تفسیر

در آيه قبل خوانديم كه خدا به حكم ((عالم الغيب و الشهادة)) بودن ، از پنهان وآشكار مردم باخبر و همه جا حاضر و ناظر است.

در ايـن آيـه اضـافـه مى كند كه خداوند علاوه بر اين ، حافظ و نگاهبان بندگان خود نيز مى باشد: ((براى انسان مامورانى است كه پى درپى از پيش رو، و پشت سراو قرار مى گيرند و او را از حوادث حفظ مى كنند)) (له معقبات من بين يديه ومن خلفه يحفظونه من امراللّه).

امـا بـراى ايـن كه كسى اشتباه نكند كه اين حفظ و نگاهبانى بى قيد و شرطاست و انسان مى تواند خـود را بـه پـرتـگـاهـهـا بـيفكند و دست به هر ندانم كارى بزند و يامرتكب هرگونه گناهى كه مـسـتـوجـب مجازات و عذاب است بشود و باز انتظارداشته باشد كه خدا و ماموران او حافظ وى بـاشـنـد اضافه مى كند كه : ((خداوندسرنوشت هيچ قوم و ملتى را تغيير نمى دهد مگر اين كه آنها تغييراتى در خود ايجادكنند)) ! (ان اللّه لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم).

و باز براى اين كه اين اشتباه پيش نيايد كه با وجود ماموران الهى كه عهده دارحفظ انسان هستند، مساله مجازات و بلاهاى الهى چه معنى دارد، در پايان آيه اضافه مى كند كه : ((و هرگاه خداوند به قـوم و جـمعيتى اراده سؤ و بدى كند هيچ راه دفاع و بازگشت ندارد)) (واذا اراداللّه بقوم سو افلا مرد له).

((و جز خد، سرپرستى نخواهند داشت)) (وما لهم من دونه من وال).

بـه هـمـيـن دلـيـل هـنگامى كه فرمان خدا به عذاب و مجازات يا نابودى قوم وملتى صادر شود، حافظان و نگهبانان دور مى شوند و انسان را تسليم حوادث مى كنند!.

در ايـن بـخـش سخن از علم وسيع پروردگار (علم به نظام آفرينش و علم به اعمال بندگان) و آگاهى او بر همه چيز است.

نخست مى گويد ((خداوند از جنينهايى كه هر زن ـيا هر حيوان ماده ـ حمل مى كند آگاه است)) (اللّه يعلم ما تحمل كل انثى).

نه تنها از جنسيت آن ، بلكه از تمام مشخصات ، استعداده، ذوقه، ونيروهايى كه بالقوه در آن نهفته شده آگاه است.

((و (همچنين) آنچه را كه رحمها كم مى كنند و قبل از موعد مقرر بيرون مى ريزند)) مى داند (وما تغيض الا رحام).

((و (همچنين) از آنچه از موعد مقرر افزون نگاه مى دارند)) نيز باخبر است (وما تزداد).

سپس قرآن اضافه مى كند: ((و هر چيز در نزد خدا به مقدار و ميزان ثابت ومعين است)) (وكل شى عنده بمقدار).

تـا تـصور نشود كه اين كم و زيادها بى حساب و بى دليل است ، همان گونه كه اجزاى جنين و خون رحم ، همه داراى حساب و كتاب است.

(آيه) اين آيه در حقيقت دليلى است بر آنچه در آيه قبل بيان شد،مى گويد: ((او (خداوند) از غيب و شهود (پنهان و آشكار) آگاه است)) (عالم الغيب والشهادة).

و آگاهى او از غيب و شهود به اين دليل است كه : ((او بزرگ و متعالى است)) ومسلط بر همه چيز (الكبير المتعال) و به همين دليل در همه جا حضور دارد، وچيزى از ديدگان علم او پنهان نيست.

(آيه) و براى تكميل اين بحث و تاكيد بر علم بى پايان او اضافه مى كند:((براى او (خداوند) يكسان اسـت كـسـانـى از شـمـا كـه پـنـهـانـى سـخـن بـگـويـنـد، و يـا آن راآشـكـار سازند))اوهمه را مى داندومى شنوند(سوا منكم من اسر القول ومن جهر به).

((و (نيز براى او تفاوت نمى كند) كسانى كه مخفيانه در دل شب و در ميان پرده هاى ظلمت گام برمى دارند و آنها كه آشكارا در روز روشن به دنبال كار خويش مى روند)) (ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار).

(آيه).

در ايـنـجـا به يكى از ايرادات مشركان لجوج در زمينه ((نبوت)) پرداخته ،مى گويد: ((كسانى كه كافر شدند مى گويند: چرا معجزه و نشانه اى از پروردگارش براو نازل نشده است)) (ويقول الذين كفروا لولا انزل عليه آية من ربه).

واضح است كه يكى از وظايف پيامبر(ص)، ارائه معجزات به عنوان سندحقانيت و پيوندش با وحى الهى است.

ولـى مـخـالـفـان انـبـي، هـمـواره داراى حـسـن نيت نبودند; يعنى ، معجزات رابراى يافتن حق نمى خواستند، بلكه به عنوان لجاجت و عدم تسليم در برابر حق هرزمان پيشنهاد معجزه مى كردند و خارق عادت عجيب و غريبى مى كردند.

در مقابل اين گونه افراد، پيامبران با ذكر اين حقيقت كه معجزات به دست خداست و به فرمان او انـجـام مـى گـيـرد و مـا وظـيفه تعليم و تربيت مردم را داريم ،دست رد بر سينه اين گونه افراد مى زدند.

لـذا قـرآن به دنبال آن مى افزايد: اى پيامبر ! ((تو فقط بيم دهنده اى و براى هرقوم و ملتى هادى و رهنمايى هست)) (انما انت منذر ولكل قوم هاد).

در واقـع قـرآن مـى گـويـد: اين كافران وظيفه اصلى پيامبر را فراموش كرده اند كه مساله انذار و دعوت به سوى خداست و چنين پنداشته اند كه وظيفه اصلى او اعجازگرى است.

قـابـل تـوجـه ايـن كـه تفاوت ميان ((انذار)) و ((هدايت)) در اين است كه انذار براى آن است كه گـمراهان از بيراهه به راه آيند، و در متن صراط مستقيم جاى گيرند ولى هدايت براى اين است كه مردم را پس از آمدن به راه به پيش ببرد.

لذا در روايات متعددى از پيامبر(ص) در كتب شيعه و اهل تسنن نقل شده كه ، فرمود: ((من منذرم و تو هادى اى على ! به وسيله تو هدايت يافته گان هدايت مى شوند)).

در ايـنـجا قرآن به مساله ((معاد)) مى پردازد، و با ارتباط و پيوستگى خاصى كه ميان مساله مبدا و مـعـاد اسـت ، اين بحث را تحكيم بخشيده ، مى گويد: ((و اگر (ازچيزى) تعجب مى كنى ، عجيب گـفـتـار آنهاست كه مى گويند: آيا هنگامى كه خاك شديم بار ديگر آفرينش تازه اى پيدا خواهيم كرد)) ؟! (وان تعجب فعجب قولهم اذاكنا ترابا انا لفى خلق جديد).

سپس وضع فعلى و سرنوشت آينده اين گروه را در سه جمله بيان مى كند:ابتدا مى گويد: ((اينها كسانى هستند كه به پروردگارشان كافر شدند)) (اولئك الذين كفروا بربهم).

چـرا كـه خـداونـد و ربوبيت او را قبول داشتند، هرگز در قدرت او در مساله معادو تجديد حيات انسان ترديد نمى كردند.

ديـگـر ايـن كـه بـر اثـر كـفر و بى ايمانى و خارج شدن از زير پرچم آزادگى توحيدى ، زنجيرهاى بـت پـرستى ، هوى پرستى ، ماده پرستى و جهل و خرافات را بادست خود بر گردن خويش نهاده اند هـمـانـطـور كه آيه مى فرمايد: ((و آنان غل وزنجيرها در گردنشان است)) (واولئك الا غلا ل فى اعناقهم).

((و چـنـيـن افرادى (با اين وضع و اين موقعيت) مسلما اصحاب دوزخند وجاودانه در آن خواهند ماند)) و جز اين نتيجه و انتظارى در باره آنان نيست (واولئك اصحاب النارهم فيها خالدون).

(آيـه) در ايـن آيه به يكى ديگر از سخنان غيرمنطقى مشركان پرداخته ومى گويد: ((آنها به جاى ايـن كـه از خـداوند به وسيله تو تقاضاى رحمت كنند،درخواست تعجيل عذاب و كيفر و مجازات مى نمايند)) (ويستعجلونك بالسيئة قبل الحسنة).

آيـا آنـهـا فـكـر مـى كنند مجازات الهى دروغ است ؟ ((با اين كه در گذشته عذابهايى (بر امتهاى سركش پيشين) نازل گرديد)) كه اخبار آن بر صفحات تاريخ ودر دل زمين ثبت است (وقد خلت من قبلهم الـمثـلا ت).

سپس اضافه مى كند: ((پروردگار تو نسبت به مردم ـبا اين كه ظلم مى كنندـداراى مغفرت است ، و (در عين حال) پروردگارت داراى عذاب شديد است)) (وان ربك لذو مغفرة للناس على ظلمهم وان ربك لشديد العقاب).

بـعـد از بـيـان حروف مقطعه ، به تشريح قسمت مهمى از دلائل توحيد ونشانه هاى خدا در جهان آفـريـنـش مى پردازد، و چه زيبا مى گويد: ((خدا همان كسى است كه آسمانها را چنانكه مى بينيد بـدون سـتون برپا داشت)) يا آنها را ((با ستونهاى نامرئى برافراشت)) (اللّه الذى رفع السموات بغير عمد ترونها).

ايـن آيـه پرده از روى يك حقيقت علمى برداشته كه در زمان نزول آيات ، بركسى آشكار نبود، چرا كـه در آن زمـان ((هـيئت بطلميوس)) بر محافل علمى جهان و برافكار مردم حكومت مى كرد، و طبق آن آسمانها به صورت كراتى تودرتو همانندطبقات پياز روى هم قرار داشتند ولى حدود هزار سـال بـعـد از نزول اين آيات ، علم ودانش بشر به اينجا رسيد كه افلاك پوست پيازى ، بكلى موهوم است و آنچه واقعيت دارد، اين است كه كرات آسمانى هركدام در مدار و جايگاه خود، معلق وثابتند، بـى آنـكـه تكيه گاهى داشته باشند، و تنها چيزى كه آنها را در جاى خود ثابت مى دارد، تعادل قوه جاذبه و دافعه است.

ايـن تـعـادل جـاذبه و دافعه به صورت يك ستون نامرئى ، كرات آسمان را درجاى خود نگه داشته است.

سـپس مى فرمايد: خداوند ((بعد (از آفرينش اين آسمانهاى بى ستون كه نشانه بارز عظمت قدرت بـى انتهاى اوست) بر عرش استيلا يافت)) و زمام تدبير جهان رادر كف قدرت گرفت (ثم استوى على العرش).

بعد از بيان آفرينش آسمانها و حكومت پروردگار بر آنه، سخن از تسخيرخورشيد و ماه مى گويد: او كـسـى اسـت كه : ((خورشيد و ماه را مسخر و فرمانبردار وخدمتگذار ساخت)) (وسخر الشمس والقمر).

امـا ايـن نـظـام جـهـان ماده جاودانى و ابدى نيست ، ((و هركدام (از اين خورشيدو ماه) تا سرآمد مـشـخصى كه براى آنها تعيين شده است در مسير خود به حركت ادامه مى دهند)) (كل يجرى لا جل مسمى).

وبه دنبال آن مى افزايد كه : اين آمدوشدها و دگرگونيها بى حساب و كتاب نيست و بدون نتيجه و فـايـده نـمـى بـاشد بلكه ((اوست كه همه كارها را تدبير مى كند))(يدبر الا مر) و براى هر حركتى حسابى ، و براى هر حسابى هدفى در نظر گرفته است.

((او آيات خويش را براى شما بر مى شمرد و ريزه كاريهاى آنها را شرح مى دهدتا به لقاى پروردگار و سراى ديگر ايمان پيدا كنيد)) (يفصل الا يات لعلكم بلقا ربكم توقنون).

(آيه) اين آيه ، آيات الهى را در عالم بالا نشان مى دهد و انسان را به مطالعه زمين و كوهها و نهرها و انـواع مـيـوه ها و طلوع و غروب خورشيد دعوت مى كند، مى گويد:((و او كسى است كه زمين را گسترش داد)) (وهو الذى مد الا رض) تا براى زندگى انسان و پرورش گياهان و جانداران آماده باشد.

پس از آن به مساله پيدايش كوهها اشاره مى كند و مى فرمايد: ((خداوند درزمين كوهها قرار داد)) (وجعل فيها رواسى).

همان كوههايى كه در آيات ديگر قرآن ((اوتاد)) (ميخهاى) زمين معرفى شده شايد به دليل اين كه كوهها از زير به هم پنجه افكنده اند و همچون زرهى تمام سطح زمين را پوشانده كه هم فشارهاى داخـلـى را از درون خنثى كنند و هم نيروى فوق العاده جاذبه ماه و جزر و مد را از بيرون ، و به اين ترتيب ، تزلزل و اضطراب وزلزله هاى مداوم را از ميان ببرند كره زمين را در آرامش براى زندگى انسانها نگه دارند.

سـپـس بـه آبـهـا و نـهـرهـايـى كـه در روى زمـين ، جريان دارد اشاره كرده ، مى گويد: ودر آن ((نهرهايى)) قرار دارد (وانهارا).

سـيـستم آبيارى زمين به وسيله كوهه، و ارتباط كوهها با نهره، بسيار جالب است ، زيرا بسيارى از كـوهـهاى روى زمين ، آبهايى را كه به صورت برف درآمده درقله خود يا در شكافهاى دره هايشان ذخيره مى كنند كه تدريجا آب مى شوند و به حكم قانون جاذبه از مناطق مرتفعتر به سوى مناطق پست و گسترده روان مى گردند.

بعد از آن به ذكر مواد غذايى و ميوه هايى كه از زمين و آب و تابش آفتاب به وجود مى آيد و بهترين وسيله براى تغذيه انسان است پرداخته ، مى گويد: ((و از تمام ميوه ها دو جفت در زمين قرار داد)) (ومن كل الثـمرات جعل فيها زوجين اثنين).

اشـاره بـه ايـن كه ميوه ها موجودات زنده اى هستند كه داراى نطفه هاى نر وماده مى باشند كه از طريق تلقيح ، بارور مى شوند.

اگـر ((لـينه)) دانشمند و گياه شناس معروف سوئدى در اواسط قرن 18 ميلادى موفق به كشف زوجـيت عمومى و همگانى در جهان گياهان شد، قرآن مجيد در يك هزار و چهارصد سال قبل از آن ، ايـن حـقـيـقـت را فـاش ساخت ، و اين خود يكى ازمعجزات علمى قرآن مجيد است كه بيانگر عظمت اين كتاب بزرگ آسمانى مى باشد.

و از آنـجا كه زندگى انسان و همه موجودات زنده و مخصوصا گياهان و ميوه هابدون نظام دقيق شب و روز امكان پذير نيست در قسمت ديگر اين آيه ، از اين موضوع سخن به ميان آورده ، مى گويد: خداوند ((به وسيله شب ، روز را مى پوشاند وپرده بر آن مى افكند)) (يغشى الليل النهار).

چرا كه اگر پرده تاريك آرامبخش شب نباشد، نور مداوم آفتاب ، همه گياهان را مى سوزاند و اثرى از ميوه ها و بطوركلى از موجودات زنده بر صفحه زمين باقى نمى ماند.

و در پـايان آيه مى فرمايد: ((در اين (موضوعات كه گفته شد) آيات ونشانه هايى است براى آنهايى كه تفكر مى كنند)) (ان فى ذلك لا يـات لقوم يتفكرون).

آرى ! آنها در اين آيات ، قدرت لايزال و حكمت بى پايان آفريدگار را به روشنى مى بينند.

(آيـه) در ايـن آيـه به يك سلسله نكات جالب زمين شناسى و گياه شناسى كه هركدام نشانه نظام حـسـاب شـده آفرينش است اشاره كرده ، نخست مى فرمايد: ((ودر زمين قطعات مختلفى وجود دارد كه در كنار هم و در همسايگى يكديگرند))(وفى الا رض قطع متجاورات).

ديـگـر ايـن كـه : ((در هـمين زمين باغها و درختانى وجود دارد از انواع انگور وزراعتها و نخلها)) (وجنات من اعناب وزرع ونخيل).

و عـجـب ايـن كـه اين درختان و انواع مختلف آنه، ((گاهى از يك پايه و ساقه مى رويند و گاه از پايه هاى مختلف)) (صنوان وغير صنوان).

مـمـكن است اين جمله اشاره به مساله استعداد درختان براى پيوند باشد كه گاه بر يك پايه چند پـيـونـد مـخـتلف مى زنند و هركدام از اين پيوندها رشد كرده و نوع خاصى از ميوه را به ما تحويل مى دهد.

و عجيبتر اين كه : ((همه آنها از يك آب سيراب مى شوند)) (يسقى بما واحد).

و با اين همه ((بعضى از اين درختان را بر بعض ديگر از نظر ميوه برترى مى دهيم)) (ونفضل بعضها على بعض فى الا كل).

آيا هر يك از اين اسرار، دليل بر وجود يك مبدا حكيم و عالم كه اين نظام رارهبرى كند نيست.

ايـنـجـاست كه در پايان آيه مى فرمايد: ((در اين امور نشانه هايى است (از عظمت خدا) براى آنها كه تعقل و انديشه مى كنند)) (ان فى ذلك لا يـا ت لقوم يعقلون).

هـمـان گـونـه كه قبلا هم گفته ايم ، سوره هاى مكى چون در آغاز دعوت پيامبر(ص) و به هنگام درگيرى شديد با مشركان نازل شده است غالبا پيرامون مسائل عقيدتى مخصوصا دعوت به توحيد و مـبارزه با شرك و اثبات معاد سخن مى گويد، در حالى كه سوره هاى مدنى كه پس از گسترش اسلام و تشكيل حكومت اسلامى نازل گرديد، پيرامون احكام و مسائل مربوط به نظامات اجتماعى ، طبق نيازمنديهاى جامعه بحث مى كند.

ايـن سـوره كـه از سـوره هاى مكى است نيز همين برنامه را تعقيب كرده است وپس از اشاره به به حـقـانيت و عظمت قرآن ، به بيان آيات توحيد و اسرار آفرينش كه نشانه هاى ذات پاك خدا هستند مى پردازد.

سـپس به بحث معاد و زندگى نوين انسان و دادگاه عدل پروردگار مى پردازد واين ((مجموعه معرفى مبدا و معاد)) ر، با بيان مسؤوليتهاى مردم و وظائفشان تكميل مى كند.

دگـربـار بـه مساله توحيد باز مى گردد سپس براى شناخت حق و باطل ، مثال مى زند، مثالهايى زنده و محسوس ، و براى همه قابل درك.

و از آنجا كه ثمره نهايى ايمان به توحيد و معاد، همان برنامه هاى سازنده وعملى است به دنبال اين بـحـثـه، مردم را به وفاى به عهد و صله رحم و صبر واستقامت و انفاق در پنهان و آشكار و ترك انتقامجويى دعوت مى كند.

و سرانجام دست مردم را مى گيرد و به اعماق تاريخ مى كشاند و سرگذشت دردناك اقوام ياغى و سركش گذشته را نشان مى دهد.

بـنـابـرايـن سوره رعد، از عقايد و ايمان شروع مى شود، و به اعمال و برنامه هاى انسان سازى پايان مى يابد.

به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.

(آيـه) بـار ديگر به حروف مقطعه برخورد مى كنيم ، منتها اين سوره تنهاسوره اى است كه در آغاز ((الف ، لام ، ميم ، را)) (المر) ديده مى شود.

محتمل است اين تركيب اشاره به اين باشد كه محتواى سوره ((رعد)) جامع محتواى هر دو گروه از سوره هايى است كه با ((الم)) و ((الر)) آغاز مى شود.

بـه هـر حـال نـخـسـتين آيه اين سوره از عظمت قرآن سخن مى گويد: ((اينها آيات كتاب بزرگ آسمانى است)) (تلك آيات الكتاب).

((و آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده است حق است)) (والذى انزل اليك من ربك الحق).

و جـاى هـيـچ گـونـه شـك و ترديد در آن ديده نمى شود، چرا كه بيان كننده حقايق عينى جهان آفرينش و روابط آن با انسانها مى باشد.

((ولى بيشتر مردم ايمان نمى آورند)) (ولكن اكثر الناس لا يؤمنون).

اين سوره در ((مكه)) نازل شده و 43 آيه است.

با فرارسيدن كاروان حامل بزرگترين بشارت از مصر به كنعان طبق توصيه يوسف بايد اين خانواده بـه سوى مصر حركت كند، مقدمات سفر از هر نظر فراهم گشت ، يعقوب را بر مركب سوار كردند، در حالى كه لبهاى او به ذكر و شكر خدامشغول بود.

ايـن سـفـر خـالى برخلاف سفرهاى گذشته از هرگونه دغدغه بود، و حتى اگرخود سفر رنجى مى داشت ، اين رنج در برابر آنچه در مقصد در انتظارشان بود قابل توجه نبود كه :.

وصال كعبه چنان مى دواندم بشتاب ـــــ كه خارهاى مغيلان حرير مى آيد!.

هر چه بود گذشت ، و آباديهاى مصر از دور نمايان گشت.

اما همان گونه كه روش قرآن است ، اين مقدمات را كه با كمى انديشه و تفكرروشن مى شود، حذف كـرده و در اين مرحله چنين مى گويد: ((هنگامى كه وارد بريوسف شدند، يوسف پدر و مادرش را در آغوش فشرد)) (فلما دخلوا على يوسف آوى اليه ابويه).

سـرانـجام شيرين ترين لحظه زندگى يعقوب ، تحقق يافت و در اين ديدار ووصال كه بعد از سالها فراق ، دست داده بود لحظاتى بر يعقوب و يوسف گذشت كه جز خدا هيچ كس نمى داند آن دو چه احساساتى در اين لحظات شيرين داشتند.

سپس يوسف ((به همگى گفت : در سرزمين مصر قدم بگذاريد كه به خواست خداهمه ، در امنيت كامل خواهيد بود)) (وقال ادخلوا مصر ان شااللّه آمنين).

چرا كه مصر در حكومت يوسف امن و امان شده بود.

از ايـن جـمـله استفاده مى شود كه يوسف به استقبال پدر و مادر تا بيرون دروازه شهر آمده بود، و شايد از جمله ((دخلوا على يوسف)) استفاده شود كه دستورداده بود در آنجا خيمه ها برپاكنند و از پدر و مادر و برادران پذيرايى مقدماتى به عمل آورند.

(آيه) هنگامى كه وارد بارگاه يوسف شدند، ((او پدر و مادرش را بر تخت نشاند)) (ورفع ابويه على العرش).

عـظـمـت ايـن نعمت الهى و عمق اين موهبت و لطف پروردگار، آنچنان برادران و پدر و مادر را تحت تاثير قرار داد كه ((همگى در برابر او به سجده افتادند)) (وخرواله سجدا).

البته سجده به معنى پرستش و عبادت ، مخصوص خداست لذا در بعضى ازاحاديث مى خوانيم كه : ((سجود آنها به عنوان اطاعت و عبادت پروردگار و تحيت واحترام به يوسف بوده است)).

در اين هنگام يوسف ، رو به سوى پدر كرد ((و عرض كرد: پدرجان ! اين همان تاويل خوابى است كه از قـبـل (در آن هـنگام كه كودك خردسالى بيش نبودم)ديدم)) (وقال يا ابت هذا تاويل رياى من قبل).

مگر نه اين است كه در خواب ديده بودم خورشيد و ماه ، و يازده ستاره دربرابر من سجده كردند.

ببين همان گونه كه تو پيش بينى مى كردى ((خداوند اين خواب را به واقعيت مبدل ساخت)) (قد جعلها ربى حقا).

((و (پروردگار) به من لطف و نيكى كرد، آن زمانى كه مرا از زندان خارج ساخت)) (وقد احسن بى اذ اخرجنى من السجن).

جـالـب ايـن كـه در بـاره مـشكلات زندگى خود فقط سخن از زندان مصر مى گويداما به خاطر برادران ، سخنى از چاه كنعان نگفت !.

سپس اضافه كرد: خداوند چقدر به من لطف كرد كه ((شما را از آن بيابان كنعان به اينجا آورد بعد از آن كـه شـيـطان در ميان من و برادرانم فسادانگيزى نمود))(وجا بكم من البدو من بعد ان نزغ الشيطان بينى وبين اخوتى).

سرانجام مى گويد: همه اين مواهب از ناحيه خداست ، ((چرا كه پروردگارم كانون لطف است و هر چيز را بخواهد لطف مى كند)) (ان ربى لطيف لما يشا)كارهاى بندگانش را تدبير و مشكلاتشان را سهل و آسان مى سازد.

او مى داند چه كسانى نيازمندند، و نيز چه كسانى شايسته اند، ((چرا كه اوعليم و حكيم است)) (انه هو العليم الحكيم).

(آيه) سپس رو به درگاه مالك الملك حقيقى و ولى نعمت هميشگى نموده ، به عنوان شكر و تقاضا مـى گويد: ((پروردگارا ! بخشى از يك حكومت وسيع به من مرحمت فرمودى)) (رب قد آتيتنى من الملك).

((و از علم تعبير خواب به من آموختى)) (وعلمتنى من تاويل الا حاديث).

و همين علم ظاهرا ساده چه دگرگونى در زندگانى من و جمع كثيرى ازبندگانت ايجاد كرد، و چه پربركت است علم !.

((تويى كه آسمانها و زمين را ابداع و ايجاد فرمودى)) (فاطر السموات والا رض).

و به همين دليل ، همه چيز در برابر قدرت تو خاضع و تسليم است.

پروردگارا ! ((تو ولى و ناصر و مدبر و حافظ من در دنيا و آخرتى)) (انت وليى فى الدنيا والا خرة).

((مرا مسلمان و تسليم در برابر فرمانت از اين جهان ببر)) (توفنى مسلما).

((و مرا به صالحان ملحق كن)) (والحقنى بالصالحين).

يـعـنـى من دوام ملك و بقا حكومت و زندگى ماديم را از تو تقاضا نمى كنم كه اينها همه فانيند و فقط دورنماى دل انگيزى دارند، بلكه از تو مى خواهم كه عاقبت وپايان كارم به خير باشد، و با ايمان و تسليم و براى تو جان دهم ، و در صف صالحان وشايستگان قرار گيرم.

(آيـه) بـا پـايان گرفتن داستان يوسف با آن همه درسهاى عبرت و آموزنده ، و آن نتائج گرانبها و پـربـارش آن هـم خـالـى از هـرگـونـه گـزافـه گويى و خرافات تاريخى ، قرآن روى سخن را به پيامبر(ص) كرده و مى گويد: ((اينها از خبرهاى غيبى است كه به تووحى مى فرستيم)) (ذلك من انبا الغيب نوحيه اليك).

((تو هيچ گاه نزد آنها نبودى در آن هنگام كه تصميم گرفتند و نقشه مى كشيدند))كه چگونه آن را اجرا كنند (وما كنت لديهم اذ اجمعوا امرهم وهم يمكرون).

بنابراين تنها وحى الهى است كه اين گونه خبرها را در اختيار تو گذارده است.

(آيـه) بـا اين حال مردم با ديدن اين همه نشانه هاى وحى و شنيدن اين اندرزهاى الهى مى بايست ايمان بياورند و از راه خطا بازگردند، ولى اى پيامبر ((هرچند تو اصرار داشته باشى (بر اين كه آنها ايمان بياورند) اكثرشان ايمان نمى آورند)) !(وما اكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين).

(آيـه) سـپـس اضـافه مى كند: اينها در واقع هيچ گونه عذر و بهانه اى براى عدم پذيرش دعوت تو نـدارند زيرا علاوه بر اين كه نشانه هاى حق در آن روشن است ، ((تو هرگز از آنها اجر و پاداشى در برابر آن نخواسته اى)) كه آن را بهانه مخالفت نمايند (وما تسئلهم عليه من اجر).

((ايـن دعـوتـى است عمومى و همگانى و تذكرى است براى جهانيان)) و سفره گسترده اى است براى عام و خاص و تمام انسانها ! (ان هو الا ذكر للعالمين).

(آيـه) آنـهـا در واقع به اين خاطر گمراه شدند كه چشم باز و بينا و گوش شنوا ندارند به همين جـهـت ((بسيارى از آيات خدا در آسمانها و زمين وجود دارد كه آنها از كنار آن مى گذرند و از آن روى مى گردانند)) (وكاين من آية فى السموات والا رض يمرون عليها وهم عنها معرضون).

هـمـين حوادثى را كه همه روز با چشم خود مى نگرند: اسرار اين نظام شگرف ، اين طلوع و غروب خـورشـيـد، ايـن غـوغاى حيات و زندگى در گياهان ،پرندگان ، حشرات و انسانه، و اين زمزمه جويباران ، اين همهمه نسيم و اين همه نقش عجب كه بر در و ديوار وجود است ، به اندازه اى آشكار مى باشد كه هر كس درآنها و خالقش نينديشد، همچنان نقش بود بر ديوار!.

(آيـه) در ايـن آيـه اضـافـه مـى كـند: ((و بيشتر آنها كه مدعى ايمان به خداهستند، مشركند)) و ايمانشان خالص نيست ، بلكه آميخته با شرك است)) (ومايؤمن اكثرهم باللّه الا وهم مشركون).

ممكن است خودشان چنين تصور كنند كه مؤمنان خالصى هستند، ولى درگه هاى شرك در افكار و كردارشان غالبا وجود دارد; و لذا در روايتى از امام صادق (ع) مى خوانيم : ((شرك در اعمال انسان مخفى تر است از حركت مورچه)).

يـك مـوحـد خـالـص كـسى است كه غير از خد، معبودى به هيچ صورت در دل و جان او نباشد، گفتارش براى خد، اعمالش براى خد، و هر كارش براى او انجام پذيرد، قانونى جز قانون خدا را به رسميت نشناسد.

(آيـه) در ايـن آيـه به آنها كه ايمان نياورده اند و از كنار آيات روشن الهى بى خبر مى گذرند و د ر اعـمال خود مشركند، هشدار مى دهد كه : ((آيا اينها خود را ازاين موضوع ايمن مى دانند كه عذاب فـراگـيـر الـهى (ناگهان و بدون مقدمه بر آنها نازل شود)) و همه آنها را دربر گيرد (افامنوا ان تاتيهم غاشية من عذاب اللّه).

و ((يا اين كه قيامت ناگهان فرارسد (و دادگاه بزرگ الهى تشكيل گردد و به حساب آنها برسند) در حالى كه آنها بى خبر و غافلند)) (او تاتيهم الساعة بغتة وهم لا يشعرون).

(آيـه) در ايـن آيـه پيامبر اسلام (ص) ماموريت پيدا مى كند كه آيين و روش و خط خود را مشخص كـنـد، مـى فرمايد: ((بگو: راه و طريقه من اين است كه همگان را به سوى اللّه (خداوند واحد يكتا) دعوت كنم)) (قل هذه سبيلى ادعوا الى اللّه).

سـپس اضافه مى كند: من اين راه را بى اطلاع يا از روى تقليد نمى پيمايم ، بلكه ((از روى آگاهى و بـصـيرت ، خود و پيروانم)) همه مردم جهان را به سوى اين طريقه مى خوانيم (على بصيرة انا ومن اتبعنى).

اين جمله نشان مى دهد كه هر مسلمانى كه پيرو پيامبر(ص) است بايد باسخن و عملش ديگران را به راه ((اللّه)) دعوت كند.

سپس براى تاكيد، مى گويد: ((خداوند (يعنى همان كسى كه من به سوى او دعوت مى كنم) پاك و منزه است از هرگونه عيب و نقص و شبيه و شريك)) (وسبحان اللّه).

بازهم براى تاكيد بيشتر مى گويد: و من از مشركان نيستم)) و هيچ گونه شريك و شبيهى براى او قائل نخواهم بود (وما انا من المشركين).

در واقع اين از وظايف يك رهبر راستين است كه با صراحت برنامه ها واهداف خود را اعلام كند.

قـرارگرفتن اين آيه به دنبال آيات ((يوسف)) اشاره اى است به اين كه راه و رسم من از راه و رسم يـوسف پيامبر بزرگ الهى نيز جدا نيست ، او هم همواره حتى در كنج زندان دعوت به ((اللّه الواحد القهار)) مى كرد، و غير او را اسمهاى بى مسمايى مى شمرد كه از روى تقليد از جاهلانى به جاهلان ديگر رسيده است ، آرى ! روش من و روش همه پيامبران نيز همين است.

(آيه) و از آنجا كه يك اشكال هميشگى اقوام گمراه و نادان به پيامبران اين بوده است كه چرا آنها انـسـانـنـد ! قـرآن مـجيد يك بار ديگر به اين ايراد پاسخ ‌مى گويد: ((ما هيچ پيامبرى را قبل از تو نفرستاديم مگر اين كه آنها مردانى بودند كه وحى به آنها مى فرستاديم ، مردانى كه از شهرهاى آباد و مراكز جمعيت برخاستند))(وما ارسلنا من قبلك الا رجالا نوحى اليهم من اهل القرى).

آنها نيز در همين شهرها و آباديها همچون ساير انسانها زندگى مى كردند، و درميان مردم رفت و آمد داشتند و از دردها و نيازها و مشكلاتشان به خوبى آگاه بودند.

سـپـس اضـافه مى كند: براى اين كه اينها بدانند سرانجام مخالفتهايشان بادعوت تو كه دعوت به سوى توحيد است چه خواهد بود، خوب است بروند و آثارپيشينيان را بنگرند ((آيا آنها سير در زمين نـكـردند تا ببينند عاقبت اقوام گذشته چگونه بود ؟)) (افلم يسيروا فى الا رض فينظروا كيف كان عاقبة الذين من قبلهم).

كـه ايـن ((سـيـر در ارض)) و گـردش در روى زمين ، مشاهده آثار گذشتگان ، ويرانى قصرها و آبـاديهايى كه در زير ضربات عذاب الهى درهم كوبيده شد بهترين درس را به آنها مى دهد، درسى زنده ، و محسوس ، و براى همگان قابل لمس !.

و در پايان آيه مى فرمايد: ((و سراى آخرت براى پرهيزكاران مسلما بهتراست)) (ولدار الا خرة خير للذين اتقوا).

((آيا تعقل نمى كنيد و فكر و انديشه خويش را به كار نمى اندازيد)) (افلا تعقلون).

چـرا كـه ايـنـجـا سرايى است ناپايدار و آميخته با انواع مصائب و آلام و درده،اما آنجا سرايى است جاودانى و خالى از هرگونه رنج و ناراحتى.

(آيـه) در ايـن آيـه اشـاره بـه يـكى از حساسترين و بحرانى ترين لحظات زندگى پيامبران كرده ، مـى گـويد: پيامبران الهى در راه دعوت به سوى حق ، همچنان پافشارى داشتند و اقوام گمراه و سـركـش هـمـچـنان به مخالفت خود ادامه مى دادند((تا آنجا كه پيامبران از آنها مايوس شدند، و (مـردم) گـمـان بردند كه به آنها دروغ گفته شده است ، در اين هنگام يارى ما به سراغ آنها آمد، آنـان را كـه خـواسـتيم نجات يافتند)) (حتى اذا استيئس الرسل وظنوا انهم قد كذبوا جاهم نصرنا فنجى من نشا).

و در پـايـان آيـه مى فرمايد: ((عذاب و مجازات ما از قوم گنهكار و مجرم ،بازگردانده نمى شود)) (ولا يرد باسنا عن القوم المجرمين).

اين يك سنت الهى است ، كه مجرمان پس از اصرار بر كار خود و بستن تمام درهاى هدايت به روى خـويـشتن و خلاصه پس از اتمام حجت ، مجازاتهاى الهى به سراغشان مى آيد و هيچ قدرتى قادر بر دفع آن نيست.

(آيه) آخرين آيه اين سوره محتواى بسيار جامعى دارد، كه تمام بحثهايى كه در اين سوره گذشت بـطـور فـشـرده در آن جـمع است و آن اين كه ((در سرگذشت آنها (يوسف و برادرانش و انبيا و رسـولان گـذشته و اقوام مؤمن و بى ايمان)درسهاى بزرگ عبرت براى همه انديشمندان است)) (لقد كان فى قصصهم عبرة لا ولى الا لباب).

آيـيـنـه اى اسـت كـه مـى توانند در آن ، عوامل پيروزى و شكست ، كاميابى و ناكامى ،خوشبختى و بـدبختى ، سربلندى و ذلت و خلاصه آنچه در زندگى انسان ارزش داردو آنچه بى ارزش است ، در آن ببيند.

ولى تنها ((اولى الالباب)) و صاحبان مغز و انديشه هستند كه توانايى مشاهده اين نقوش عبرت را بر صفحه اين آيينه عجيب دارند.

و بـه دنـبـال آن اضافه مى كند: ((آنچه گفته شد يك افسانه ساختگى و داستان خيالى و دروغين نبود)) (ما كان حديثا يفترى).

اين آيات كه بر تو نازل شده و پرده از روى تاريخ صحيح گذشتگان برداشته ،ساخته مغز و انديشه تـو نـيـست ، ((بلكه (يك وحى بزرگ آسمانى است ، كه) كتب اصيل انبياى پيشين را نيز تصديق و گواهى مى كند)) (ولكن تصديق الذى بين يديه).

بـه عـلاوه ; هر آنچه انسان به آن نياز دارد، ((و شرح هر چيزى)) كه پايه سعادت انسان است در اين آيات آمده است (وتفصيل كل شى).

و بـه هـمـين دليل ((مايه هدايت (جستجوگران) و مايه رحمت براى همه كسانى است كه ايمان مى آورند)) (وهدى ورحمة لقوم يؤمنون).

((پايان سوره يوسف)).

درس بزرگى كه آيات فوق به ما مى دهد اين است كه مشكلات و حوادث هرقدر سخت و دردناك باشد و اسباب و علل ظاهرى هر قدر، محدود و نارسا گردد وپيروزى و گشايش و فرج هر اندازه بـه تاخير افتد، هيچ كدام از اينها نمى توانند مانع ازاميد به لطف پروردگار شوند، همان خداوندى كـه چـشم نابينا را با پيراهنى روشن مى سازد و بوى پيراهنى را از فاصله دور به نقاط ديگر منتقل مـى كـنـد، و عـزيـزگـمـشده اى را پس از ساليان دراز باز مى گرداند، دلهاى مجروح از فراق را مرهم مى نهد، و دردهاى جانكاه را شفا مى بخشد.

آرى ! در ايـن تـاريـخ و سرگذشت اين درس بزرگ توحيد و خداشناسى نهفته شده است كه هيچ چيز در برابر اراده خدا مشكل و پيچيده نيست.

فـرزنـدان يـعـقـوب در حـالى كه از خوشحالى در پوست نمى گنجيدند، پيراهن يوسف را با خود بـرداشـتـه ، هـمـراه قافله از مصر حركت كردند ((هنگامى كه كاروان (ازسرزمين مصر) جدا شد، پـدرشان (يعقوب) گفت : من بوى يوسف را احساس مى كنم ، اگر مرا به نادانى و كم عقلى نسبت نـدهيد)) اما گمان نمى كنم شما اين سخنان را باور كنيد (ولما فصلت العير قال ابوهم انى لا جد ريح يوسف لولا ان تفندون).

(آيـه) اطرافيان يعقوب كه قاعدتا نوه ها و همسران فرزندان او و مانند آنان بودند با كمال تعجب و گـسـتـاخـى رو به سوى او كردند و با قاطعيت ((گفتند: به خداسوگند تو در همان گمراهى قديمت هستى)) ! (قالوا تاللّه انك لفى ضلا لك القديم).

مصر كج، شام و كنعان كجا ؟ آيا اين دليل بر آن نيست كه تو همواره در عالم خيالات غوطه ورى ، و پندارهايت را واقعيت مى پندارى ، اين چه حرف عجيبى است !.

امـا ايـن گـمـراهى تازگى ندارد، قبلا هم به فرزندانت گفتى برويد به مصر و ازيوسفم جستجو كنيد!.

و از ايـنـجـا روشـن مـى شـود كه منظور از ضلالت ، گمراهى در عقيده نبوده ، بلكه گمراهى در تشخيص مسائل مربوط به يوسف بوده است.

(آيه) بعد از چندين شبانه روز كه معلوم نيست بر يعقوب چه اندازه گذشت ، يك روز صدا بلند شد بـيـاييد كه كاروان كنعان از مصر آمده است ، فرزندان يعقوب برخلاف گذشته شاد و خندان وارد شهر شدند، و با سرعت به سراغ خانه پدر رفتند و قبل از همه ((بشير)) ـهمان بشارت دهنده وصال و حـامـل پـيـراهـن يوسف ـنزد يعقوب پير آمد و پيراهن را بر صورت او افكند، يعقوب كه چشمان بى فروغش توانايى ديدن پيراهن را نداشت ، همين اندازه احساس كرد كه بوى آشنايى از آن به مشام جانش مى رسد.

هـيـجـان عجيبى سر تا پاى پيرمرد را فراگرفته است ، ناگهان احساس كرد،چشمش روشن شد، هـمـه جـا را مـى بـيـند و دنيا با زيبائيهايش بار ديگر در برابر چشم او قرار گرفته اند چنانكه قرآن مـى گويد: ((هنگامى كه بشارت دهنده آمد آن (پيراهن)را برصورت او افكند ناگهان بينا شد)) ! (فلما ان جا البشير القيه على وجهه فارتدبصيرا).

برادران و اطرافيان ، اشك شوق و شادى ريختند، و يعقوب با لحن قاطعى به آنها((گفت : آيا نگفتم مـن از خـدا چـيـزهـايـى سراغ دارم كه شما نمى دانيد)) ؟! (قال الم اقل لكم انى اعلم من اللّه ما لا تعلمون).

(آيـه) ايـن معجزه شگفت انگيز برادران را سخت در فكر فرو برد، لحظه اى به گذشته تاريك خود انـديـشـيـدنـد، و چه خوب است كه انسان هنگامى كه به اشتباه خود پى برد فورا به فكر اصلاح و جبران بيفتد، همان گونه كه فرزندان يعقوب دست به دامن پدر زدند و ((گفتند پدرجان از خدا بخواه كه گناهان و خطاهاى ما را ببخشد))(قالوا يا ابانا استغفر لنا ذنوبنا).

((چرا كه ما گناهكار و خطاكار بوديم)) (انا كنا خاطئين).

(آيه) پيرمرد بزرگوار كه روحى همچون اقيانوس وسيع و پرظرفيت داشت بى آنكه آنها را ملامت و سـرزنـش كـنـد ((بـه آنـهـا وعـده داد و ((گفت : من به زودى براى شما از پروردگار مغفرت مى طلبم)) (قال سوف استغفر لكم ربى).

در روايات وارد شده كه هدفش اين بوده است كه انجام اين تقاضا را به سحرگاهان شب جمعه كه وقت مناسبترى براى اجابت دعا و پذيرش توبه است ، به تاخير اندازد.

و امـيـدوارم او توبه شما را بپذيرد و از گناهانتان صرف نظر كند ((چرا كه او غفورو رحيم است)) (انه هو الغفور الرحيم).

از اين دو آيه استفاده مى شود كه توسل و تقاضاى استغفار از ديگرى نه تنهامنافات با توحيد ندارد، بلكه راهى است براى رسيدن به لطف پروردگار، و گرنه چگونه ممكن بود يعقوب پيامبر، تقاضاى فرزندان را دائر به استغفار براى آنان بپذيرد، و به توسل آنها پاسخ مثبت دهد.