تفسیر

در ايـنجا گفتگوهاى دوزخيان را چنين ادامه داده ، مى فرمايد: سردمداران ضلالت هنگامى كه به اطـراف خود در دوزخ مى نگرند ((مى گويند: چرا مردانى را كه ما از اشرار مى شمرديم (در اينجا) نمى بينيم))؟! (وقالوا ما لنا لا نرى رجالا كنانعدهم من الا شرار).

آرى ! افـرادى هـمـچـون ((بوجهلها)) و ((بولهبها)) هنگامى كه مى بينند اثرى از((عمارياسرها)) ((خـبـابـهـا)) و ((صهيبها)) و ((بلالها)) در دوزخ نيست ، به خود مى آيند و ازيكديگر اين سؤال را مى كنند: پس اين افراد چه شدند؟.

(آيـه)ـ ((آيـا مـا آنان را به مسخره گرفتيم يا (به اندازه اى حقيرند كه) چشمهاآنها را نمى بيند)) (اتخذناهم سخريا ام زاغت عنهم الا بصار).

آرى ! ما اين مردان بزرگ و باشخصيت را به باد مسخره مى گرفتيم ، و گاه حتى از اين مرحله نيز پـائين تر مى شمرديم و آنها را افراد حقيرى مى دانستيم كه اصلابه چشم نمى آمدند، اما آنها مقربان درگاه خدا بودند و الان بهشت جايگاهشان است.

قـابـل تـوجـه ايـن كه يكى از عوامل عدم درك واقعيتها جدى نگرفتن مسائل واستهزا و شوخى با حقايق است ، هميشه بايد با تصميم جدى به بررسى و اقعيتهاپرداخت تا حقيقت روشن گردد.

(آيه)ـ سپس به عنوان يك خلاصه گيرى از گفتگوهائى كه ميان دوزخيان واقع مى شود و تاكيد بـر آنـچـه گذشت مى فرمايد: ((اين يك واقعيت است گفتگوهاى خصمانه دوزخيان)) (ان ذلك لحق تخاصم اهل النار).

دوزخيان در اين جهان نيز گرفتار تخاصم و نزاعند و روح پرخاشگرى و نزاع و جدال بر آنها حاكم اسـت ، و هـر روز بـا كـسـى درگير و گلاويز مى شوند، و در قيامت آنچه در درون داشتند ظاهر مى گردد، و در جهنم به جان هم مى افتند.

جالب اين كه بهشتيان بر سريرها و تختها تكيه زده ، به گفتگوهاى دوستانه مشغولند در حالى كه دوزخيان در حال جنگ و جدالند كه آن خود موهبتى است بزرگ ، و اين عذابى است دردناك !.

بـعد از بيان نعمتهاى هفتگانه و مواهب بى دريغ پروردگار براى پرهيزكاران دراينجا با استفاده از روش مـقـابله و مقايسه كه قرآن زياد آن را به كار مى گيرد سرنوشت شوم و كيفرهاى گوناگون طاغيان و سركشان را در برابر خداوند برمى شمرد.

نـخـسـت مـى گـويد: ((اين (پاداش پرهيزكاران است) و براى طغيانگران بدترين محل بازگشت است))! (هذا وان للطاغين لشر مـاب).

(آيـه)ـ سـپس با استفاده از روش اجمال و تفصيل به شرح اين جمله سربسته پرداخته ، مى گويد: ايـن بازگشت شوم و مرجع سؤ ((همان دوزخ كه در آن وارد مى شوند (و به آتش آن مى سوزند) و چه بستر بدى است)) (جهنم يصلونهافبئس المهاد).

بستر جايگاه استراحت است ، و بايد از هر نظر مناسب حال و موافق طبع باشد، اما چگونه خواهد بود وضع كسانى كه بسترشان آتش جهنم مى باشد؟!.

(آيـه)ـ سپس به انواع ديگرى از عذابهاى آنها پرداخته ، مى گويد: ((اين نوشابه حميم و غساق [دو مايع سوزان و تيره ] است كه بايد از آن بچشند)) (هذافليذوقوه حميم وغساق).

((حميم)) به معنى آب داغ و سوزان كه يكى از نوشابه هاى دوزخيان است مى باشد، و ((غساق)) به قطراتى كه از پوست تن دوزخيان (و جراحات بدن آنها)بيرون مى آيد تفسير شده است.

(آيـه)ـ باز به انواع ديگرى از عذابهاى دردناك آنها اشاره كرده ، مى گويد:((و جز اينه، كيفرهاى ديگرى همانند آن دارند)) (وآخر من شكله ازواج).

(آيه)ـ سپس آخرين مجازات آنها را كه همنشينان بد با زبانى مملو ازسرزنش است مطرح ساخته ، مى گويد: هنگامى كه رؤساى ضلال وارد دوزخ ‌مى شوند و با چشم خود مى بينند كه پيروان را نيز بـه سـمـت دوزخ مـى آورنـدبه يكديگر مى گويند: ((اين گروهى است كه همراه شما وارد دوزخ مى شوند)) اينهاهمان سران گمراهيند (هذا فوج مقتحم معكم).

((خوشامد بر آنها مباد))! (لا مرحبا بهم).

((همگى در آتش خواهند سوخت)) (انهم صالوا النار).

(آيـه)ـ به هر حال اين صدا به گوش پيروان مى رسد و از ناخوشامد گفتن رؤساى ضلالت سخت خشمگين مى گردند، رو به سوى آنها كرده ، ((مى گويند: بلكه خوشامد بر شما مباد كه اين عذاب را شـمـا بـراى ما فراهم ساختيد، چه بد قرارگاهى است اينجا))؟! (قالوا بل انتم لا مرحبا بكم انتم قدمتموه لنا فبئس القرار).

هـدف پـيـروان از اين تعبير اين است كه آنها مى خواهند بگويند هرچه هست اين حسن را دارد كه شما رؤساى ضلالت نيز در اين امر با ما مشتركيد، و اين مايه تشفى قلب ماست.

(آيـه)ـ ولـى بـا اين حال پيروان به اين سخن راضى نمى شوند، چرا كه رؤساى ضلالت را كه عامل اصلى جرم بودند از خود مستحقتر مى دانند لذا رو به درگاه خداكرده ((مى گويند: پروردگارا! هركس اين عذاب را براى ما فراهم ساخته عذابى مضاعف در آتش دوزخ بر او بيفزا)) (قالوا ربنا من قدم لنا هذا فزده عذابا ضعفافى النار).

عذابى به خاطر گمراهى خودشان و عذابى به خاطر گمراه كردن ما.

آرى ! ايـن اسـت سـرانـجام كسانى كه با هم پيمان دوستى بستند و در راه انحراف و ضلالت بيعت كـردنـد كـه وقـتـى نتايج شوم اعمال خود را مى بينند به مخاصمت و دشمنى و نفرين بر يكديگر برمى خيزند.

قـابل توجه اين كه در اين آيات ذكر نعمتهاى پرهيزكاران تنوع بيشترى از ذكرمجازاتها و عذابهاى طـغـيانگران دارد (در قسمت اول به هفت موهبت و در قسمت دوم به پنج عذاب اشاره شده) اين شايد به خاطر پيشى گرفتن رحمت خدا برغضب اوست ((يا من سبقت رحمته غصبه))!.

از ايـنـجـا فـصـل ديگرى از آيات اين سوره آغاز مى شود كه پرهيزكاران و متقين را با گردنكشان طاغى مقايسه كرده ، و سرنوشت هر دو گروه را در قيامت شرح مى دهد.

نـخـسـت بـه عـنـوان يـك جمع بندى از سرگذشت انبياى پيشين و نكات آموزنده زندگى آنها مى فرمايد: ((اين يك يادآورى است)) (هذا ذكر).

آرى ! هدف از بيان فرازهايى از تاريخ پرشكوه آنان داستانسرائى نبود، هدف ذكر و تذكر بود.

هـدف بـيـدار سـاخـتـن انديشه ه، بالا بردن سطح معرفت و آگاهى ، و افزودن نيروى مقاومت و پايدارى در مسلمانانى است كه اين آيات براى آنها نازل شده است.

سـپـس مـسـالـه را از صـورت خـصوصى و بيان زندگى انبيا درآورده ، شكل كلى به آن مى دهد، سـرنـوشـت مـتـقـين را بطور عموم مورد بحث قرارداده ، مى فرمايد: ((وبراى پرهيزكاران فرجام نيكوئى است)) (وان للمتقين لحسن مـاب).

(آيـه)ـ بعد از اين جمله كوتاه و سربسته كه خوبى حال آنها را اجمالاترسيم مى كند، با استفاده از روش اجـمـال و تـفـصـيل ـكه روش قرآن است ـ به شرح آن پرداخته ، مى گويد: بازگشت آنها به ((بـاغـهاى جاويدان بهشت كه درهايش به روى آنان گشوده است)) (جنات عدن مفتحة لهم الا بواب).

تـعـبـيـر بـه ((مفتحة لهم الا بواب)) اشاره به آن است حتى زحمت گشودن درهابراى بهشتيان وجـود نـدارد، گوئى بهشت در انتظار آنهاست ، و هنگامى كه چشمشان به آنان مى افتد آغوش باز مى كند و آنها را به درون دعوت مى كند!.

(آيه)ـ سپس آرامش و احترام خاص بهشتيان را به اين صورت بيان مى كند: ((درحالى كه در آن بر تختها تكيه كرده اند، و ميوه هاى بسيار و نوشيدنيها در اختيار آنان است)) هر زمان آن را مى طلبند، فورا نزدشان حاضر مى شود (متكئين فيها يدعون فيها بفاكهة كثيرة وشراب).

(آيـه)ـ بـعد از آن سخن از همسران پاك بهشتى به ميان آورده ، مى گويد: ((ونزد آنان همسرانى است كه تنها چشم به شوهرانشان دوخته اند، و هم سن و سالند))(وعندهم قاصرات الطرف اتراب).

(آيه)ـ سپس به تمام هفت نعمت بزرگ بهشتيان كه در آيات قبل آمده بوداشاره كرده ، مى گويد: ((اين چيزى است كه براى روز حساب به شما وعده داده مى شود)) (هذا ما توعدون ليوم الحساب) وعده اى تخلف ناپذير و نشاطانگيز،وعده اى از سوى خداوند بزرگ.

(آيـه)ـ و براى تاكيد بر جاودانگى اين مواهب مى افزايد: ((اين رزق وروزى ماست ، (عطائى است) كه هرگز پايان نمى گيرد و فنائى براى آن متصورنيست)) (ان هذا لرزقنا ما له من نفاد).

بـنـابـرايـن غم زوال و نابودى كه همچون سايه شومى بر نعمتهاى اين جهان افتاده در آنجا وجود ندارد، و حتى كاستى در آن ظاهر نمى شود.

در تـعقيب آيات گذشته در اينجا نام شش تن ديگر از بزرگترين پيامبران الهى را برده ، و اوصاف برجسته آنها را كه مى تواند الگو و اسوه براى همه انسانها باشدبطور فشرده بيان مى دارد.

نـخست روى سخن را به پيامبر اسلام (ص) كرده ، مى گويد: ((به خاطر بياوربندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را)) (واذكر عبادنا ابرهيم واسحق ويعقوب).

بـندگى خدا يعنى وابستگى مطلق به او، يعنى در برابر اراده او از خود اراده اى نداشتن ، و در همه حال سر بر فرمان او نهادن.

بندگى خدا يعنى بى نيازى از غير او و تنها چشم بر لطف او دوختن ، اين همان اوج تكامل انسان و برترين شرف و افتخار اوست.

سپس اضافه مى كند: ((صاحبان دستها (ى نيرومند) و چشمها))ى بينا(اولى الا يدى والا بصار).

خـداونـد ايـن پـيامبران را به داشتن ((درك و تشخيص و بينش قوى)) و ((قوت وقدرت كافى)) براى انجام كار توصيف كرده است.

ايـن الگوئى است براى همه رهروان راه حق كه بعد از مقام عبوديت و بندگى خدا بااين دو سلاح برنده مسلح گردند.

بـنابراين دست و چشم در اينجا به معنى دو عضو مخصوص نيست ، بلكه كنايه از دو صفت ((علم و قدرت)) است.

(آيـه)ـ در چـهـارمين توصيف از آنان مى گويد: ((ما آنها را با خلوص ويژه اى خالص كرديم)) (انا اخلصناهم بخالصة).

((و آن يادآورى سراى آخرت بود)) (ذكرى الدار).

افق ديد آنها در زندگى چند روزه اين دنيا و لذات آن محدود نمى شد، آنها درماوراى اين زندگى زودگـذر سـراى جـاويـدان با نعمتهاى بى پايانش را مى ديدند، وهمواره براى آن تلاش و كوشش داشتند.

(آيـه)ـ در توصيف پنجم و ششم آنها مى فرمايد: ((و آنها نزد ما ازبرگزيدگان و نيكانند)) (وانهم عندنا لمن المصطفين الا خيار).

ايـمـان و عمل صالح آنها سبب شده كه خدا آنان را از ميان بندگان برگزيند و به منصب نبوت و رسالت مفتخر سازد.

(آيـه)ـ بـعـد از اشاره به مقامات برجسته سه پيامبر فوق ، نوبت به سه پيامبر بزرگ ديگر مى رسد، مـى فـرمايد: ((و به يادآور اسماعيل و اليسع و ذاالكفل راكه همه از نيكان بودند)) (واذكر اسمعيل واليسع وذاالكفل وكل من الا خيار).

هريك از آنها الگو و اسوه اى در صبر و استقامت و اطاعت فرمان خدا بودند،مخصوصا اسماعيل كه آماده شد جان خود را فداى راه او كند و به همين دليل ((ذبيح اللّه)) ناميده شد.

تـوجـه بـه زنـدگـى آنـان براى پيامبر اسلام (ص) و همه مسلمين الهام بخش است ، و روح تقوا و فداكارى و ايثار را در آنها زنده مى كند، و در برابر مشكلات وحوادث سخت مقاوم مى سازد.

در ميان اين سه پيامبر ((اسماعيل)) از همه معروفتر و شناخته تر است اما دردر باره ((اليسع)) آيه 86 سوره انعام نشان مى دهد كه او از دودمان ابراهيم ، و ازپيامبران بزرگ الهى بوده است.

و اما ((ذاالكفل)) مشهور اين است كه از پيامبران بوده ، و ذكر نام او در رديف نام پيامبران در سوره انبيا آيه 85 گواه بر اين معنى است.

ايـوب سـومين پيامبر است كه در اين سوره گوشه اى از زندگى او مطرح شده ،و پيامبر بزرگ ما موظف گرديد سرگذشت او را به ياد آورد، و براى مسلمانان بازگوكند تا از مشكلات طاقت فرسا نـهـراسند و از لطف و رحمت خدا هرگز مايوس نشوندنام يا سرگذشت ايوب در چندين سوره از قـرآن در رديـف پـيـامبران ديگر آمده كه مقام نبوت او را تثبيت و تبيين مى كند، برخلاف تورات كـنـونى كه او را در زمره پيامبران نشمرده بلكه بنده اى متمكن و نيكوكار داراى اموال و فرزندان بسيار مى داند.

نـخست مى گويد: ((و به خاطر بياور بنده ما ايوب را هنگامى كه پروردگارش راخواند (و گفت : پـروردگارا!) شيطان مرا به رنج و عذاب افكنده است)) (واذكر عبدناايوب اذ نادى ربه انى مسنى الشيطان بنصب وعذاب).

از اين آيه مقام والاى ايوب در پيشگاه خدا به عنوان ((عبدنا)) (بنده ما) به خوبى استفاده مى شود، و ديگر اين كه اشاره سربسته اى است به گرفتاريهاى شديدو طاقت فرسا و درد و رنج فراوان ايوب.

شخصى از امام صادق (ع) سؤال كرد: بلائى كه دامنگير ايوب شد براى چه بود؟.

امـام (ع) در پـاسـخ او فـرمـود: خداوند براى اين كه اخلاص ايوب را بر همگان روشن سازد، و او را الـگـوئى بـراى جـهـانيان قرار دهد كه به هنگام ((نعمت)) و ((رنج)) هردو شاكر و صابر باشند به شيطان اجازه داد كه بر دنياى او مسلط گردد.

شـيطان از خدا خواست اموال سرشار ايوب ، زراعت و گوسفندانش وهمچنين فرزندان او از ميان بـروند، آفات و بلاها در مدت كوتاهى آنها را از ميان برد،ولى نه تنها از مقام شكر ايوب كاسته نشد بلكه افزوده گشت !.

او از خـدا خـواسـت كه اين بار بر بدن ايوب مسلط گردد، و آن چنان بيمار شودكه از شدت درد و رنجورى به خود بپيچد و اسير و زندانى بستر گردد.

اين نيز از مقام شكر او چيزى نكاست.

ولـى جـريـانى پيش آمد كه قلب ايوب را شكست و روح او را سخت جريحه دار ساخت ، و آن اين كه جـمعى از راهبان بنى اسرائيل به ديدنش آمدند وگفتند: تو چه گناهى كرده اى كه به اين عذاب اليم گرفتار شده اى ؟!.

ايوب باز رشته صبر را از كف نداد، تنها رو به درگاه خدا آورد و جمله هاى بالا را (آيه شريفه) بيان نـمـود و چـون از عهده امتحانات الهى به خوبى برآمده بود خداونددرهاى رحمتش را بار ديگر به روى اين بنده صابر و شكيبا گشود، و نعمتهاى ازدست رفته را يكى پس از ديگرى و حتى بيش از آن را به او ارزانى داشت ، تا همگان سرانجام نيك صبر و شكيبائى و شكر را دريابند)).

(آيه)ـ در ميان تمام ناراحتيها و رنجها آنچه بيشتر روح ايوب را آزارمى داد مساله شماتت دشمنان بود.

اما سرانجام ايوب از بوته داغ اين آزمايش الهى سالم به در آمد، و فرمان رحمت خدا از اينجا آغاز شد كه به او دستور داد: ((پاى خود را بر زمين بكوب ! اين چشمه آبى براى شستشوى و نوشيدن است)) (اركض برجلك هذا مغتسل باردوشراب).

چشمه اى خنك و گوارا و شفابخش از بيماريهاى ((برون)) و ((درون)).

تـوصيف آب به خنك بودن شايد اشاره اى باشد به تاثير مخصوص شستشوبا آب سرد براى بهبود و سلامت تن ، همان گونه كه در طب امروز نيز ثابت شده است.

(آيـه)ـ نـخـسـتين و مهمترين نعمت الهى كه عافيت و بهبودى و سلامت بود به ايوب بازگشت ، نـوبت بازگشت مواهب و نعمتهاى ديگر رسيد، و در اين زمينه قرآن مى گويد: ((و خانواده اش را به او بخشيديم)) (ووهبناله اهله).

((و همانند آنها را بر آنان افزوديم)) (ومثلهم معهم).

((تا رحمتى از سوى ما باشد، و تذكرى براى انديشمندان)) (رحمة منا وذكرى لا ولى الا لباب).

(آيـه)ـ تنها مشكلى كه براى ايوب مانده بود سوگندى بود كه در موردهمسرش خورده بود و آن ايـن كه تخلفى از او ديد و در آن حال بيمارى سوگند يادكرد كه هرگاه قدرت پيدا كند يك صد ضـربـه يا كمتر بر او بزند، اما بعد از بهبودى مى خواست به پاس وفاداريها و خدماتش او را ببخشد، ولى مساله سوگند و نام خدادرميان بود.

خداوند اين مشكل را نيز براى او حل كرد مى فرمايد: به او گفتيم ((بسته اى ازساقه هاى گندم (يا مـانـنـد آن) را بـرگـيـر، و با آن (همسرت را) بزن و سوگند خود رامشكن))! (وخذ بيدك ضغثا فاضرب به ولا تحنث).

و بـالاخـره در پـايـان ايـن داسـتـان مـى فرمايد: ((ما او را شكيبا يافتيم ، چه بنده خوبى كه بسيار بازگشت كننده (به سوى خدا) بود)) (انا وجدناه صابرا نعم العبد انه اواب).

((فرج بعد از شدت)) نكته مهمى است كه در اين ماجرا نهفته است هنگامى كه امواج حوادث و بلا از هر سو انسان را در فشار قرار مى دهد، نه تنها نبايد مايوس ونوميد گشت ، بلكه بايد آن را نشانه و مـقـدمه اى بر گشوده شدن درهاى رحمت الهى دانست ، چنانكه اميرمؤمنان على (ع) مى فرمايد: ((بـه هنگامى كه سختيها به اوج خود مى رسد فرج نزديك است ، و هنگامى كه حلقه هاى بلا تنگتر مى شود راحتى وآسودگى فرا مى رسد)).

قـرآن همچنان قسمت ديگرى از سرگذشت سليمان را بازگو مى كند، و نشان مى دهد كه انسان بـه هـر پايه اى از قدرت برسد باز از خود چيزى ندارد، و هر چه هست از ناحيه خداست ، مطلبى كه توجه به آن پرده هاى غرور و غفلت را از مقابل چشم انسان كنار مى زند.

نـخـسـت دربـاره يكى از آزمايشهائى سخن مى گويد كه خدا درباره سليمان كرد، آزمايشى كه با ((تـرك اولـى)) همراه بود، و به دنبال آن سليمان به درگاه خدا روى آورد و از اين ((ترك اولى)) توبه كرد.

قـرآن مى گويد: ((ما سليمان را آزموديم و بر كرسى او جسدى افكنديم ، سپس به درگاه خداوند توبه كرد، و به سوى او بازگشت)) (ولقد فتنا سليمن والقينا على كرسيه جسدا ثم اناب).

توضيح اين كه : ((سليمان)) آرزو داشت فرزندان برومند شجاعى نصيبش شودكه در اداره كشور و مخصوصا جهاد با دشمنان به او كمك كنند، او داراى همسران متعدد بود با خود گفت : من با آنها هـمـبستر مى شوم تا فرزندان متعددى نصيبم گردد،و به هدفهاى من كمك كنند، ولى چون در ايـنـجـا غفلت كرد و ((انشااللّه)) ـهمان جمله اى كه بيانگر اتكاى انسان به خدا در همه حال است ـ نـگـفـت در آن زمـان هـيچ فرزندى از همسرانش تولد نيافت ، جز فرزندى ناقص الخلقه ، همچون جسدى بى روح كه آن را آوردند و بر كرسى او افكندند!.

سـلـيمان سخت در فكر فرو رفت ، و ناراحت شد كه چرا يك لحظه از خداغفلت كرده ، و بر نيروى خودش تكيه كرده است ، توبه كرد و به درگاه خدا بازگشت.

(آيـه)ـ قـرآن در ايـن آيـه مـساله توبه سليمان را كه در آخرين جمله آيه قبل آمده بود به صورت مشروحترى بازگو كرده ، مى فرمايد: ((گفت : پروردگارا! مراببخش)) (قال رب اغفرلى).

((و ملك و حكومتى به من عطا كن كه بعد از من سزاوار هيچ كس نباشد كه توبسيار بخشنده اى)) (وهب لى ملكا لا ينبغى لا حد من بعدى انك انت الوهاب).

او از خـداونـد يـكـنوع حكومت مى خواست كه توام با معجزات ويژه اى بوده باشد زيرا مى دانيم هر پـيامبرى معجزه مخصوص به خود داشته و اين براى پيامبران عيب و نقصى محسوب نمى شود كه براى خود تقاضاى معجزه ويژه اى كنند.

(آيـه)ـ سپس قرآن همان گونه كه گفتيم اين مطلب را بيان مى كند كه خداتقاضاى سليمان را پذيرفت و حكومتى با امتيازات ويژه و مواهبى بزرگ در اختياراو گذارد كه آنها را مى توان در پنج موضوع خلاصه كرد.

1ـ تـسخير بادها به عنوان يك مركب راهوار، چنانكه مى فرمايد: ((پس ما بادرا مسخر او ساختيم تا مطابق فرمانش به نرمى حركت كند، و به هر جا او اراده نمايدبرود)) (فسخرنا له الريح تجرى بامره رخا حيث اصاب).

جزئيات اين وسيله مرموز بر ما روشن نيست ، ما همين قدر مى دانيم كه اين ازجمله خوارق عاداتى بود كه در اختيار پيامبران قرار مى گرفت.

(آيـه)ـ دومـين موهبت خداوند به سليمان (ع) مساله تسخير موجودات سركش و قراردادن آن در اختيار او براى انجام كارهاى مثبت بود.

چنانكه مى گويد: ((و شياطين را (مسخر او ساختيم) و هر بنا و غواصى از آنها را)) سر بر فرمان او نـهـاديـم (والشياطين كل بنا وغواص) تا گروهى درخشكى هر بنايى مى خواهد براى او بسازند و گروهى در دريا به غواصى مشغول باشند.

و به اين ترتيب شياطين كه طبيعتشان تمرد و سركشى است آن چنان مسخراو شدند كه در مسير سازندگى و استخراج منابع گرانبها قرار گرفتند.

(آيـه)ـ سومين موهبت خداوند به سليمان مهار كردن گروهى از نيروهاى مخرب بود، زيرا به هر حـال در مـيـان شـيـاطين افرادى بودند كه به عنوان يك نيروى مفيد وسازنده قابل استفاده به حساب نمى آمدند، و چاره اى جز اين نبود كه آنها دربندباشند، تا جامعه از شر مزاحمت آنها در امان بـماند، چنانكه قرآن مى گويد: ((و گروه ديگرى (از شياطين) را در غل و زنجير (تحت سلطه او) قرار داديم)) (وآخرين مقرنين فى الا صفاد).

(آيه)ـ چهارمين موهبت خداوند به سليمان اختيارات فراوانى بود كه دست او را در اعطا و منع باز مى گذارد.

چـنـانكه آيه مى گويد: به او گفتيم : ((اين عطاى ماست به هركس مى خواهى (وصلاح مى بينى) بـبـخـش و از هـركـس مى خواهى امساك كن و حسابى بر تو نيست)) توامين هستى (هذا عطاؤنا فامنن او امسك بغير حساب).

(آيـه)ـ پـنـجـمـيـن و آخـرين موهبت خداوند بر سليمان مقامات معنوى اوبود كه خدا در سايه شايستگيهايش به او مرحمت كرده بود.

چنانكه آيه مى فرمايد: ((و براى او [سليمان ] نزد ما مقامى ارجمند وسرانجامى نيكوست)) (وان له عندنا لزلفى وحسن مـاب).

تـعـبـير به ((حسن مـابب)) كه خبر از عاقبت نيك او مى دهد ممكن است اشاره به نسبت ناروائى باشد كه در تورات آمده كه سليمان به خاطر ازدواج با بت پرستان سرانجام به آئين بت پرستى تمايل پيدا كرد! و حتى دست به ساختن بتخانه اى زد!.

قرآن با اين تعبير خط بطلان بر تمام اين اوهام و خرافات مى كشد.

نـكـتـه : از جـمـلـه مـسائلى كه در لابلاى داستان سليمان عينيت يافته اين است كه : داشتن يك حـكـومـت نيرومند با امكانات مادى فراوان و اقتصاد گسترده و تمدن درخشان هرگز منافاتى با مقامات معنوى و ارزشهاى الهى و انسانى ندارد.

قـرآن همچنان بحث گذشته را پيرامون داوود ادامه مى دهد و در اين آيه ، خبراز بخشيدن فرزند بـرومـندى همچون ((سليمان)) به او مى دهد كه ادامه دهنده حكومت و رسالت او بود، مى گويد: ((ما سليمان را به داوود بخشيديم ، چه بنده خوبى ! زيرا همواره به سوى خدا بازگشت مى كرد)) و به ياد او بود (ووهبنا لداودسليمن نعم العبد انه اواب).

اين تعبير كه نشان دهنده عظمت مقام سليمان است شايد براى رد اتهامات بى اساس و زشتى است كه در مورد تولد سليمان از همسر ((اوريا)) در تورات تحريف يافته آمده است و در عصر نزول قرآن در آن محيط شايع بوده.

(آيـه)ـ از اين آيه داستان اسبهاى سليمان شروع مى شود كه تفسيرهاى گوناگونى براى آن شده كه بعضا از سوى ناآگاهان بوده.

قـرآن مـى گـويـد: ((بـه خاطر بياور هنگامى را كه عصرگاهان اسبان چابك تندرو رابر او عرضه داشتند)) (اذ عرض عليه بالعشى الصافنات الجياد.

(آيـه)ـ سـلـيـمـان در ايـنـجا براى اين كه تصور نشود كه علاقه او به اين اسبهاى پرقدرت جنبه دنـياپرستى دارد، ((گفت : من اين اسبان را به خاطر يادپروردگارم دوست دارم)) و مى خواهم از آنها در جهاد استفاده كنم (فقال انى احببت حب الخير عن ذكر ربى).

سـلـيـمان كه از مشاهده اين اسبهاى چابك و آماده براى جهاد و پيكار با دشمن خرسند شده بود هـمـچـنـان آنها را نگاه مى كرد و چشم به آنها دوخته بود ((تا ازديدگانش پنهان شدند)) (حتى توارت بالحجاب).

(آيـه)ـ صـحـنـه آنقدر جالب و زيبا و براى يك فرمانده بزرگ همچون سليمان نشاطور بود كه او دستور داد: ((بار ديگر آنها را نزد من بازگردانيد)) (ردوها على).

به هنگامى كه مامورانش اين فرمان را اطاعت كردند و اسبها را بازگرداندندسليمان شخصا آنها را مورد نوازش قرار داد ((و دست به ساقها و گردنهاى آنها كشيد))(فطفق مسحا بالسوق والا عناق).

و به اين وسيله هم مربيان آنها را تشويق كرد، و هم از آنها قدردانى نمود، زيرا معمول است هنگامى كه مى خواهند از مركبى قدردانى كنند دست بر سر و صورت و يال وگردن ، يا بر پايش مى كشند، و چـنـيـن ابـراز علاقه اى در برابر وسيله مؤثرى كه انسان رادر هدفهاى والايش كمك مى كند از پيغمبر بزرگى همچون سليمان تعجب آورنيست.

بـه دنبال داستان داوود، و به عنوان آخرين سخن ، وى را مخاطب ساخته وضمن بيان مقام والاى او، وظـائف و مـسـؤوليتهاى سنگين وى را با لحنى قاطع وتعبيراتى پرمعنا شرح داده ، مى فرمايد: ((اى داوود! مـا تـو را خليفه (و نماينده خود)در زمين قرار داديم پس در ميان مردم بحق داورى كن ، و از هواى نفس پيروى مكن كه تو را از راه خدا منحرف سازد، كسانى كه از راه خداوند گمراه شـوند عذاب شديدى به خاطر فراموش كردن روز حساب دارند)) (يا داود انا جعلناك خليفة فى الا رض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل اللّه ان الذين يضلون عن سبيل اللّه لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب).

مـحـتـواى ايـن آيـه كـه از مـقام والاى داوود و وظيفه مهم او سخن مى گويد نشان مى دهد كه افـسانه هاى دروغينى كه درباره ازدواج او با همسر ((اوريا)) به هم بافته اندتا چه اندازه بى پايه است ((1)).

اين آيه نشان مى دهد كه حكومت در زمين بايد از حكومت الهى نشات گيردو هر حكومتى از غير اين طريق باشد حكومتى است ظالمانه و غاصبانه.

(آيه)ـ سپس به دنبال بحث از سرگذشت داوود و خلافت الهى او در زمين ،سخن از هدفدار بودن جـهـان هـسـتـى به ميان مى آورد تا جهت حكومت بر زمين كه جزئى از آن است مشخص گردد، مـى فـرمـايـد: ((و مـا آسمان و زمين و آنچه را در ميان اين دو است بيهوده نيافريديم ، اين گمان كافران است ، واى بر كافران از آتش)) دوزخ !(وما خلقنا السما والا رض وما بينهما باطلا ذلك ظن الذين كفروا فويل للذين كفروا من النار).

مـساله مهمى كه تمام حقوق از آن سرچشمه مى گيرد هدفدار بودن خلقت است ،هنگامى كه در جـهـان بينى خود اين مطلب را پذيرفتيم كه اين عالم وسيع از ناحيه خداوند بزرگ بيهوده آفريده نشده ، بلافاصله به دنبال هدف آن مى رويم ، هدفى كه در كلمه هاى كوتاه و پرمحتواى ((تكامل)) و ((تـعليم)) و ((تربيت)) خلاصه مى شود، و ازآنجا نتيجه مى گيريم كه حكومتها نيز بايد در همين خط گام بردارند، پايه هاى تعليم وتربيت را محكم كنند و مايه تكامل معنوى انسانها شوند.

(آيه)ـ در اين آيه اضافه مى كند: ((آيا (ممكن است) كسانى را كه ايمان آورده اند و كارهاى شايسته انـجـام داده انـد همچون مفسدان در زمين قرار دهيم))؟!(ام نجعل الذين آمنوا وعملوا الصالحات كالمفسدين فى الا رض).

((يا پرهيزكاران را همچون فاجران قرار دهيم))؟ (ام نجعل المتقين كالفجار).

نـه بـى هدفى در خلقت ممكن است ، و نه مساوات صالحان و طالحان ، چرا كه گروه اول در مسير اهـداف آفـرينش گام برمى دارند و به سوى مقصد پيش مى روند،اما گروه دوم در جهت مخالف قرار گرفته اند.

(آيـه)ـ در ايـن آيـه بـه مـطـلـبى اشاره مى كند كه در حقيقت تامين كننده هدف آفرينش است ، مى فرمايد: ((اين كتابى پربركت است كه بر تو نازل كرده ايم ، تا درآيات آن تدبر كنند، و خردمندان متذكر شوند)) (كتاب انزلناه اليك مبارك ليدبرواآياته وليتذكر اولوا الا لباب).

تـعـلـيماتش جاويدان ، و دستوراتش عميق و ريشه دار، و برنامه هايش حياتبخش و راهبر انسان در طريق هدف آفرينش است.

هدف از نزول اين كتاب بزرگ اين نبود كه تنها به تلاوت و لقلقه زبان قناعت كنند بلكه هدف اين بوده كه آياتش سرچشمه فكر و انديشه ، و مايه بيدارى وجدانهاگردد و آن نيز به نوبه خود حركتى در مسير عمل بيافريند.

بـه دنـبـال آيات گذشته كه صفات ويژه ((داوود)) و مواهب بزرگ خدا را بر اوبيان مى كرد قرآن ماجرائى را كه در يك دادرسى براى داوود پيش آمد شرح مى دهد.

نـخست خطاب به پيامبر اسلام (ص) كرده ، مى گويد: ((آيا داستان شاكيان هنگامى كه از محراب (داوود) بالا رفتند به تو رسيده است))؟! (وهل اتيك نبؤاالخصم اذ تسوروا المحراب).

(آيه)ـ با اين كه ((داوود)) محافظين و مراقبين فراوانى در اطراف خودداشت ، طرفين نزاع از غير راه معمولى از ديوار محراب و قصر او بالا رفتند، و ناگهان در برابر او ظاهر گشتند، چنانكه قرآن در ادامـه اين بحث مى گويد: ((در آن هنگام كه (بى مقدمه) بر داوود وارد شدند و او از ديدن آنها وحشت كرد)) زيرا فكر مى كردقصد سوئى درباره او دارند (اذ دخلوا على داود ففزع منهم).

اما آنها به زودى وحشت او را از بين بردند و ((گفتند: نترس ، دو نفر شاكى هستيم كه يكى از ما بر ديگرى ستم كرده)) و براى دادرسى نزد تو آمديم (قالوالا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض).

((اكـنون در ميان ما به حق داورى كن ، و ستم روا مدار، و ما را به راه راست هدايت كن)) (فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا الى سوا الصراط).

(آيـه)ـ مسلما نگرانى و وحشت داوود در اينجا كم شد، ولى شايد اين سؤال هنوز براى او باقى بود كـه بـسـيار خوب ، شما قصد سوئى نداريد، و هدفتان شكايت نزد قاضى است ، ولى آمدن از اين راه غيرمعمول براى چه منظورى بود؟.

امـا آنها مجال زيادى به داوود ندادند و يكى براى طرح شكايت پيشقدم شدگفت : ((اين برادر من اسـت ، او نـود و نـه ميش دارد، و من يكى بيش ندارم اما او اصرارمى كند كه اين يكى را هم به من واگذار! و در سخن بر من غلبه كرده است)) (ان هذااخى له تسع وتسعون نعجة ولى نعجة واحدة فقال اكفلنيها وعزنى فى الخطاب).

(آيه)ـ در اينجا داوود پيش از آن كه گفتار طرف مقابل را بشنود ـچنانكه ظاهرآيات قرآن است ـ رو به شاكى كرد و ((گفت : مسلما او با درخواست يك ميش توبراى افزودن آن به ميشهايش بر تو ستم نموده))! (قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك الى نعاجه).

اما اين تازگى ندارد ((و بسيارى از شريكان (و دوستان) به يكديگر ستم مى كنند)) (وان كثيرا من الخلطا ليبغى بعضهم على بعض).

((مگر كسانى كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند)) (الا الذين آمنواوعملوا الصالحات).

((اما عده آنها كم است)) (وقليل ماهم).

آرى ! آنـهـا كـه در مـعـاشرت و دوستى حق ديگران را بطوركامل رعايت كنند وكمترين تعدى بر دوستان خود روا ندارند كمند، تنها كسانى مى توانند حق دوستان وآشنايان را بطور كاملا عادلانه ادا كنند كه از سرمايه ايمان و عمل صالح بهره كافى داشته باشند.

بـه هر حال چنين به نظر مى رسد كه طرفين نزاع با شنيدن اين سخن قانع شدند، و مجلس داوود را ترك گفتند.

ولـى داوود در ايـنـجا در فكر فرو رفت و با اين كه مى دانست قضاوت عادلانه اى كرده چه اين كه اگر طرف ادعاى شاكى را قبول نداشت حتما اعتراض مى كرد، سكوت او بهترين دليل بر اين بوده كـه مساله همان است كه شاكى مطرح كرده ، ولى با اين حال آداب مجلس قضا ايجاب مى كند كه داوود در گـفـتـار خـودعجله نمى كرد، بلكه از طرف مقابل شخصا سؤال مى نمود سپس داورى مى كرد، لذااز اين كار خود سخت پشيمان شد.

همان طور كه قرآن مى گويد: ((و داوود دانست كه ما او را (با اين ماجرا)آزموده ايم)) (وظن داود انما فتناه).

در مـقـام اسـتـغـفار برآمد ((و از پروردگارش طلب آمرزش نمود و به سجده افتادو توبه كرد)) (فاستغفر ربه وخر راكعا واناب).

تعبير به ((راكعا)) در آيه مورد بحث يا به خاطر آن است كه ركوع به معنى سجده نيز در لغت آمده ، و يا ركوع مقدمه اى است براى سجده.

(آيـه)ـ به هر حال خداوند او را مشمول لطف خود قرار داد و لغزش او رادر اين ترك اولى بخشيد چنانكه قرآن در اين آيه مى گويد: ((ما اين عمل را بر اوبخشيديم)) (فغفرنا له ذلك).

((و او نزد ما داراى مقام والا و سرانجامى نيكوست)) (وان له عندنا لزلفى وحسن مـاب).

بـه دنـبال بحثهائى كه در آيات گذشته پيرامون كارشكنيهاى مشركان وبت پرستان ، و نسبتهاى نارواى آنان به پيامبر اسلام (ص) آمده بود، قرآن در اينجابراى دلدارى پيامبر(ص) و مؤمنان اندك آن روز داستان داوود را مطرح مى كند.

نـخـسـت مى گويد: ((در برابر آنچه مى گويند شكيبا باش ، و به خاطر بياور بنده ماداوود صاحب قدرت را كه او بسيار توبه كننده بود))! (اصبر على ما يقولون واذكرعبدنا داود ذالا يد انه اواب).

نـيروى جسمانيش در حدى بود كه در ميدان جنگ بنى اسرائيل با ((جالوت))جبار ستمگر با يك ضربه نيرومند به وسيله سنگى كه از فلاخن رها كرد جالوت را ازبالاى مركب به روى خاك افكند، و در خون خود غلطاند.

و از نـظـر قـدرت سياسى ، حكومتى نيرومند داشت كه با قدرت تمام در برابردشمنان مى ايستاد، حتى گفته اند در اطراف محراب عبادت او هزاران نفر شب تا به صبح به حال آماده باش بودند!.

از نـظـر نعمتها خداوند انواع نعم ظاهرى و باطنى را به او ارزانى داشته بود، خلاصه اين كه داوود مردى بود نيرومند در جنگه، در عبادت ، در علم و دانش و درحكومت ، و هم صاحب نعمت فراوان.

(آيـه)ـ سپس طبق روش اجمال و تفصيل كه در قرآن مجيد به هنگام ذكرمسائل مختلف معمول اسـت ، بـعـد از بـيـان اجـمـالى نعمتهاى خداوند بر داوود، به شرح قسمتى از آن پرداخته ، چنين مـى گـويـد: ((مـا كـوهـهـا را مـسـخـر او ساختيم كه هرشامگاه و صبحگاه با او (خدا را) تسبيح مى گفتند))! (انا سخرنا الجبال معه يسبحن بالعشى والا شراق).

(آيـه)ـ نـه تنها كوهها كه ((پرندگان را نيز دسته جمعى مسخر او كرديم)) تاهمراه او تسبيح خدا گويند (والطير محشورة).

هـمـه ايـن پـرنـدگـان و كوهها مطيع فرمان داوود و همصدا با او و ((بازگشت كننده به سوى او بودند)) (كل له اواب).

اين تسبيح توام با صداى ظاهرى و همراه با نوعى درك و شعور بوده كه درباطن ذرات عالم است و تـمـامى موجودات جهان از يك نوع عقل و شعوربرخوردارند، و هنگامى كه صداى دل انگيز اين پـيـامـبـر بـزرگ را بـه وقت مناجات مى شنيدند با او همصدا مى شدند، و غلغله تسبيح آنها در هم مى آميخت.

(آيـه)ـ اين آيه همچنان به ذكر نعمتهاى خداوند بر داوود ادامه داده ،مى فرمايد: ((و حكومت او را استحكام بخشيديم)) (وشددنا ملكه).

آن چنان كه همه سركشان و طاغيان و دشمنان از او حساب مى بردند.

علاوه بر اين ((دانش به او داديم)) (وآتيناه الحكمة).

آخـريـن نعمت بزرگ خدا بر داوود اين بود كه مى فرمايد: ما به او ((علم قضات و داورى عادلانه)) داديم (وفصل الخطاب).

ايـن احـتمال در تفسير اين جمله وجود دارد كه خداوند منطق نيرومندى كه ازفكر بلند، و عمق انديشه ، حكايت مى كرد در اختيار داوود گذارد، نه تنها در مقام داورى كه در همه جا سخن آخر و آخرين سخن را بيان مى كرد.