پیامد های تصویب كاپیتولاسیون
 

قضاوت كنسولی مسئله ای اساسی است . همواره بیشترین نفوذ بیگانگان از طریق كاپیتولاسیون بوده و از این راه و تحمیل عمال و كارگزاران بیگانه ، جنایات فجیعی در این سرزمین انجام گرفته است . قوانین جزایی كه باید مظهر حاكمیت دولت باشد ، به صورت بازیچه ای در آمد و هر متجاوزی می توانست به سادگی آن را كنار زند و خود را تحت حمایت قدرت های خارجی قرار دهد .
بعد از تصویب كاپیتولاسیون در ایران ، امریكا میدان فعالیت را وسیع تر یافت و تشكیلات سازمان سیا فعال تر شد . امریكا بسیاری از نیروهای اطلاعاتی خود را از قبرس روانه ایران كرد . جیمز بیل در كتاب «عقاب و شیر » ، تصویب این لایحه را یكی از بدترین و اشتباه آمیزترین كارهایی می داند كه امریكایی ها مرتكب شدند . در قسمت هایی از این كتاب آمده است :
كاپیتولاسیون اشتباه مرگ باری است كه منافع امریكا را دچار مشكل خواهد نمود . این عمل ناشیانه و زشت ، نشانه ای از رفتار خشن و احمقانه امپریالیسم است ، ولی با این همه ما آن قدر فشار آوردیم تا به اجرا در آمد ... بر خلاف قرارداد كاپیتولاسیون كه بیشتر دربرگیرنده نظامیان بودند كه در فراسوی دریاها خدمت می كردند ؛ در تنظیم نوع ایرانی آن به طور استثنایی به ایالات متحده امریكا اجازه داده شده بود تا در تمام موارد و در مورد تمام كارمندان ( حتی غیر نظامی ) تنها از حوزه قضایی خود استفاده كنند ولو اینكه افراد مسئول در امریكا نخواهند این كار را انجام دهند ... این شكل از قرارداد كه بین ایران و امریكا منعقد شده بود به استثنای مواردی از آن در آلمان غربی ، در هیچ یك از كشورهای دیگر سابقه نداشت و خصوصا به لحاظ كاربرد ، بسیار گسترده ای می نمود ، زیرا هرگونه نظارت قانونی ایرانیان را بر گروه های امریكایی مستقر در ایران ، كه دائما نیز رو به فزونی بود ، بی اثر و خنثی می كرد و این می توانست به خویشان و بستگان آنها نیز بسط یابد . (1)
اسنادی از ساواك نشان می دهد كه قبح این قانون بر اعضای كابینه منصور نیز پوشیده نبوده است :
سناتور سید جلال الدین تهرانی به یكی از دوستان خویش اظهار داشته دو شب پیش از تصویب مصونیت قضایی اتباع امریكایی دكتر عالیخانی ، دكتر آموزگار و ( عطاالله ) خسروانی ، وزرای كابینه به این عمل اولیای حزب ایران نوین در محل حزب اعتراض نموده و گفته اند این ننگ بر دامن دولت و حزب ایران نوین تا ابد باقی خواهد ماند ، لذا پس از مراجعت اعلیحضرت همایونی از شیراز از كابینه استعفا خواهیم كرد . (2)
تصویب لوایحی چون اصلاحات ارضی و انجمن های ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید ، می توانست در ظاهر فریبنده باشد و حتی برای خود ، پشتیبانانی نیز بیابد و با مانورهای تبلیغاتی رژیم هر ندای مخالفی را خاموش و سركوب سازد ،‌اما تصویب كاپیتولاسیون هیچ توجیه منطقی و تبلیغاتی نداشت .
رژیم شاه كه به خوبی می دانست بازتاب عمومی این لایحه ننگین تا چه حد خطرناك خواهد بود ، سانسور شدیدی بر رسانه های گروهی حاكم كرد تا هیچ گونه خبری در مورد لایحه كاپیتولاسیون به بیرون درز نیابد ، ولی چند روزی از تصویب این لایحه نگذشته بود كه مجله داخلی مجلس شورای ملی كه متن كامل مذكرات مجلس را در برداشت به دست امام خمینی رسید .
طرح كاپیتولاسیون از جمله موضوعات بسیار مهمی بود كه در سال 1343 مطرح شد .
مسئله كاپیتولاسیون در مجلس شورا و مجلس سنا به طور كاملا سری مطرح شده بود . در مجلس سنا بعضی اعتراض كرده و گفته بودند كه نگذارید پرده ها بالا برود . این مسئله كه امام چگونه از آن مجلس سری مطلع شد ؛ من شنیده ام كه پسر مرحوم آقا شیخ جواد عراقی كه در مجلس منشی یا كارگزار بود ، خبرهای مجلس را ایشان یا مستقیما یا با واسطه به امام می رسانده است ... روزی كه امام از مسئله كاپتولاسیون مطلع شدند خیلی ناراحت بودند و طی دو جلسه موضوع را با علما مطرح كردند ، اما آنها ترتیب اثر ندادند و مسئله را سیاسی تلقی كردند و معتقد بودند كه اگر دخالت كنند ، مشكلاتی پیش می آید . (3)
نهضت امام ماجرای دیگری را تجربه می كرد و گام روشن تری برای نشان دادن مسیر ضد استعماری خود بر می داشت . این مرحله ، مرحله ای دیگر برای اثبات اهداف امام و پافشاری ایشان بر روی آن اهداف بود .
همه اقشار مردم اعم از دانشگاهی و روشنفكر و دیگران می دانستند كه اگر در یك مملكتی بین دو نفر دعوایی رخ دهد كه یك طرف آن دعوا ، اتباع كشوری دیگر باشد ، آن دعوا باید در همان مملكت بررسی و تحقیق شود و محاكمه باید در همان كشور انجام بگیرد ، نه اینكه بردارند ببرند به یك كشور بیگانه و مسئله را در آنجا بررسی كنند . بسیار روشن بود كه این قانون یك قانون كاملا استعماری است كه تنها به نفع امریكا و اتباع آن كشور است . اصلا به طور خیلی واضح و آشكار تسلط و نفوذ استعماری امریكا را بر مجلسین و دولت ایران نشان می داد . خلاصه نقطه ضعف خیلی خوبی بود برای كوبیدن شاه و حكومت او . در واقع شرایط برای اعلام آشكار هدف امام كه همان براندازی رژیم شاه و تشكیل حكومت اسلامی بود ، به تدریج فراهم می شد . منتها اینها مسائلی است كه باید به تدریج و آرام آرام مطرح شود و اكنون در این مرحله از قیام ، قانون كاپیتولاسیون فرصت یك حمله سرنوشت ساز به پیكر رژیم را در اختیار رهبر هوشمند نهضت قرار می داد . (4)
امام خمینی برای افشای خیانت پشت پرده شاه و دولت تصمیم گرفت در روز چهارم آبان 1343مصادف با میلاد حضرت فاطمه ( س ) سخنرانی نماید و اعلامیه ای تأثیر گذار منتشر كند .
شاه كه از تصمیم امام آگاه شد پیكی نزد ایشان فرستاد ، ولی امام حاضر به پذیرفتن وی نشد و او ناچار با شهید حاج آقا مصطفی فرزند بزرگ امام ، ملاقات كرد و پیام شاه را رساند . او از قول شاه امام را از حمله به امریكا بر حذر داشت و آن را كاری خطرناك و حتی مهم تر از حمله به شخص اول مملكت ( شاه ) دانست . (5)
آیت الله محلاتی درباره تصمیم امام جهت سخنرانی و عصبانیت ایشان از ماجرای كاپیتولاسیون می گوید :
قرار بود به مناسبت كاپیتولاسیون امام صحبت كند ، ایشان خیلی عصبانی بود ، وقتی ما رفتیم خدمتشان فرمود : این از آن اموری است كه ما باید دنبال كنیم و عزت اسلام را زنده كنیم . این قصه رأی زن ها نیست كه آنها به ما وصله ارتجاعی بچسبانند ، این قصه تقسیم اراضی نیست كه به ما بگویند طرفدار مالكیت هستید ، این مسئله ای است كه تمام آزادیخواهان دنیا این مسئله را قبول دارند كه ما برای آزادی می جنگیم . ما هدفمان یك هدف ارتجاعی نیست ، ما هدفمان این است كه از زیر یوغ استعمار امریكا و اسرائیل بیرون بیاییم ،‌ما می خواهیم یك ملت مستقل باشیم نه زیر یوغ استعمار امریكا كه مستشارانش در مملكت ما هر چه جنایت می خواهند بكنند ، بكنند و هیچ دستگاه قضایی حق نداشته باشد آنها را دستگیر كند .(6)
امام بی اعتنا به تهدید نماینده شاه در روز مقرر سخنرانی تاریخی و حماسی خود را در جمع هزاران نفر از مؤمنان كه در منزل ایشان گرد آمده بودند ایراد كرد . ایشان در ابتدا حالات روحی و ناراحتی شدید خود را از تصویب لایحه كاپیتولاسیون بیان داشت و به دنبال آن به بیان خیانت رژیم به ایرانیان با تصویب این موضوع پرداخت .
بسم الله الرحمن الرحیم
انا لله و انا الیه راجعون من تأثرات قلبی خودم را نمی توانم اظهار كنم ، قلب من در فشار است ؛ این چند روزی كه مسائل اخیر ایران را شنیده ام خوابم كم شده ، ناراحت هستم ، قلبم در فشار است . با تأثرات قلبی روز شماری میكنم كه چه وقت مرگ پیش بیاید .
ایران دیگر عید ندارد ، عید ایران را عزا كرده اند و چراغانی كردند ، عزا كردند و دسته جمعی رقصیدند . ما را فروختند ، استقلال ما را فروختند و باز هم چراغانی كردند ، پایكوبی كردند . اگر من به جای اینها بودم این چراغانی ها را منع می كردم ،‌می گفتم بیرق سیاه بالای سر بازارها بزنند ، بالای سر خانه ها بزنند ، چادر سیاه بالا ببرند . عزت ما پایكوب شد ، عظمت ایران از بین رفت ، عظمت ارتش ایران را پایكوب كردند . قانونی در مجلس بردند ؛ در آن قانون اولا ما را ملحق كردند به پیمان وین و (7)
ثانیا الحاق كردند به پیمان وین ! كه تمام مستشاران نظامی امریكا با خانواده هایشان ، با كارمندهای فنی شان ، با كارمندان اداری شان ، با خدمه شان ، با هر كس كه بستگی با آنها دارد ، اینها از هر جنایتی كه در ایران بكنند مصون هستند . اگر یك خادم امریكایی ،‌اگر یك آشپز امریكایی مرجع تقلید شما را در وسط بازار ترور كند ، زیر پا منكوب كند ، پلیس ایران حق ندارد جلوی او را بگیرد ! دادگاه های ایران حق ندارند محاكمه كنند ! بازپرسی كنند ! باید برود امریكا ! آنجا در امریكا ارباب ها تكلیف را معین كنند ! دولت سابق این تصویب را كرده بود و به كسی نگفت . دولت حاضر این تصویبنامه را در چند روز پیش از این برد به مجلس و در چند وقت پیش از این به سنا بردند و با یك قیام و قعود مطلب را تمام كردند و باز نفسشان در نیامد . در این چند روز این تصویبنامه را بردند به مجلس شورا و در آنجا صحبت هایی كردند . مخالفت هایی شد .
سپس به بیان علل پذیرش این ننگ از سوی مقامات كشور پرداخت و به فرمایشی و غیر قانونی بودن مجلس اشاره كرد . امام در بیانات خود به بیان تعهدات دولت امریكا (8) در قبال تصویب كاپیتولاسیون پرداخت . افشای این موضوع كه امریكا حتی تصور آن را هم نمی كرد ؛ شكست بزرگی برای امریكا و دلیل محكمی دیگر برای ملت ایران در مبارزه با امریكا بود .
... لكن مطلب را گذراندند ،‌با كمال وقاحت گذراندند ، دولت با كمال وقاحت از این امر ننگین طرفداری كرد . ملت ایران را از سگ های امریكا پست تر كردند ... چرا ؟ برای اینكه می خواستند وام بگیرند از امریكا ، امریكا گفت این كار باید بشود ( لابد این جور است ) ...
مع ذلك ، ایران خودش را فروخت برای این دلارها ،‌ایران استقلال ما را فروخت ، ما را جزء دول مستعمره حساب كرد ، ملت مسلم ایران را پست تر از وحشی ها در دنیا معرفی كرد ... ما با این مصیبت چه بكنیم ؛ روحانیون با این مطالب چه بكنند به كجا پناه ببرند عرض خودشان را به چه مملكتی برسانند . سایر ممالك خیال می كنند كه ملت ایران است ، این ملت ایران است كه این قدر خودش را پست كرده است ، نمی دانند این دولت ایران است ، این مجلس ایران است ، این مجلس است كه هیچ ارتباطی به ملت ندارد ، این مجلس ، سرنیزه است و این مجلس چه ارتباطی به ملت ایران دارد ،‌ملت ایران به اینها رأی ندادند . علمای تراز اول ، مراجع ، بسیاریشان تحریم كردند انتخابات را ، ملت تبعیت كرد از اینها رأی نداد ؛ لكن زور سرنیزه اینها را آورد در این كرسی نشاند .
همچنین ضمن اشاره به تلاش های رژیم برای از میان برداشتن روحانیان و ایجاد تفرقه بین آنان ، مطالبی درباره دلایل لزوم دخالت روحانیان در امور سیاسی كشور فرمودند:
... رفاه حال ملت ایران به این است كه روحانیون را از بین ببرند ! همین طور است ، اگر نفوذ روحانیون باشد نمی گذارد این ملت اسیر انگلیس یك وقت باشد ، اسیر امریكا یك وقت باشد . اگر نفوذ روحانیون باشد نمی گذارد كه اسرائیل قبضه كند اقتصاد ایران را ، نمی گذارد كه كالاهای اسرائیل در ایران بدون گمرك فروخته بشود ... اگر نفوذ روحانیون باشد توی دهن این دولت می زنند ، توی دهن این مجلس می زنند ،‌وكلا را از مجلس بیرون می كنند . اگر نفوذ روحانیون باشد تحمیل نمی تواند بشود یك عده از وكلا بر سرنوشت یك مملكتی كه حكومت كنند . اگر نفوذ روحانیون باشد نمی گذارد یك دست نشانده امریكایی این غلط ها را بكند ، بیرونش می كنند از ایران . نفوذ ایرانی ، نفوذ روحانی مضر به حال ملت است ؛ نخیر ! مضر به حال شماست ، مضر به حال شما خائن هاست نه مضر به حال ملت . شما دیدید با نفوذ روحانی نمی توانید هر كاری را انجام دهید ، هر غلطی را بكنید ، می خواهید نفوذ روحانی را از بین ببرید . شما گمان كردید كه صحنه سازی ها می توانید كه بین روحانیون اختلاف بیندازید ؛ نمی توانید ...روحانیون با هم هستند .
امام در قسمتی از سخنرانی ، هشدار های تكان دهنده و تاریخی خود را خطاب به قشرهای مختلف برای حفظ اسلام بیان داشت . ایشان در طول سخنرانی بارها به دولت امریكا و دست نشاندگانش در ایران حمله نمود و دولت ایران را نوكر امریكا معرفی كرد :
... آقا من اعلام خطر می كنم ، ای ارتش ایران ! من اعلام خطر می كنم ، ای سیاسیون ایران !
من اعلام خطر می كنم ،‌ ای بازرگانان ! من اعلام خطر می كنم ، ای علمای ایران ! ای مراجع اسلام ! من اعلام خطر می كنم ، ای فضلا ! ای طلاب ! ای مراجع ! ای آقایان ! ای نجف ! ای قم ! ای مشهد ! ای شیراز ! ای تهران ! من اعلام خطر می كنم ،‌ خطر دار است ،‌معلوم می شود زیر پرده چیزهایی است و ما نمی دانیم در مجلس گفتند نگذارید پرده ها بالا برود ، معلوم می شود برای ما خواب ها دیده اند . از این بدتر چه خواهند كرد . نمی دانم از اسارت بدتر چه ؟ از ذلت بدتر چه ؟ ... نظامیان امریكایی ،‌مستشاران نظامی امریكایی به شما چه نفعی دارند آقا اگر این مملكت اشغال امریكاست پس چرا این قدر عربده می كشید ، پس چرا این قدر دم از ترقی می زنید اگر این مستشاران نوكر شما هستند پس چرا از ارباب ها بالاترشان می كنید ، پس چرا از شاه بالاترشان میكنید ، اگر نوكرند مثل سایر نوكرها با آنها عمل كنید ،اگر كارمند شما هستند؛ مثل سایر ملل كه با كارمندانشان عمل می كنند شما هم عمل كنید. اگر مملكت ما اشغال امریكاییست پس بگویید ، پس ما را بردارید بریزید بیرون از این مملكت ... آقا فكر بكنید برای این مملكت ،‌فكری بكنید برای این ملت . هی قرض روی قرض بیاورید ! هی نوكر بشوید ! البته دلار نوكری هم دارد . دلارها را شما می خواهید استفاده كنید نوكریش را ما بكنیم .
آن گاه امام از همه خواست تا در مقابل این قانون ننگین و اسارت بار بایستد و سپس به معرفی ماهیت حقیقی استعمارگران به ویژه دولت امریكا و نقشه های آنان پرداخت:
... نباید گفت اینها را آن آقایانی كه می گویند كه باید خفه شد ، اینجا هم باید خفه شد اینجا هم خفه بشویم ما را بفروشند و خفه بشویم . قرآن ما را بفروشند و خفه بشویم ،والله گناهكار است كسی كه داد نزند ، والله مرتكب كبیره است كسی كه فریاد نكند . ای سران اسلام به داد اسلام برسید ،‌ای علمای نجف به داد اسلام برسید ،‌ای علمای قم به داد اسلام برسید ،‌رفت اسلام . ای ملل اسلام ! ای سران ملل اسلام ! ای رؤسای جمهور ملل اسلامی ! ای سلاطین ملل اسلامی ! ای شاه به داد خودت برس ، به داد همه ما برسید . ما زیر چكمه امریكا برویم چون ملت ضعیفی هستیم ! چون دلار نداریم ! امریكا از انگلیس بدتر ، انگلیس از امریكا بدتر ،‌شوروی از هر دو بدتر ، همه از هم بدتر ، همه از هم پلیدتر .
اما امروز سر و كار ما با این خبیث هاست ، با امریكاست . رئیس جمهور امریكا بداند ،‌بداند این معنا را كه منفورترین افراد دنیاست پیش ملت ما ،‌امروز منفورترین افراد بشر است پیش ملت ما ، یك همچنین ظلمی به دولت اسلامی كرده است . امروز قرآن با او خصم است ، ملت ایران با او خصم است . دولت امریكا بداند این مطلب را ،‌ضایع كردند او را در ایران ، خراب كردند او را در ایران .
امام در ادامه سخنان پر بار خود آینده ایران و گسترش دخالت های امریكا را در كشور گوشزد نمود و با بیان مطالبی درباره لزوم اعتراض به این خیانت رژیم سخنان خود را به پایان رساند :
... الان در مملكت ما به دست رجال سیاسی كه وطنخواه باشند چیزی نیست . در دست آنها چیزی نیست ، ارتش هم بداند یكی تان را بعد از دیگری كنار می گذارند ، دیگر برای شما آبرو گذاشتند برای نظام شما آبرو گذاشتند ... اگر من بودم استعفا می كردم ، اگر من نظامی بودم استعفا می كردم ، من این ننگ را قبول نمی كردم ، اگر من وكیل مجلس بودم استعفا می كردم ... آقایان موظف اند ملت را آگاه كنند ، علما موظف اند ملت را آگاه كنند، ملت موظف است كه در این امر صدا در بیاورد ، با آرامش عرض برساند ،‌به مجلس اعتراض كند ، به دولت اعتراض كند كه چرا یك همچنین كاری كردید چرا ما را فروختید مگر ما بنده شما هستیم ؟ شما كه وكیل ما نیستید ،‌ وكیل هم بودید ، اگر خیانت كردید به مملكت خود به خود از وكالت بیرون می روید ، این خیانت به مملكت است ... خداوندا امور مسلمین را اصلاح كن . خداوندا دیانت مقدسه اسلام را عظمت به عنایت فرما . خدایا اشخاصی كه خیانت می كنند به این آب و ملك ، خیانت می كنند به اسلام ،‌خیانت می كنند به قرآن ، آنها را نابود كن.
والسلام علیكم و رحمه الله و بركاته . (9)
امام علاوه بر این سخنرانی اعلامیه ای منتشر و بار دیگر به افشای خیانت شاه ، دولت و مجلس پرداخت . امام در این اعلامیه كاپیتولاسیون را « سند بردگی ملت ایران » ، « اقرار به مستعمره بودن ایران » و « ننگین ترین و موهن ترین تصویبنامه غلط دولت های بی حیثیت » نامید . در قسمت هایی از اعلامیه امام آمده است :
... آیا ملت ایران می داند در این روزها در مجلس چه گذشت ؟می داند بدون اطلاع ملت و به طور قاچاق چه جنایتی واقع شد ؟ می داند مجلس ‌، به پیشنهاد دولت ، سند بردگی ملت ایران را امضا كرد ، اقرار به مستعمره بودن ایران نمود ؟ سند وحشی بودن ملت مسلمان را به امریكا داد ؟ قلم سیاه كشید بر جمیع مفاخر اسلامی و ملی ما ؟ قلم سرخ كشید بر تمام لاف و گزاف های چندین ساله سران قوم ؟ ایران را از عقب افتاده ترین ممالك دنیا پست تر كرد ؟ اهانت به ارتش محترم ایران و صاحب منصبان و درجه داران نمود ؟ حیثیت دادگاه های ایران را پایمال كرد ؟ به ننگین ترین تصویب نامه دولت سابق ، با پیشنهاد دولت حاضر ، بدون اطلاع ملت ، با چند ساعت صحبت های سری ،‌رأی مثبت داد ؟ ... امروز كه دولت های مستعمره یكی پس از دیگری با شهادت و شجاعت ، خود را از تحت فشار استعمار خارج می كنند و زنجیر های اسارت را پاره می كنند ، مجلس مترقی ایران با ادعای سابقه تمدن 2500 ساله ، با لاف هم ردیف بودن با ممالك مترقیه ، به ننگین ترین و موهن ترین تصویبنامه غلط دولت های بی حیثیت رأی می دهد و ملت شریف ایران را پست ترین و عقب افتاده ترین ملل به عالم معرفی می كند ؛ و با سرافرازی هر چه تمام تر ، دولت از تصویبنامه غلط دفاع می كند و مجلس رأی می دهد ... آیا ملت ایران می داند كه افسران ارتش به جای سوگند به قرآن مجید « سوگند به كتاب آسمانی كه به آن اعتقاد دارم » یاد كرده اند ؟ این همان خطری است كه كرارا تذكر داده ام : خطر برای قرآن مجید ؛ برای اسلام عزیز ؛ خطر برای مملكت اسلام ؛ خطر برای استقلال كشور ؛ من نمی دانم دستگاه جبار از قران كریم چه بدی دیده است ، از پناه به اسلام و قرآن چه ضرری برده است كه این قدر پافشاری برای محو اسم آن می كند . اگر پناه به قرآن و اسلام بیاورید ، اجنبی به خود اجازه نمی دهد كه از شما سند بردگی بگیرد ؛ اجازه نمی دهد كه مفاخر ملی و اسلامی شما پایمال شود . جدا بودن ملت از هیئت حاكمه ، بر خوردار نبودن آنها از پشتیبانی ملت ، این مصیبت ها را پیش می آورد . اكنون من اعلام می كنم كه این رأی ننگین مجلسین مخالف اسلام و قرآن است ،‌و قانونیت ندارد ؛ مخالفت رأی ملت مسلمان است وكلای مجلسین وكیل ملت نیستند ؛ وكلای سرنیزه هستند ! رأی آنها در برابر ملت و اسلام و قرآن هیچ ارزشی ندارد . و اگر اجنبی ها بخواهند از این رأی كثیف سوء استفاده كنند ، تكلیف ملت تعیین خواهد شد .. دنیا بداند كه هر گرفتاری ای كه ملت ایران و ملل مسلمین دارند ، از اجانب است ؛ از امریكاست . ملل اسلام از اجانب عموما و از امریكا خصوصا متنفر است . بدبختی دول اسلامی از دخالت اجانب در مقدرات آنهاست ... اینجانب ، كه یك نفر از خدمتگزاران علمای اعلام و ملت اسلام هستم ، در موقع خطیر و برای مصالح بزرگ اسلامی حاضر برای كوچكترین افراد تواضع و كوچكی كنم ، تا چه رسد به علمای اعلام و مراجع عظام ـ كثر الله امثالهم . لازم است جوان های متعصب و طلاب تازه كار از زبان و قلم خود جلوگیری كنند ؛ و در راه اسلام و هدف مقدس قرآن از اموری كه موجب تشتت و تفرقه است خودداری نمایند . علمای اعلام برای خاتمه دادن به هرج و مرج و بی نظمی ها در فكر اصلاح عمومی هستند ، اگر دولت ها مجال فكر به ما بدهند ؛ اگر گرفتاریهایی كه از ناحیه هیئت حاكمه پیش می آید و ناراحتی های روحی مجال تصفیه و اصلاح داخلی به ما بدهد . این نحو گرفتاری هاست كه ما را از مسیر خود ، كه مسیر تصفیه حوزه ها و اصلاح همه جانبه است ، باز می دارد . با احساس خطر برای اسلام و قرآن كریم ، برای ملت و ملیت مجال تفكر در امور دیگر باقی نمانده ... امروز اقتصاد ایران به دست امریكا و اسرائیل است و بازار ایران از دست ایرانی و مسلم خارج شده است و غبار ورشكستگی و فقر به رخسار بازرگان و زراع نشسته است ؛ و اصلاحات آقایان ، بازار سیاه برای امریكا و اسرائیل درست كرده است ؛ و كسی نیست كه به داد ملت فقیر برسد ... (10)
به دنبال سخنرانی امام علیه كاپیتولاسیون ، آیت الله مرعشی نجفی ، سید محمد صادق روحانی و سید كاظم شریعتمداری نیز سخنانی ایراد كردند . اعلامیه هایی نیز از سوی آیت الله روحانی و سید حسن قمی در انتقاد از احیای كاپیتولاسیون منتشر شد .
حجت الاسلام فلسفی طی نامه ای به امام خمینی ، سخنرانی تاریخی ایشان را مفید و تأثیر بر انگیز توصیف كرد :
محضر مقدس حضرت مستطاب آیت الله حاج آقا روح الله خمینی متع الله المسلمین بطول بقائه الشریف
به عرض محترم عالی می رساند به خواست خداوند پس فردا روز پنج شنبه برای مدت ده روز عازم یزد هستم . بدین وسیله از حضرت آیت الله تودیع نموده و با استظهار به دعای خیر آن حضرت از تهران خارج می شوم .
مطالب سودمندی مؤثری كه در سخنرانی اخیر مورد بحث قرار گرفت از هر جهت مفید و در افكار طبقات مردم حسن اثر كامل داشت با اشاره ای كه در ضمن سخن به روابط روحانیین و هماهنگی آنان فرموده بودید پیوستگی ها را محكم تر و قطعا صفوف مسلمین را فشرده تر خواهد نمود . از خداوند بزرگ طول عمر و سلامت حضرت آیت الله را در دفاع از حریم اسلام و حفظ آبرو عز مسلمین خواستارم .
محمد تقی فلسفی 5 /8 /83 (11)
علما و روحانیان طی مخابره تلگرام و ارسال نامه هایی به هیئت حاكمه ،‌الغای سریع كاپیتولاسیون را خواستار شدند . شماری از روحانیون و وعاظ در این رابطه دستگیر و زندانی گشتند . در 9 آبان حسنعلی منصور در مجلس سنا درباره كاپیتولاسیون توضیحاتی داد و ادعا كرد ایران با دادن مصونیت سیاسی به چند مستشار نظامی كوچك ترین زیانی به ملت نمی رساند !