« در آمدی بر حوادث روزهای نهم و دهم دی خونین مشهد »
 

حوادث روز دهم دی
 

روز یکشنبه دهم دی 1357 ، رژیم جهت تحریک سربازان جهت تیراندازی به سوی مردم ، جنازه دو دژبان کشته شده و اجساد سوخته سینما شهر فرنگ را نمایش داد و گفت :
این بود رفتار مردم با برادران سرباز شما که اینک جنازه متلاشی شده آنها را دیدید اگر تیراندازی نکنید آنها شما را خواهند کشت و اگر فرار کنید ما شما را دستگیر و تیرباران خواهیم کرد . پس بکشید تا کشته نشوید . امروز را دست خالی نگردید و انتقام برادران خود را باز ستانید . (2)
آقای سید محمد کاشف حسینی درباره تحریک سربازان توسط رژیم به گرفتن انتقام دوستانشان می گوید :
عصر همان روز سه نفر از ارتشی ها را که به قتل رسیده بودند ، در میدان شهدا به دار آویختند . اما ظاهرا ارتش جنازه ها را شب به داخل پادگان منتقل می کند به همراه لباس های نو ؛ حتی چکمه نویی که به پایشان کرده بود در معرض دید ارتشیان قرار می دهد و به آنها می گوید : نگاه کنید مردم شما را این جوری می کشند . ارتشیان با دیدن این صحنه ها به شدت عصبانی می شوند و حتی بعضی می گفتند روز دهم دی ماه برخی از آنها مست از پادگان بیرون آمده بودند و به پیر و جوان ، زن و کودک رحم نکردند و همه را به رگبار بستند . (3)
در این روز جمعیت بسیاری از قشرهای مختلف مردم در بیوت علما تجمع کرده بودند . سید محمد علی شیرازی که از هشدار اویسی مبنی بر به راه انداختن جوی خون تا اندازه ای به هراس افتاده بود تلاش می کرد جمعیت را متفرق کند و با برداشتن بلندگویی فریاد می زد که هر کسی امروز کشته گردد ، شهید محسوب نمی شود . لذا از آنها خواست تا به خانه های خود بازگردند . اما این سخنان تأثیری بر جای نگذاشت و مردم مدام شعار می دادند : « توپ تانک مسلسل دیگر اثر ندارد ، به مادرم بگویید دیگر پسر ندارد .» جمعیت از مقابل منازل قمی ، سید کاظم مرعشی و شیرازی به تظاهرات پرداختند و طی درگیری شدیدی با مأموران مسلح هزاران نفر دستگیر و کشته شدند . در این روز حتی به مردمی که به منزل شیرازی پناهنده شده بودند حمله و 14 نفر کشته شدند . سید محمد کاشف حسینی که خود از شاهدان عینی حادثه این روز بوده است در این باره می گوید :
سربازان و درجه داران با دستور فرماندار نظامی ، دیگر دنبال بهانه ای نمی گشتند . نیاز به صفوف فشرده راهپیمایان نداشتند ؛ با اسکورتی منظم در شکل کارناوال مرگ حرکت کردند . پادگان را به قصد آدمکشی بی سابقه و به راه اندازی جوی خون تاریخی خویش ، ترک نمودند . تانک ها در جلو قرار داشتند ، نفربرها پشت سر و نعش کش ها به دنبالشان پیش می رفتند . به محض اینکه از پادگان خارج شدند ، آتش گشودند ، هر که را در خیابان و کوچه دیدند ، از رگبار گلوله دژخیمان در امان نماند و به قتل رسید . (4)
سید علی خامنه ای درباره اوضاع سنگین حاکم بر مشهد در این روز بیان می کند :
... آن روز ، روز عجیبی بود . خبرهایی که می رسید ، نشان دهنده کمال وحشی گری و جنایت دستگاه بود . از جمله خبرها این بود که ماشین های ارتشی در خیابان ها راه افتادند و هر جا صف نفت یا صف نان که آن روزها زیاد دیده می شد ، به رگبار می بندند . عده ای از زنان و مردان ، بچه و کوچک و بزرگ را در میان صف ها به رگبار بستند که بعضی مجروح و بعضی شهید شدند . چهار راه نادری و خیابان های اطراف حملات سختی انجام شد . در جاهای مختلف شهر ، همین طور برخورد با مردم انجام گرفت و هر کجا که اجتماعی دیده می شد ، با حرکت مسلحانه و بسیار خشن با مردم رفتار می کردند ... (5)
 

تعداد کشته شدگان یکشنبه خونین مشهد
 

درباره تعداد کشته شدگان این دو روز مشهد ارقام صحیحی وجود ندارد . به نقلی در این دو روز 2 هزار نفر کشته شدند . (6) روزنامه آفتاب شرق در یکی از شمارگان خود پس از توضیح حوادث نهم و دهم دی مشهد تعداد کشته شدگان را در ابتدای روز نهم دی در خیابان بهار و مقابل استانداری 37 نفر و تعداد کشته شدگان را در بیت شیرازی 24نفر اعلام کرد . (7) در نقل دیگری تنها در روز دهم دی 3 هزار کشته و 2 هزار زخمی و در نهم دی 200 کشته و 400 نفر زخمی شدند . (8) بر اساس اسناد ساواک در درگیری های روز دهم دی 170 نفر کشته و تعدادی زخمی شدند . در گزارشی از شیخان به مرکز تعداد کشته شدگان در روز نهم ، 20 نفر قید شده است . (9)
 

- بازتاب حوادث نهم و دهم دی در مشهد
 

به دنبال حوادث این دو روز ، در مشهد 3 روز تعطیلی عمومی اعلام گردید و چون این مسئله باعث کمبود نان و مایحتاج اولیه مردم شد لذا مبارزان شهرهای مجاور مشهد ، کامیون های حاوی نان و خواروبار به مشهد ارسال و علما آن را میان مردم تقسیم کردند . شب یازدهم هم طی حمله به منزل شیرازی چند نفر کشته شدند . مردم در مبارزه ای انتقام جویانه علیه نظامیان ، سرهنگ کلالی رئیس توپخانه ، سرهنگ افشین معاون ساواک مشهد و همچنین معاون کلانتری شماره 4 ، دو پاسبان ، 3 مأمور آگاهی و 2 سرباز را به قتل رساندند . بر اثر این فشارها سپهبد عزیزی استاندار خراسان و نائب التولیه آستان قدس رضوی از سمت خود استعفا داد و به تهران عزیمت کرد . (10) به دنبال پخش خبری از رایو مبنی بر کشته شدن سرهنگی در بیمارستان امام رضا (ع) ، جامعه پزشکی مشهد طی صدور اعلامیه ای در تقبیح عمال رژیم در قتل عام مردم بی گناه مشهد طی دو روز گذشته ، این عمل را توجیه اقدامات آنها دانستند . آنها در این اعلامیه افزودند که مطلب مذکور از زبان پرستاری بوده که اصلا وجود خارجی نداشته است و رژیم می خواهد با این گونه شایعه پراکنی ها میان مردم و نیروهای مسلح جدایی افکند . (11)
پس از این حادثه شایعاتی در سطح شهر به منظور ایجاد رعب و وحشت منتشر شد . مأموران ساواک طی تماس های تلفنی به طور ناشناس ، به مردم اخطار می کردند از منازل خود خارج نشوند . اعلامیه هایی مبنی بر برپایی مجلس یادبود در شهدای وقایع نهم و دهم دی در مسجد گوهرشاد در شهر پخش شد . روز دوازدهم دی تمام شبستان ها و صحن مسجد جامع گوهر شاد مملو از جمعیتی بود که جهت برپایی مجلس سوگورای و بزرگداشت آمده بودند . در این مجلس شیخ علی تهرانی و سید عبدالکریم هاشمی نژاد به سخنرانی پرداختند . هاشمی نژاد وقایع روزهای شنبه و یکشنبه را تشریح کرد و درباره شکست دولت نظامی ازهاری سخن گفت . ایشان در ادامه سخنانش به راهپیمایی های تاسوعا و عاشورا اشاره کرد و از مردم خواست شب ها از ساعت 9 برنامه تکبیر را اجرا نمایند . (12)
دیوارهای شهر در این روزها پر از شعارهای « مرگ بر شاه » ، « درود بر خمینی » ، « استقلال آزادی حکومت اسلامی » ، « مرگ بر کمونیست شوروی و امپریالیسم امریکایی و چین » ، « سکوت هر مسلمان خیانت است به قرآن » ، « محصل به پا خیز معلمت کشته شد » ، « محرم قیام ملت ماست » ، « ارتش دنیا دشمن می کشد ، ارتش ما برادر می کشد » و « کارگر ، کشاورز ، اسلامی حامی توست » بود . اعلامیه های علما هم در سطح شهر توزیع و به دیوار مساجد نصب شد .
شیرازی اعلامیه ای در 57/10/11 ، برابر با 2 صفر 1399 خطاب به ملت ایران درباره حوادث مذکور و همچنین حمله مأموران به منزلش صادر کرد . ایشان در این اعلامیه ضمن محکوم کردن این حوادث نکات ذیل را متذکر گردید :
فاجعه نهم و دهم دی بر پرونده جرایم سنگین رژیم افزود و نتایج
سوئی دربرخواهد داشت .
روحیه نیرومند و عظم راسخ مردم نشان از عمق جنبش اسلامی دارد به حدی که هیچ گونه تهدیدی قادر به ایجاد خلل و رخنه در اراده و تصمیم آنها نیست .
در این برهه حساس ، عموم مردم باید با آگاهی و به طور هوشیارانه تلاش های عناصر وابسته به رژیم را خنثی نمایند و عموم ملت باید از آتش زدن ، خراب نمودن و مثله کردن اجساد به شدت بپرهیزند .
مردم باید از ضربه زدن به اموال و تأسیسات دولتی بپرهیزند ، چرا که آنها متعلق به اموال عمومی و ملی است و در آینده مردم به این تأسیسات نیازمند هستند . ایشان در خاتمه ضمن تسلیت به خانواده های داغدیده ، روز سه شنبه 3 صفر 1399 برابر با 12 دی 1357 را عزای عمومی اعلام کرد . (13)
در همین راستا علما و روحانیون دیگر شهرها از جمله جهرم ، اصفهان ، دزفول ، یزد ، قم ، شیراز و ... طی تلگراف هایی به شیرازی ، قتل عام مردم مشهد را طی این دو روز و حمله به بیت ایشان را محکوم کردند . (14)
شیرازی با عده ای از علما و فضلای حوزه علمیه خراسان از مجروحان این حوادث که در بیمارستان های امام رضا (ع) ، دکتر محمد مصدق و 17 شهریور بستری بودند ، عیادت و از پزشکان و پرستاران تشکر نمود . او ضمن تأکید بر رسیدگی بر حال مجروحان و برآورده شدن حاجات آنها ، مبلغ یک میلیون و پانصد هزار ریال بین مجروحان تقسیم کرد . (15)
شیرازی همچنین ، کمیته ای جهت بررسی و روشن شدن وضعیت کشته شدگان ، زخمی ها و مفقود الاثرها تشکیل داد و از خانواده ها درخواست کرد تا اگر افرادی از خانواده آنان مفقود شده اند ، به کمیته مزبور مراجعه و مشخصات او را در اختیار اعضای کمیته قرار دهند تا اقدامات لازم در این زمینه صورت گیرد .
سید حسن قمی هم با انتشار اعلامیه ای درباره حوادث اخیر در 30 محرم 1399 ، برابر با 10 دی 1357 با اشاره به وقایعی که اخیرا رژیم در شهرهای تهران ، مشهد ، تبریز ، تربت حیدریه ، لار ، رشت ، کرمانشاه و سایر شهرستان ها مرتکب شده است حادثه نهم دی مشهد را از خونین ترین روزهای یکساله اخیر کشور ذکر کرد .(16)
قمی همچنین در 57/10/13 ، برابر با 4 صفر 1399 ، اعلامیه ای درباره حوادث این دو روز صادر کرد . ایشان در این اعلامیه کشتار رژیم در روزهای اخیر را به هجوم چنگیز و اقوام مغول تشبیه و در پایان متذکر شد روز جمعه مجلسی در منزلش جهت طلب آمرزش کشته شدگان حادثه و ابراز همدردی با بازماندگان قربانیان منعقد خواهد شد . (17)
سید کاظم مرعشی طی صدور اعلامیه ای ضمن محکوم کردن اقدامات رژیم در روزهای مذکور نکات ذیل را متذکر گردید :
غیر قانونی و بی اعتبار بودن دولت به اصطلاح ملی بختیار مانند دولت های شریف امامی و ازهاری و اعلام اینکه چنانچه تنها حکومتی می تواند مورد قبول عامه باشد که مورد تأیید امام واقع گردد .
رسیدگی به بازماندگان شهدا و دلجویی از آنها و مجروحان وظیفه همگانی است .
تقبیح عمل مسئولان ارتش در تحریک احساسات سربازان و درجه داران علیه مردم برای توجیه کشتار بیرحمانه خود چنانچه خود اجساد سربازان را مثله کرده و جهت تحریک سربازها به آنها نشان دادند . (18)
او همچنین طی طرحی ، از خانواده ها و بازماندگان شهدای خراسان و حوادث اخیر حمایت و اعلام کرد که خانواده های مذکور با دردست داشتن یک قطعه عکس و فتوکپی شناسنامه شهید به منزل او مراجعه تا ضمن اطلاع از وضعیت خانوادگی ایشان به آنها کمک و مساعدت نماید . (19)
عده ای از علمای حوزه علمیه خراسان (20) هم در 57/10/14 ،برابر با 5 صفر 1399 ، اعلامیه ای در تقبیح اقدامات رژیم در روزهای شنبه و یکشنبه و همچنین جسارت و گستاخی به منزل شیرازی صادر و اعلام کردند که به این مناسبت عصر روز جمعه به مناسبت هفتمین روز این حادثه مجلس ترحیمی در مسجد جامع گوهرشاد منعقد می گردد و از همه طبقات مردم دعوت کردند تا دراین مجلس شرکت کنند . (21)
وقوع این حوادث هر چند در نگاه اول نگران کننده و باعث تأسف و تأثر بود اما از سوی دیگر امیدی برای ادامه نهضت بود . پس از این حوادث که گروه های سیاسی جهت انسجام بخشیدن به مبارزات در مشهد تشکیل شد که « جمعیت مدافعات آزادی الحق » و « گروه ده دی » از جمله این گروه ها بودند . این گروه ها همسو با جریان نهضت اسلامی در صحنه های مختلف به مبارزه خود ادامه دادند .
 

- نتیجه گیری
 

حادثه بیمارستان شاهرضا و سپس حوادث دی مشهد ، هر چند باعث کشته و زخمی شدن عده ای از مردم بی دفاع گردید و از این لحاظ شهر مشهد را در غم و ماتم فرو برد ، اما به لحاظ پیامدهای آن برای نهضت امیدوار کننده و نقطه عطف بود . تحصن علمای مشهد در بیمارستان شاهرضا در حمایت از پزشکان و کارکنان آنجا همبستگی مردم را به دنبال داشت و بیمارستان را به یکی از کانون های فعال مبارزاتی در مشهد درآورد .
حمایت شیرازی و قمی از این تحصن باعث تقویت روحیه متحصنین گردید . در جلسه ای هم که بین هیئت اعزامی دولت و علما و پزشکان بیمارستان جهت پایان دادن به تحصن برپا شدند ، عذرخواهی نخست وزیر و عزل سرتیپ جعفری ، فرمانده نظامی ، هم مفید واقع نشد . به مسلسل بسته شدن عده ای در مقابل بیت شیرازی بر وخامت اوضاع افزود . این وقایع حوادث خونینی را در روزهای نهم و دهم دی مشهد به دنبال داشت که به خاطر جنایاتی که رژیم در روز دهم دی مرتکب شد این روز به « یکشنبه خونین مشهد » در تاریخ انقلاب ثبت شد . رژیم قصد داشت با این اقدامات هراسی مضاعف در بین مبارزان به وجود آورد ، اما برعکس این حوادث تمام قشرها و روحانیت مشهد را در برابر رژیم متحد ساخت و هیمنه دستگاه را فرو ریخت .