در شان نزول آيه ، كلينى به سند خود از امام محمد باقر (عليه السلام ) روايت كرده كه جوانى از انصار در يكى از كوچه هاى مدينه ، با يك زن رو به رو شده بود و اين هنگامى بود كه پوشش زنان تا پشت گوششان بود؛ بدين معنا كه مقنعه خود را طورى مى بستند كه اضافه بر گردن ، دو گوش آن ها نيز پيدا بود آن جوان كه پيوسته به او نگاه مى كرد تا بر او گذشت و داخل كوچه ديگرى رفت ولى او همچنان از پشت سر به او نگاه مى كرد و به راه خود ادامه مى داد ناگاه صورتش به استخوان يا شيشه اى كه از ديوار بيرون آمده بود، خورد صورتش را زخمى و خون آلود نمود.

جوان به خود آمد و ديد خون بر سينه و پيراهنش سرازير است با خود گفت : سوگند به خدا كه نزد رسول خدا (صلى الله عليه وآله) خواهم رفت و از ماجرا آگاهش خواهم ساخت .
پس نزد رسول خدا رفت . همين كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) او را ديد، پرسيد: چرا چنين شده است ؟
در همان حال جبرئيل بر پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرود آمد و اين آيه را بر آن حضرت قرائت كرد...
واژه شناسان مى نويسند: ((غض )) در اصل به معناى كم كردن و در بسيارى از موارد در كوتاه كردن صدا يا كم كردن نگاه نيز به كار مى رودو در قرآن همين كلمه درباره كوتاه كردن صدا نيز آمده است ، آن جا كه مى فرمايد: و اغضض من صوتك آيه نمى گويد كه مومنان بايد چشم هايشان را فروبندند، بلكه مى گويد بايد نگاه خود را كم و كوتاه كنند و اين تعبير لطيفى است به اين منظور كه اگر انسان به راستى هنگامى كه با زن نامحرمى رو به رو مى شود، بخواهد چشم خود را به كلى ببندد، ادامه راه رفتن و مانند آن براى او ممكن نيست ؛ اگر نگاه را از صورت و اندام او برگيرد و چشم خود را پايين اندازد، گويى از نگاه خود كاسته است و آن صحنه را از منطقه ديد خود به كلى حذف نموده است .
مفهوم آيه اين نيست كه مردان در صورت زنان خيره نشوند تا بعضى چنين استفاده كنند كه نگاه هاى غير خيره مجاز است ؛ بلكه منظور آن است كه انسان هنگام نگاه كردن معمولا منطقه گسترده اى را زير نظر مى گيرد. هر گاه زن نامحرمى در حوزه ديد او قرار گرفت ، چشم را چنان فرو بندد كه آن زن از حوزه ديد او خارج شود؛ يعنى به او نگاه نكند، اما راه و چاه خود را ببيند
كنترل چشم يكى از حقوق واجب است همان گونه كه انسان ها هر يك بر ديگرى حقى دارند، اعضا و جوارح خود انسان نيز بر او حقى دارند كه اگر امروز اين حق رعايت نشود، فردا در موقع سوال از چشم در مقام پاسخ گويى در دادگاه عدل الهى به يقين انسان شرمنده خواهد شد؛ چرا كه اين عضو در مقام پاسخ گويى از هيچ چيز فرو گذار نخواهد كرد.
در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) در توضيح اين حق چنين آمده است : خداى تبارك و تعالى ايمان را بر اعضا و جوارح بنى آدم فرض ‍ كرد و آن را بر تمام اعضا و جوارحش قسمت كرد از جمله اين امر، دو چشم او است كه با آن دو نگاه مى كند. همچنين دو پاى او كه به وسيله آن دو راه مى رود پس بر چشم فرض كرده كه به سوى آن چه بر او حرام است نگاه نكند و از آن چه كه خداوند نهى كرده چشم فرو پوشاند... و آن گاه به آيه شريفه استدلال فرمود:

و لا تقف ما ليس لك به علم ان السمع و البصر و الفواد كل اولئك كان عنه مسؤ لا

در توضيح همين حق واجب ، امام زين العابدين (عليه السلام ) مى فرمايد: و حق البصر اءن تغضه عما لا يحل لك و تعتبر بالنظر به و اما حقى كه چشم بر تو دارد اين است كه آن را فرو پوشانى از آن چه كه بر تو حلال نيست و به وسيله آن از گذشته و حال عبرت بگيرى .

كنترل نگاه در سيره و سخن پيامبر
از پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) در برخورد با سهل انگارى درباره اين حكم قرآنى موارد گوناگونى ثبت شده كه به دو مورد از آن ها اشاره مى كنيم .
1. سكين بن عبدالعزيز گويد: از پدرم و او از ابن عباس شنيد كه مى گفت : در روز عرفه هنگام بيرون آمدن از صحراى عرفات ، شخصىدر پشت سر پيامبر (صلى الله عليه وآله) سوار شده بود در حالى كه چشم چرانى مى كرد، چند مرتبه پيامبر (صلى الله عليه وآله) صورت او را برگرداند، تا به زنان نامحرم نگاه نكند؛ اما او همچنان به زنان نگاه مى كرد اين جا بود كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) به او فرمود: فرزند برادرم ، اين روز، روزى است كه اگر كسى مالك چشم و گوش و زبانش باشد، خداوند او را خواهد آمرزيد
همچنين امام صادق (عليه السلام ) از امام باقر (عليه السلام ) نقل فرموده كه رسول خدا (صلى الله عليه وآله) هنگام رفتن به سوى عرفات ، اسامه را سوار كرده بود و همين كه از عرفات افاضه كرد و، فضل بن عباس را كه جوانى خوش سيما بود پشت سر خود سوار كرد در آن هنگام مرد عربى كه همراه خواهرش بود و او نيز زيبا روى بود، با پيامبر رو به رو شده و از ايشان سؤ الاتى كرد. و فضل بن عباس به خواهر او چشم دوخته بود.
پيامبر (صلى الله عليه وآله) چون چنين ديد، دست خود را روى چشم فضل گذارد تا چشمش را از نگاه به نامحرم بپوشاند؛ اما او از سوى ديگر به آن زن نگاه مى كرد تا اين كه مرد عرب پاسخ پرسش هاى خود را از پيامبر (صلى الله عليه وآله) دريافت كرد و به راه خود ادامه داد.
پيامبر (صلى الله عليه وآله) نگاهى به فضل كرد و در حالى كه شانه اش را گرفته بود فرمود: آيا نمى دانى كه اين روزها از ايام المعدودات و ايام المعلومات است كه هر كس در مثل چنين روزهايى چشم و زبان و دستش ‍ را نگه دارد، خداوند براى او همانند ثواب حج آينده را مى نويسد.

2. ابن ام مكتوم كه فردى نابينا بود بر رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) وارد شد ورود اين شخص نابينا مصادف بود با حضور ميمونه و ام سلمه . حضرت دستور داد تا خود را بپوشانند (و يا مخفى كنند) آن دو به رسول خدا عرض كردند مگر او نابينا نيست ؟ او كه چشم ندارد تا ما را ببيند.
حضرت در پاسخ به آن دو فرمود: آيا شما دو نفر هم نابينا هستيد؟ آيا او را نمى بينيد؟
 

آثار منفى چشم چرانى
همه مى دانيم كه چشم چرانى اثرات بسيار زشتى را در سلامتى و روح انسان به ويژه يك جوان دارد؛ چرا كه به وسيله چشم بسيارى از گناهان را انجام خواهد داد و در برخى موارد، براى رسيدن به خواسته خود كه از راه چشم تحريك شده است ، زندگى خود را نيز به مخاطره مى اندازد پس بهتر آن است كه جوان ، به وسيله كنترل نگاه ، سلامت فكر و طهارت روح خود را حفظ كند و زندگى با صفاى خويش را با بسيارى از گناهانى كه به وسيله يك گناه انجام مى شود، آلوده نسازد با اين بيان مى توان گفت كه آثار منفى چشم چرانى بسيار است ، اما از باب اختصار به چند نمونه اكتفا مى كنيم :
1. تحريك شهوت حيوانى
در روايتى كه از امام جعفر صادق (صلى الله عليه وآله) رسيده ، آمده است كه :

اياكم و النظرة فانها تزرع فى قلب صاحبها الشهوة و كفى بها لصاحبها فتنة  از نگاه به نامحرمان خوددارى كنيد، چرا كه تخم شهوت را در دل مى كارد و همين بس كه بيننده را در فتنه مى اندازد.
2. ايجاد حسرت دائمى
چه بسيار افرادى كه به وسيله چشم خود، چيزى را اراده كردند اما براى هميشه حسرت آن بر دلشان نشست و هيچ گاه به آرزوى خود نرسيدند براى اين كه در دام اين لذت هاى زودگذر گرفتار نشويم ، امام صادق (عليه السلام ) ما را چنين راهنمايى مى كند: النظره سهم من سهام ابليس ‍ مسموم ، و كم من نظره اءورثت حسرة طويله نگاه تيرى از تيرهاى زهرا آگين شيطان است و چه نگاه هايى كه به دنبال آن حسرت بسيار زيادى را براى بيننده بر جاى گذارده است .

3. افتادن در دام شيطان
شايد بسيارى از جوانان عزيز به دشمن اصلى و گستردگى دام هاى او به خوبى پى نبرده اند. اما اين را بدانيد كه هيچ حركت ضد اخلاقى در جامعه و فرد پيدا نخواهيد كرد، مگر آن كه به وسيله شيطان پليد شكل گرفته . او پس ‍ از طرد شدن از درگاه الهى ، به عزت خداوند سوگند ياد كرد كه تمام بندگان را از راه به در برد؛ مگر آنان كه مخلص بوده و از تير رس آن خبيث دور باشند حال كه چنين است يقين كنيد كه در اين جا شيطان كار خود را دنبال كرده و به وسيله تيرهاى زهر آگين خويش ، شما را به گناه دوباره وامى دارد و همين نگاه دوباره عليه شما تمام شده و باعث گناهان ديگرى خواهد شد بدين جهت است كه معصومين (عليهم السلام ) ما را از نگاه مجدد نهى فرموده اند.
از جمله سفارش هايى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) به على (عليه السلام ) داشت اين بود: يا على اءول نظرة لك و الثانية لا لك ⁽نخستين نگاه ، از آن تو است ، ولى نگاه دوم از آن تو نيست ؛ (زيرا دومين نگاه بوسيله شيطان هدايت مى گردد). آرى ، اين سفارش ، درسى براى ما بود نه براى على (عليه السلام )؛ چرا كه او امام است و هرگز گناه نمى كند.

4. سلب آسايش فكرى
چهارمين آسيبى كه در اثر چشم چرانى به انسان وارد مى شود، آن است كه چشم چران ، هيچ گاه آسايش فكرى ندارد و پيوسته فكر و ذهنش مشغول ديده هاى چشم او است ؛ به گونه اى كه اگر از منظره اى خود را برهاند، گرفتار فكر و منظره اى ديگر مى شود.
اميرمومنان (عليه السلام ) مى فرمايد: من اءطلق ناظره اءتعب خاطره ؛ هر كه ديد خود را رها سازد، آسايش خود را سلب كرده است .
5. چشمان پر از آتش
آخرين آسيبى كه به چشم چران در اثر اين كار زشت وارد مى شود، اين كه خداوند در روز قيامت در چشمان او ميخ آهنى فرو مى كند و آن را از آتش پر خواهد كرد.
پيامبر (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: من ملاء عينه حراما يحشوها الله القيامة مسامير من نار، ثم حشاهما نار الى اءن تقوم الناس ثم يؤ مر به الى النار هر كه چشم خود را از حرام پر كند: خداوند در روز قيامت در آن چشم ميخ ‌هاى آتشينى فرو مى برد، و سپس آن را پر از آتش مى كند تا حساب مردم تمام شود آن گاه دستور مى دهد تا او را به آتش جهنم ببرند.
 

آثار مثبت كنترل چشم
همان گونه كه چشم چرانى آثار بدى در پى دارد، پرهيز از اين بيمارى پليد نيز اثرات خوبى بر روح و روان جوان خواهد گذاشت كه به چند اثر از آن اشاره مى كنيم :

1. كنترل چشم ؛ بالاترين غنيمت
در دنيا بسيارى از چيزها داراى سود است ، امام صادق (عليه السلام ) كنترل چشم از نامحرمان را سود بزرگى دانسته اند كه بالاتر از آن تصور نمى شود.
امام فرمود: ما اءغتنم اءحد بمثل ما اغتنم بغض البصر، فان البصر لا يغض عن محارم الله الا و قد سبق الى قلبه مشاهدة العظمة و الجلال ...هيچ كس سودى بالاتر از سود فرو پوشاندن چشم به دست نياورده است ؛ چون هر اندازه كه چشم را از محارم خدا فرو پوشانده و كنترل كند، دريچه قلبش باز شده تا آثار عظمت و جلال را ببيند.

2. چشيدن شيرينى ايمان
از پيامبر بزرگوار (صلى الله عليه وآله) نقل شده كه فرمود: النظرة سهم مسموم من سهام ابليس فمن تركها خوفا من الله اءعطاها ايمانا يجد حلاوته فى قلبه نگاه به نامحرم تيرى است زهر آگين از تيرهاى شيطان ؛ پس هر كس به خاطر ترس از خدا از آن چشم بپوشد، خداوند ايمانى را به او عنايت مى كند كه شيرينى آن را در قلب خود احساس ‍ كند.

3. چشيدن شيرينى عبادت
عبادت خدا هنگامى لذت بخش و شيرين است كه جوان ، طعم شيرينى عبادت را احساس كند. قطب راوندى از پيامبر (صلى الله عليه وآله) روايت كرده است كه فرمود: النظر الى محاسن النساء سهم من سهام ابليس فمن تركه اذاقه الله طعم عبادة تسره  نگاه به زيبايى هاى زنان ، تيرى از تيرهاى شيطان است . پس هر كه از آن چشم بپوشد، خداوند به او شيرينى عبادتى را مى چشاند كه شادمان گردد.

4. ازدواج با حورالعين
چهارمين فايده اى كه در اثر كنترل چشم به انسان مى رسد، ازدواج با حورالعين در بهشت است كه اين ازدواج ، توسط خالق يكتا براى بنده اش انجام خواهد گرفت . امام صادق (عليه السلام ) مى فرمايد: من نظر الى امراءة فرفع بصره الى السماء اءو غمض بصره لم يرتد اليه بصره حتى يزوجه الله عزوجل من الحور العين هر كس نگاهش به زن نامحرمى افتد، پس چشم خود را به سوى آسمان بالا برد يا آن را ببندد. هنوز چشم خود را باز نكرده ، خداوند حورالعينى را به همسرى او در مى آورد.