان فيها لوطا).

سرنوشت او چه خواهد شد؟!.

اما فورا در پاسخ او ((گفتند: (نگران مباش) ما به كسانى كه در آن هستندآگاه تريم)) (قالوا نحن اعـلـم بمن فيها) ما هرگز تر و خشك را با هم نمى سوزانيم وبرنامه ما كاملا دقيق و حساب شده است.

و افـزودنـد: ((او و خـانـواده اش را نـجات مى دهيم ; جز همسرش كه در ميان قوم (گنهكار) باقى خواهد ماند))! (لننجينه واهله الا امراته كانت من الغابرين).

(آيه)ـگفتگوى فرشتگان با ابراهيم در اينجا پايان گرفت و آنها روانه ديارلوط(ع) شدند.

قـرآن مـى گويد: ((هنگامى كه فرستادگان ما نزد لوط آمدند از ديدن آنها بدحال و دلتنگ شد)) (ولما ان جات رسلنا لوطا سئ بهم وضاق بهم ذرعا).

آنـهـا بـه صـورت جـوانانى خوش قيافه بودند، و آمدن چنين ميهمانانى در چنان محيط آلوده اى ، ممكن بود براى لوط موجب دردسر و احتمالا آبروريزى نزدميهمانان شود.

ولى ميهمانان كه ناراحتى او را درك كردند به زودى خود را معرفى نموده و اورا از نگرانى بيرون آوردند: ((گفتند: نترس ، و غمگين مباش (كارى از اين بى شرمان ساخته نيست و به زودى همگى نـابـود خـواهـنـد شـد) ما تو و خانوده ات را نجات خواهيم داد، جز همسرت كه در ميان قوم باقى مـى مـانـد)) و هـلاك مـى شـود (وقـالوالا تخف ولا تحزن انا منجوك واهلك الا امراتك كانت من الغابرين).

(آيه)ـبعد براى اين كه سرنوشت اين گروه آلوده به ننگ را در برنامه ماموريت خود روشنتر سازند افـزودنـد: ((مـا بـر اهل اين شهر و آبادى عذابى از آسمان به خاطر فسق و گناهشان فرو خواهيم ريخت))! (انا منزلون على اهل هذه القرية رجزا من السما بما كانوا يفسقون).

(آيه)ـدر اينجا چگونگى عذاب دردناك آنها توضيح داده نشده ، همين اندازه مى فرمايد: ((ما از آن آبـاديـهـا (از ويـرانـه هاى درهم ريخته و شهرهاى بلا ديده ونابود شده) آنها درس عبرت و نشانه روشنى براى كسانى كه انديشه مى كنند باقى گذارديم)) (ولقد تركنا منها آية بينة لقوم يعقلون).

ولـى در آيـه 84 سـوره اعـراف و هـمچنين آيه 82 سوره هود آمده است كه نخست زلزله شديدى شهرهاى آنها را بكلى زيرورو كرد و سپس بارانى از سنگهاى آسمانى بر آنها فروريخت.