در روزگاري نه چندان دور در يك كشور اروپايي پر باران ميهمان دوستي شدم از اهالي همان ديار. پس از صرف ناهار و به رسم و ادب ايراني به شستن ظروف مشغول شدم. آن دوست نيز بدون گلاويز شدن با من در تعارفات تصنّع‌آميز، ممانعتي نكرد و به تماشاي من ايستاد. دقايقي گذشت و احساس كردم با نگاه‌هايش شكوه و گلايه از نحوه‌ي شست و شوي من دارد. از شكايت ناگفته‌ي او متعجب شدم. عجبا! ما به وسواس و تقيّد ايراني، از قضا در آبريزي و شست‌وشو كم نمي‌گذاريم؛ پس چرا اين دوست اينگونه شكوه‌گرانه مي‌نگرد؟ تو گويي، شست و شوي مرا كامل نمي‌يابد. آب را بيش جاري كردم و وسواس را به حد اعلي رساندم. ديدم نگاه متعجبانه‌ا‌ش بيشتر شد و ديگر نتوانست خودداري كند. زبان برگشود و گفت: خوش به حال شما ايرانيان! در كشورتان آب فراوان داريد و در آبريزي، بيم و واهمه‌ي كمبود نمي‌ورزيد؛ لكن نمي‌دانيد كه ما اينجا در مضيقه‌ي آبيم و بايد بيش مراعات كنيم! اين سخن را در كشوري مي‌گفت كه حدود 200 روز در سال باران مي‌بارد. به خود آمدم و معني نگاه گلايه‌آميزش را دريافتم. شيرآب را بستم و منفعلانه به رويش نگريستم و گفتم: رفيق، حق با توست،‌ اما نه در سيرابي ما و مضيقه‌ي شما! از قضا شما سيرابيد، چون از مواهب خداداد درست مصرف مي‌كنيد و ما در تنگناييم، چرا كه در توهم ثروت‌هاي خداداد،‌ حال كودك نابالغي را داريم كه نمي‌داند از ميراث انبوه پدر چگونه استفاده كند. ديگر به او نگفتم كه چگونه پاره‌اي از دارايي‌ها و ثروت‌هاي طبيعي خداداد، خود بلاي جان ما شده است. به او نگفتم اگر آب فراوان نداريم و در عين حال طريقه‌ي مصرف درست آن را نمي‌دانيم، در عوض بر اقيانوس نفت نشسته‌ايم، هرچند كه طريقه‌ي مصرف درست آن را نيز نمي‌دانيم. در دل با خود گفتم: كاش نفت هم نمي‌داشتيم و مجبور به واردات آن بوديم و به ثمن بخس كمتر از آب آن را نمي‌خريديم تا نه چنين آلودگي را در محيط زندگي خود مسلط مي‌كرديم و نه اينگونه راه تنفس و تحرك را در ترافيك بر خود مي‌بستيم، به او نگفتم كه سفره‌ي گسترده‌ نفتي زير پاي ما گليمي بوده است كه هرگاه خواسته‌اند، آن را از زير پايمان كشيده‌اند؛ گاه در قراردادهاي استعماري، گاه در سقوط و سرنگوني دولت‌هاي ملي و گاه در درآمدهاي موقتي سرخوشي‌آور و انبوه، كه حكم خواب شيرين بيش از كابوس را داشته است...‌

خدا كند فردا روزي نيايد كه به خود و خودي‌ها بگوييم كه آخرين هشدارها و تنبه‌ها در اصلاح الگوي مصرف داده شد، اما طبق معمول، فقط به تقديس و تكريم ظاهر كلام پرداختيم و از باطن و محتوا غافل مانديم؛ دست بر پشت دست نزنيم و نگوييم كه براي ترويج و اشاعه‌ي الگوي درست مصرف، دوباره از الگوهاي ناصواب و اسراف‌آميز استفاده كرديم و بر تابلوهاي زربفت و گرانبها، درشت و خوش خط نوشتيم: اسراف نكنيد!! ‌

درست است كه الگوي مصرف غلط در تمام بخش‌هاي جامعه و در ميان همه‌ي آحاد به چشم مي‌خورد، اما بايد بدانيم كه ميزان مصرف ناصحيح در سطوح كلان دولتي با سطوح خانوارها قابل قياس نيست. به خصوص سطح مصرف در طبقات متوسط و پايين جامعه به گونه‌اي نيست كه جز فرهنگ‌سازي و تذكر و هشدار نيازمند كار و اقدام فوري و ضربتي باشد. (به فرض كه اقدامات ضربتي و انقلابي در اين حيطه كارساز باشد!). آنچه امروز به گونه‌اي نگران‌كننده و فاجعه‌آميز، توسن لگام گسيخته‌ي مصرف ناصحيح را هِي مي‌زند،‌ عمدتاً در سطوح كلان برنامه‌ريزي و مديريتي است. جفاست اگر در شروع اصلاح الگوي مصرف، دوباره سطح توجه خود را به خورد و خوراك روزمره‌ي مردم عادي و شئونات طبيعي زندگي ايشان معطوف كنيم؛ به جاي آن كه گلوگاه‌هاي اسراف و تبذير و ريخت و پاش‌هاي بي‌برنامه را بفشاريم. مگر مردم چند جرعه آب، روي سيرابي مي‌نوشند و مگر انبوه عظيم رانندگان مسافربر چند ليتر سوخت فراتر از نياز معيشتشان مي‌سوزانند!؟ ترديدي نيست كه الگوي مصرف در همه‌ي زمينه‌ها و در ميان همه‌ي اقشار مصرف‌كننده بايد اصلاح شود، اما اگر هر برنامه‌ي اصلاحي داراي اولويت‌هايي است، اولويت اصلاح الگوي مصرف دامنگير چه كساني بايد باشد؟ مضاف آن كه الناس علي دين ملوكهم؛ مردمان به الگوهاي بالادست خود نگاه مي‌كنند و تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل!‌

رويه‌ي ديگر در بحث اصلاح الگوي مصرف، بازگشت به آموزه‌هاي ديني و اخلاقي در بهره‌وري از نعمات الهي است. يكي از اين آموزه‌هاي نفيس، قناعت و ديگري رضايت است؛ وگرنه، چشم تنگ دنيا دوست را، اگر قناعت پر نكند، لاجرم خاك گور پر خواهد كرد. نمي‌توان از يك سو از اصلاح الگوي مصرف (آن هم از نوع ضربتي‌اش!) دم زد و از دگر سوي ميدان را براي مسابقه‌ي تحريك‌آميز زياده‌اندوزي و بي‌رويه مصرف كردن آنچنان هموار كرد كه قول و فعل در تناقض آشكار بنشينند. اگر فرهنگ‌سازي براي قناعت و درست مصرف كردن، زيربنايي‌ترين كار است، پس ديگر نمي‌توان اجازه داد كه هر دستگاهي و بنگاهي و فردي و افرادي به پشتوانه‌ي قدرت و مكنت، مجاز به هر آگهي تبليغاتي باشد، تا جايي كه آرزوهاي بزرگ مردم را در حد ماشين رختشويي و مايكروويو تنزل دهد!‌