تفسیر

گـفـتـه انـد ((ذكـر دوگونه است : ذكر قلبى و ذكر زبانى و هريك از آنها دوگونه است يا پس از فراموشى است و يا بدون فراموشى)).

و بـه هـر حال در آيه فوق منظور از ذكر خدا كه مايه آرامش دلهاست تنها اين نيست كه نام او را بر زبـان آورد و مـكرر تسبيح و تهليل و تكبير گويد، بلكه منظور آن است كه با تمام قلب متوجه او و عـظمتش و علم و آگاهيش و حاضر و ناظر بودنش گردد، و اين توجه ، مبدا حركت و فعاليت در وجـود او بـه سـوى جهاد و تلاش ونيكيها گردد و ميان او و گناه سد مستحكمى ايجاد كند، اين است حقيقت ((ذكر)) كه آن همه آثار و بركات در روايات اسلامى براى آن بيان شده است.

در حديث مى خوانيم ; از وصايايى كه پيامبر به على (ع) فرمود اين بود:.

((اى عـلى ! سه كار است كه اين امت طاقت آن را ندارند (و از همه كس ساخته نيست) مواسات با بـرادران ديـنى در مال ، و حق مردم را از خويشتن دادن ، وياد خدا در هر حال ، ولى ياد خدا (تنها) سبحان اللّه والحمدللّه ولا اله الا اللّه واللّه اكبرنيست ، بلكه ياد خدا آن است كه هنگامى كه انسان در برابر حرامى قرار مى گيرد ازخدا بترسد و آن را ترك گويد)).

آيه ـ شان نزول :.

مـمـكـن است اين آيه را پاسخ به گفتار مشركان كه در سوره فرقان آمده است بدانيم كه در برابر دعـوت پـيـامـبـر(ص) كـه مى گفت : ((براى رحمان سجده كنيد،گفتند:رحمان كيست))؟ ما رحمان را نمى شناسيم ! اسجدوا للرحمن قالوا وما الرحمن (فرقان /60).

از آنـجـا كـه نـيك و بد همواره در مقايسه با يكديگر به خوبى روشن مى گرددپس از ذكر صفات ((اولـواالا لباب)) در اينجا بخشى از صفات اصلى مفسدان و آنها كه عقل و انديشه واقعى خود را از دسـت داده انـد بيان مى دارد، مى گويد: ((و آنها كه عهد الهى را بعد از محكم كردن مى شكنند، و پـيوندهايى را كه خدا فرمان به برقرارى آن داده ، قطع مى كنند، و در روى زمين افساد مى نمايند، لـعـنـت و مـجـازات سـراى ديگر از آنهاست)) (والذين ينقضون عهداللّه من بعد ميثاقه ويقطعون ماامراللّه به ان يوصل ويفسدون فى الا رض اولئك لهم اللعنة ولهم سؤ الدار).

در حقيقت تمام مفاسد عقيدتى و علمى آنها در سه جمله فوق ، خلاصه شده است :.

1ـ شكستن پيمانهاى الهى ;.

كه شامل پيمانهاى فطرى ، و پيمانهاى عقلى ، و پيمانهاى تشريعى مى شوند.

2ـ قطع رابطه ها;.

رابطه با خد، رابطه با رهبران الهى ، رابطه با خلق ، و رابطه با خويشتن.

3ـ آخرين قسمت كه ثمره دو قسمت قبل است ، فساد در روى زمين است.

(آيـه) در ايـن آيه اشاره به اين مى كند كه روزى و زيادى و كمى آن ، به دست خداست : ((خداوند روزى را براى هر كس بخواهد وسيع ، و براى هر كس بخواهد تنگ قرار مى دهد)) (اللّه يبسط الرزق لمن يشا ويقدر).

اشاره به اين كه آنها به خاطر جلب درآمد بيشتر در روزى زمين فساد مى كنند،پيوندهاى خدايى را مى برند، و عهد الهى را مى شكنند تا درآمد و بهره بيشترى اززندگى مادى پيدا كنند، توجه به اين حقيقت ندارند كه روزى و كم و زياد آن به دست خداست.

سـپـس اضـافـه مـى كـند كه : پيمان شكنان و مفسدان فى الارض ((تنها به زندگى دنيا خشنود و خـوشحالند در حالى كه زندگى دنيا در برابر آخرت ، متاع ناچيزى بيش نيست)) (وفرحوا بالحيوة الدنيا وما الحيوة الدنيا فى الا خرة الا متاع).

(آيـه) از آنـجا كه در اين سوره بسيارى از بحثها پيرامون توحيد و معاد ورسالت پيامبر(ص) است ، ايـن آيه بار ديگر به سراغ مساله دعوت پيامبر اسلام مى رود و يكى از ايرادات منكران لجوج را بيان كـرده ، مـى گـويـد: ((و كـافران مى گويند:چرا معجزه اى از سوى پروردگارش بر او نازل نشده است)) (ويقول الذين كفروا لولا انزل عليه آية من ربه).

آنها انتظار دارند كه پيامبر به صورت يك ((خارق العاده گر)) در گوشه اى بنشيندو هر يك از آنها از در وارد شوند، و هر معجزه اى مايل هستند پيشنهاد كنند او هم بلافاصله به آنها ارائه دهد، و تازه آنها اگر مايل نبودند ايمان نياورند!.

قرآن در پاسخ آنها مى گويد: اى پيامبر ! به اينها ((بگو: كه خداوند هر كه رابخواهد گمراه مى كند و هـر كـس كـه بـه سـوى او بـاز گردد مشمول هدايتش قرارمى دهد)) (قل ان اللّه يضل من يشا ويهدى اليه من اناب).

اشـاره بـه اين كه كمبود شما از ناحيه اعجاز نيست ، بلكه كمبود شما از درون وجود خودتان است ، لجاجته، تعصبه، جهالته، و گناهانى كه سد راه توفيق مى شود مانع از ايمان شماست.

جمال يار ندارد نقاب و پرده ولى غبار ره بنشان تا نظر توانى كرد.

(آيه) در اين آيه تفسير بسيار جالبى از ((من اناب)) (آنها كه به سوى خدابازگشته اند) بيان كرده ، مى فرمايد: ((اينان كسانى هستند كه ايمان آورده اند ودلهايشان به ذكر خدا مطمئن و آرام است)) (الذين آمنوا وتطمئن قلوبهم بذكراللّه).

و بـعد به عنوان يك قاعده كلى و اصل جاويدان و فراگير مى فرمايد: ((آگاه باشيد با ياد خدا دلها آرامش مى گيرد)) (الا بذكراللّه تطمئن القلوب).

(آيـه) و در ايـن آيـه بـا ذكر سرنوشت و پايان كار افراد با ايمان مضمون آيات قبل راچنين تكميل مـى كـنـد: ((آنـهـايـى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند بهترين زندگى براى آنهاست و سـرانجام كارشان بهترين سرانجامها خواهد بود)) (الذين آمنوا وعملوالصالحات طوبى لهم وحسن مــاب).

در اينجا ترسيم و تجسمى از جزئيات برنامه هاى سازنده طرفداران حق به چشم مى خورد كه بحث آيـات گـذشته را تكميل مى نمايد; نخست به صورت يك استفهام انكارى مى فرمايد: ((آيا كسى كه مى داند آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده حق است ، همانند كسى است كه نابيناست)) ؟ (افمن يعلم انما انزل اليك من ربك الحق كمن هو اعمى).

اين تعبير اشاره لطيفى است به اين كه ندانستن اين واقعيت به هيچ وجه امكان پذير نيست مگر اين كه چشم دل انسان بكلى از كار افتاده باشد.

و لـذا در پـايـان آيه اضافه مى كند: ((تنها كسانى متذكر مى شوند كه اولواالالباب و صاحبان مغز و انديشه اند)) (انما يتذكر اولواالا لباب).

(آيه) سپس به عنوان تفسير ((اولوا الا لباب)) ريز برنامه هاى طرفداران حق را بيان كرده ، و قبل از هـر چـيـز انگشت روى مساله وفاى به عهد و ترك پيمان شكنى گذارده ، مى گويد: ((آنها كسانى هـسـتند كه به عهد الهى وفا مى كنند و پيمان رانمى شكنند)) (الذين يوفون بعهداللّه ولا ينقضون الميثاق).

((عـهـداللّه)) (عـهـد الـهى) معنى وسيعى دارد كه شامل عهدهاى فطرى وپيمانهايى كه خدا به مـقـتضاى فطرت از انسان گرفته مى شود و هم پيمانهاى عقلى يعنى ، آنچه را كه انسان با نيروى تفكر و عقل از حقايق عالم هستى و مبدا و معاددرك مى كند، هم پيمانهاى شرعى يعنى آنچه را كه پـيامبر(ص) از مؤمنان در رابطه بااطاعت فرمانهاى خداوند و ترك معصيت وگناه ، پيمان گرفته همه را شامل مى گردد.

(آيه) دومين ماده برنامه آنه، حفظ پيوندها و پاسدارى از آنهاست ، چنانكه مى فرمايد: ((آنها كسانى هـسـتـنـد كـه پيوندهايى را كه خداوند امر به حفظ آن كرده برقرار مى دارند)) (والذين يصلون ما امراللّه به ان يوصل).

انـسـان ارتـبـاطـى بـا خد، ارتباطى با پيامبران و رهبران ، ارتباطى با ساير انسانهااعم از دوست و همسايه و خويشاوند و برادران دينى و همنوعان دارد، و ارتباطى نيز با خودش ، همه اين پيوندها را بايد محترم شمرد.

در حقيقت انسان يك موجود منزوى و جدا و بريده از عالم هستى نيست بلكه سر تا پاى وجود او را پيوندها و علاقه ها و ارتباطها تشكيل مى دهد.

سـومين و چهارمين برنامه طرفداران حق آن است كه : ((آنها از پروردگارشان ،حشيت دارند و از بدى حساب (در دادگاه قيامت) مى ترسند)) (ويخشون ربهم ويخافون سو الحساب).

(آيه) پنجمين برنامه آنها استقامت است ، در برابر تمام مشكلاتى كه درمسير اطاعت و ترك گناه و جـهاد با دشمن و مبارزه با ظلم و فساد وجوددارد آن هم صبر و استقامتى براى جلب خشنودى پـروردگار، و لذا مى فرمايد: ((آنها كسانى هستند كه به خاطر جلب رضايت پروردگارشان صبر و استقامت به خرج دادند))(والذين صبروا ابتغا وجه ربهم).

اين جمله دليل روشنى است بر اين كه صبر و شكيبايى و بطوركلى هرگونه عمل خير در صورتى ارزش دارد كـه ((ابـتـغا وجه اللّه)) و براى خدا باشد، و اگرانگيزه هاى ديگرى از قبيل رياكارى و جلب توجه مردم و يا حتى براى ارضاى غرورخود، كارى را انجام دهد بى ارزش است.

ششمين برنامه آنها اين است كه ((آنها نماز را بر پا مى دارند)) (واقامواالصلوة).

چه چيز مهمتر از اين است كه انسان هر صبح و شام رابطه و پيوند خود را باخدا تجديد كند، با او به راز و نياز برخيزد و به ياد عظمت او و مسؤوليتهاى خويش بيفتد، و در پرتو اين كار، گرد و غبار و زنگار گناه را از دل و جان بشويد.

و بـه دنـبال آن هفتمين برنامه حقجويان را با اين عبارت بيان مى كند: آنهاكسانى هستند كه ((از آنچه به آنان روزى داده ايم در پنهان و آشكار انفاق مى كنند))(وانفقوا مما رزقناهم سرا وعلا نية).

نماز پيوند انسان را با ((خدا)) و زكوة پيوند او را با ((خلق)) محكم مى كند.

بالاخره هشتمين و آخرين برنامه آنها اين است كه : ((آنها به وسيله حسنات ،سيئات خود را از ميان مى برند)) (ويدرؤن بالحسنة السيئة).

و هـر انـدازه گـناه و لغزش آنها بزرگتر باشد به همان اندازه حسنات بيشترى انجام مى دهند، تا وجود خود و جامعه را از لوث گناه با آب حسنات بشويند.

ايـن احـتمال نيز در تفسير آيه وجود دارد كه آنها بدى را با بدى تلافى نمى كنند، بلكه سعى دارند اگر از كسى نسبت به آنها بدى برسد، با انجام نيكى درحق وى ، او را شرمنده و وادار به تجديد نظر كنند.

و در پـايـان آيـه پـس از ذكـر بـرنامه هاى مختلف گذشته اشاره به عاقبت كار((اولواالالباب)) و انديشمندان و طرفداران حق و عاملان به اين برنامه ها كرده ،مى فرمايد: ((عاقبت نيك سراى ديگر براى آنهاست)) (اولئك لهم عقبى الدار).

(آيـه) ايـن آيـه در تـوضـيح اين سرانجام نيك و عاقبت خير مى گويد:سرانجام كار آنها ((باغهاى جـاويـدان بـهشت است كه هم خودشان وارد آن مى شوند وهم پدران و همسران و فرزندان صالح آنها)) (جنات عدن يدخلونها ومن صلح من آبائهم وازواجهم وذرياتهم).

و چـيـزى كه اين نعمتهاى بزرگ و بى پايان را تكميل مى سازد، اين است كه ((فرشتگان از هر درى برآنها وارد مى شوند))(والملا ئكة يدخلون عليهم من كل باب).

(آيه) و به آنها مى گويند: ((سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان))(سلا م عليكم بما صبرتم).

آن صـبـرها و استقامتهاى شما در راه انجام وظائف و مسؤوليتها و تحمل شدائد و مصائب بوده كه اين سلامت را به وجود آورد، در اينجا در نهايت امنيت وآرامش خواهيد بود.

و در پايان مى فرمايد: ((چه پايان نيك و چه عاقبت خوبى)) ؟ (فنعم عقبى الدار).

از آيـات قـرآن و روايـات بـه خـوبى استفاده مى شود كه بهشت درهايى دارد كه اشاره به اعمال و كـارهـايـى اسـت كـه سـبـب ورود به بهشت مى شوند و جالب اين كه در قرآن مى خوانيم : جهنم ((هفت)) در دارد، و طبق روايات ، بهشت داراى ((هشت)) در است اشاره به اين كه طرق وصول به سـعـادت و بـهشت جاويدان از طرق وصول به جهنم بيشتر است ، و رحمت خدا بر غضب او پيشى مى گيرد.

پـس از بـيـان چـهره حق و باطل در ضمن يك مثال رسا و بليغ در آيه گذشته ، دراينجا اشاره به سـرنوشت كسانى مى شود كه دعوت حق را اجابت كردند و به آن گرويدند و هم كسانى كه از حق روگردان شده ، به باطل روى آوردند.

نـخـسـت مـى گـويد: ((براى كسانى كه اجابت دعوت پروردگارشان كردند، پاداش نيك و نتيجه سودمند و عاقبت محمود است)) (للذين استجابوا لربهم الحسنى).

سـپس مى افزايد: ((و آنها كه اجابت اين دعوت پروردگار را نكردند(سرنوشتشان به قدرى شوم و رقـت بار است كه) اگر تمام روى زمين و حتى همانندش مال آنها باشد حاضرند همه اينها را براى نجات از آن سرنوشت شوم بدهند)) و با اين حال از آنها پذيرفته نخواهد شد (والذين لم يستجيبوا له لو ان لهم ما فى الا رض جميعا ومثله معه لا فتدوا به).

بـراى تـرسـيـم عظمت عذاب و كيفر آنه، تعبيرى از اين رساتر نمى شود كه يك انسان مالك همه روى زمين ، بلكه دو برابر آن باشد، و همه را بدهد تا خود را رهايى بخشد، و سودى نداشته باشد.

ايـن جمله در حقيقت اشاره به اين است كه آخرين آرزوى يك انسان كه برتراز آن تصور نمى شود، ايـن اسـت كه مالك تمام روى زمين شود، ولى شدت مجازات ستمگران و مخالفان دعوت حق در آن حد و پايه است كه حاضرند اين آخرين هدف دنيوى بلكه برتر و بالاتر از آن را هم فدا كنند و آزاد شوند.

و بـه دنبال اين بدبختى ـعدم پذيرش همه آنچه در زمين است در برابر نجات اوـ اشاره به بدبختى ديگر آنها كرده ، مى گويد: ((آنها داراى حساب سخت و بدى هستند)) (اولئك لهم سو الحساب).

يعنى ، اين گونه اشخاص هم محاسبه سخت و دقيقى را پس مى دهند، و هم در حال محاسبه مورد تـوبـيـخ و سـرزنـش قرار مى گيرند و هم كيفر آنها بعد از حساب بدون كم و كاست به آنان داده مى شود.

در پايان آيه به سومين مجازات و يا نتيجه نهايى مجازات آنان اشاره كرده ،مى فرمايد: ((جايگاه آنان دوزخ اسـت و چـه بـد جـايگاهى است)) (وماويهم جهنم وبئس المهاد) و به جاى اين كه در بستر استراحت بيارمند بايد روى شعله هاى آتش سوزان قرار گيرند!.

(آيه).

بـسيارى از مباحث علمى است كه در شكل اصليش تنها براى خواص قابل فهم است ، و توده مردم استفاده چندانى از آن نمى برند، ولى هنگامى كه با مثال آميخته ، و به اين وسيله قابل فهم گردد، مردم در هر حد و پايه اى از علم و دانش باشند، از آن بهره مى گيرند، بنابراين مثالها به عنوان يك وسيله تعميم علم وفرهنگ ، كاربرد غيرقابل انكارى دارند.

از آنجا كه روش قرآن ، به عنوان يك كتاب تعليم و تربيت ، متكى به مسائل عينى است ، براى نزديك ساختن مفاهيم پيچيده به ذهن ، انگشت روى مثلهاى حسى جالب و زيبا در زندگى روزمره مردم مـى گذارد، دراينجا نيز براى مجسم ساختن حقايقى كه در آيات گذشته پيرامون توحيد و شرك ، ايمان و كفر، وحق و باطل گذشت ، مثل بسيار رسايى بيان مى كند.

نخست مى گويد: ((خداوند از آسمان آبى را فرو فرستاده است)) (انزل من السمـا ما).

آبـى حـياتبخش و زندگى آفرين ، و سرچشمه نمو و حركت ! ((و از هر دره ورودخانه اى به اندازه آنها سيلابى جارى شد)) (فسالت اودية بقدرها).

جـويـبـارهـاى كـوچـك دسـت بـه دست هم مى دهند و نهرهايى به وجودمى آورند، نهرها به هم مـى پـيـونـدنـد و سـيـلاب عظيمى از دامنه كوهسار سرازيرمى گردد، آبها از سر و دوش هم بالا مـى رونـد و هر چه را بر سر راه خود ببينند برمى دارند و مرتبا بر يكديگر كوبيده مى شوند، در اين هـنـگام كفها از لابلاى امواج ظاهر مى شوند، آنچنان كه قرآن مى گويد: ((سيل بر روى خود كفى حمل كرد))(فاحتمل السيل زبدا رابيا).

پـيـدايـش كـفـهـا مـنـحـصر به نزول باران نيست ، ((و از آنچه (در كوره ها) براى به دست آوردن زيـنـت آلات يـا وسـائل زنـدگـى ، آتش روى آن روشن مى كنند (تا ذوب شود) نيز كفهايى مانند (كفهاى روى آب) به وجود مى آيد)) (ومما يوقدون عليه فى النار ابتغا حلية او متاع زبد مثله).

بـعد از بيان اين مثال به سراغ نتيجه گيرى مى رود، و چنين مى فرمايد: ((اين گونه خداوند براى حق و باطل ، مثال مى زند)) (كذلك يضرب اللّه الحق والباطل).

سپس به شرح آن مى پردازد و مى گويد: ((اما كفها(ى بلند آواز و ميان تهى) به كنار مى روند و آبى كه براى مردم مفيد و سودمند است در زمين مى ماند)) (فاما الزبدفيذهب جفا واما ما ينفع الناس فيمكث فى الا رض).

هـمـچـنـيـن حـق ، هميشه مفيد و سودمند است ; همچون آب زلال كه مايه حيات است ; اما باطل بى فايده و بيهوده است ، ولى حق هميشه بايد بجوشد وبخروشد تا باطل را از خود دور سازد.

و درپـايـان آيـه براى تاكيد بيشتر و دعوت به مطالعه دقيقتر روى اين مثال وديگر مثالهاى قرآن ، مى فرمايد: ((اين چنين خداوند مثالهايى مى زند)) (كذلك يضرب اللّه الا مثال).

از آنـجـا كـه در آيـات گـذشته بحثهاى فراوانى درباره شناخت وجود خدا بود دراين آيه به بحث پيرامون اشتباه مشركان و بت پرستان مى پردازد و از چند طريق اين بحث را تعقيب مى كند.

نخست روى سخن را به پيامبر كرده ، مى گويد: ((از آنها بپرس پروردگار و مدبرآسمانها و زمين كيست)) (قل من رب السموات والا رض).

سـپس بى آنكه پيامبر درا نتظار پاسخ آنها بنشيند دستور مى دهد كه خودپاسخ اين سؤال را بده ، و ((بگو: اللّه)) (قل اللّه).

سپس آنها را با اين جمله مورد سرزنش و ملامت قرار مى دهد كه : ((به آنهابگو: آيا غير خدا را اوليا و تكيه گاه و معبود خود قرار داده ايد ؟ با اين كه اين بتهاحتى نسبت به خودشان مالك سود و زيانى نيستند)) ؟! (قل افاتخذتم من دونه اوليا لا يملكون لا نفسهم نفعا ولا ضرا).

سپس با ذكر دو مثال روشن و صريح وضع افراد ((موحد)) و ((مشرك)) رامشخص كرده ، نخست مى گويد: ((بگو: آيا نابينا و بينا يكسان است)) ؟ (قل هل يستوى الا عمى والبصير).

هـمـان گـونـه كه نابينا و بينا يكسان نيست ، همچنين كافر و مؤمن ، يكسان نيستند، و ((بتها)) را نمى توان در كنار ((اللّه)) قرار داد.

ديگر اين كه : ((آيا ظلمات و نور يكسانند)) !! (ام هل تستوى الظلمات والنور).

چـگـونه مى توان بتها را كه ظلمات محضند در كنار ((خدا)) كه نور مطلق عالم هستى است ، قرار داد؟.

سپس از راه ديگرى بطلان عقيده مشركان را مؤكدتر مى سازد و مى گويد: ((آياآنها همتايانى براى خـدا قـرار دادنـد به خاطر اين كه آنان همانند خدا آفرينشى داشتند، و اين آفرينشها بر آنها مشتبه شده است)) (ام جعلوا للّه شركا خلقوا كخلقه فتشابه الخلق عليهم).

در حـالـى كـه بـت پـرستان نيز چنين عقيده اى در باره بتها ندارند، آنها نيز خدا راخالق همه چيز مى دانند و عالم خلقت را دربست مربوط به او مى شمارند.

و لذا بلافاصله مى فرمايد: ((بگو: خدا خالق همه چيز است و اوست يگانه وپيروز)) (قل اللّه خالق كل شى وهو الواحد القهار).

از آيـه فـوق استفاده مى شود كه خلقت يك امر دائمى است و فيض هستى بطور دائم از طرف خدا صـادر مـى شـود و هـر مـوجـودى لحظه به لحظه از ذات پاكش هستى مى گيرد، بنابراين برنامه آفرينش و تدبير عالم هستى همچون آغاز خلقت همه به دست خداست.

سجده در اين گونه موارد به معنى خضوع و نهايت تواضع و تسليم است ،منتهى گروهى سجده و خـضـوعـشـان تنها جنبه تكوينى دارد، يعنى در برابر قوانين عالم هستى و آفرينش خاضعند، ولى گروهى علاوه بر سجود تكوينى سجودتشريعى نيز دارند يعنى با ميل و اراده خود در برابر خداوند سجده مى كنند.

و تـعـبـيـر بـه ((طوعا وكرها)) ممكن است اشاره به اين باشد كه مؤمنان از روى ميل و رغبت در پـيـشـگاه پروردگار به سجده مى افتند و خضوع مى كنند، اما غيرمؤمنان هر چند حاضر به چنين سجده اى نيستند تمام ذرات وجودشان از نظرقوانين آفرينش تسليم فرمان خداست چه بخواهند و چه نخواهند.

(آيه).

قرآن در اينجا بار ديگر به آيات توحيد و نشانه هاى عظمت خدا و اسرارآفرينش مى پردازد.

نخست به برق (برقى كه در ميان قطعات ابر پيدا مى شود) اشاره كرده ،مى گويد: ((او كسى است كه برق را كه مايه ترس و طمع مى باشد به شما ارائه مى دهد)) (هو الذى يريكم البرق خوفا وطمعا).

از يك سو شعاع درخشانش چشمها را خيره مى كند و شما را به وحشت مى اندازد.

اما از آنجا كه غالبا همراه آن رگبارهايى به وجود مى آيد و تشنه كامان بيابان راآب زلال مى بخشد و درخـتـان و زراعـت را سيراب مى كند، آنها را به اميد و طمع مى كشاند، و در ميان اين بيم و اميد، لحظات حساسى را مى گذرانند.

سـپس اضافه مى كند: ((او كسى است كه ابرهاى سنگين و پربار ايجاد مى كند))كه قادر به آبيارى زمينهاى تشنه اند (وينشئ السحاب الثقال).

(آيه) اين آيه به صداى ((رعد)) مى پردازد كه از برق هرگز جدا نيست ،مى فرمايد: ((و رعد تسبيح و حمد خدا مى گويد)) (ويسبح الرعد بحمده).

آرى ! اين صداى پرطنين جهان طبيعت كه توام با پديده برق مى باشد و هردو در خدمت يك هدف هـسـتـنـد، عـملا تسبيح خدا مى گويد و به تعبير ديگر: ((رعد))زبان گوياى ((برق)) است ، كه حكايت از نظام آفرينش و عظمت خالق مى كند.

نـه تـنـهـا صداى رعد و ساير اجزاى جهان ماده ، تسبيح او مى گويند كه ((همگى فرشتگان نيز از ترس و خشيت خدا)) به تسبيح او مشغولند (و الملا ئكة من خيفته).

آنها از اين مى ترسند كه در انجام فرمان پروردگار و مسؤوليتهايى كه در نظام هستى بر عهده آنها گذارده شده كوتاهى كنند و گرفتار مجازات الهى شوند، ومى دانيم هميشه و ظيفه ها و تكاليف بـراى آنها كه احساس مسؤوليت مى كنند ترس آفرين است ، ترسى سازنده كه شخص را به تلاش و حركت وا مى دارد.

و بـراى توضيح بيشتر در زمينه رعد و برق اشاره به صاعقه هاكرده ، مى فرمايد:((خداوند صاعقه ها را مـى فرستد و به هركس بخواهد به وسيله آن آسيب مى رساند))(ويرسل الصواعق فيصيب بها من يشا).

ولـى بـا اين همه ، و با مشاهده آيات عظمت پروردگار و با كوچكى و حقارت قدرت انسان در برابر حوادث ، حتى در برابر يك جرقه آسمانى باز هم ((گروهى (ازبى خبران) در باره خدا به مجادله و ستيز برمى خيزند)) (وهم يجادلون فى اللّه).

((در حـالـى كـه خـداونـد قدرتى بى انته، و مجازاتى دردناك و كيفرى سخت دارد))(وهو شديد المحال).

(آيه) اين آيه به دو مطلب اشاره مى كند: نخست اين كه ((دعوت حق ازآن (خدا) است)) (له دعوة الحق) يعنى هرگاه او را بخوانيم مى شنود، و اجابت مى كند، هم آگاهى از دعاى بندگان دارد و هم قدرت بر انجام خواسته هاى آنها.

ديگر اين كه خواندن بتها و تقاضاى از آنها دعوت و دعاى باطل است ، زيرا((كسانى را كه مشركان غـير از خداوند مى خوانند (و براى انجام خواسته هايشان به آنها پناه مى برند هرگز) به دعوت آنان پاسخ نمى گويند)) و دعايشان را اجابت نمى كند (والذين يدعون من دونه لا يستجيبون لهم بشى).

سپس ـهمان گونه كه روش قرآن است ـ براى مجسم ساختن اين موضوع عقلانى مثال حسى زيبا و رسـايـى بـيـان مى كند و مى گويد: ((آنها (كه غير خدا رامى خوانند) همچون كسى هستند كه كـفـهاى (دست) خود را به سوى آب مى گشايدتا آب به دهانش برسد، و هرگز نخواهد رسيد))! (الا كباسط كفيه الى الما ليبلغ فاه وما هو ببالغه).

آيا مى توان در كنار چاه نشست و دست به سوى آب دراز كرد و با اشاره ، آب را به دهان فرستاد ؟ آيا اين كار جز از يك انسان ساده لوح و ديوانه سر مى زند؟.

در پايان آيه براى تاكيد اين سخن مى گويد: ((و دعاى كافران (از بتها چيزى)جز (گام برداشتن) در گمراهى نيست)) (وما دعا الكافرين الا فى ضلا ل).

چـه ضـلالـتـى از اين بالاتر كه انسان سعى و كوشش خود را در بيراهه اى كه هرگز او را به مقصد نمى رساند به كار برد.

(آيه) در اين آيه براى اين كه نشان دهد بت پرستان چگونه از كاروان عالم هستى جدا گشته و تك و تـنـهـا در بـيـراهه ها سرگردان شده اند چنين مى فرمايد: ((همه كسانى كه در آسمانها و زمين هـستند از روى اطاعت و تسليم و يا از روى كراهت وهمچنين سايه هاى آنه، هرصبح و شام ، براى خـدا سـجـده مـى كنند)) (وللّه يسجد من فى السموات والا رض طوعا وكرها وظلا لهم بالغدو والا صال).

جمله ((ان اللّه لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم)) كه در دو مورد از قرآن با تفاوت مختصرى آمده است ، يك قانون كلى و عمومى را بيان مى كند.

ايـن اصـل قـرآنـى كه يكى از مهمترين برنامه هاى اجتماعى اسلام را بيان مى كندبه ما مى گويد هرگونه تغييرات برونى متكى به تغييرات درونى ملتها و اقوام است ، وهرگونه پيروزى و شكستى كـه به قومى رسيد از همين جا سرچشمه مى گيرد،بنابراين آنها كه هميشه براى تبرئه خويش به دنـبـال ((عـوامـل بـرونـى)) مى گردند، وقدرتهاى سلطه گر و استعماركننده را همواره عامل بدبختى خود مى شمارند،سخت در اشتباهند، چرا كه اگر اين قدرتهاى جهنمى پايگاهى در درون يك جامعه نداشته باشند، كارى از آنان ساخته نيست.

ايـن اصـل قـرآنى مى گويد: براى پايان دادن به بدبختيها و ناكاميها بايد دست به انقلابى از درون بزنيم ، يك انقلاب فكرى و فرهنگى ، يك انقلاب ايمانى واخلاقى ، و به هنگام گرفتارى در چنگال بدبختيها بايد فورا به جستجوى نقطه هاى ضعف خويشتن بپردازيم ، و آنها را با آب توبه و بازگشت بـه سـوى حق از دامان روح و جان خود بشوييم ، تولدى تازه پيدا كنيم و نور و حركتى جديد، تا در پرتو آن بتوانيم ناكاميها و شكستها را به پيروزى مبدل سازيم.