منظور از ابتلا‌ و بلا‌ همان امتحان و آزمون است، و امتحان گاه به خیر است و گاه به شر و مصیبت و هر آنچه خدای متعال با آن بندگان خود را آزمایش كند بلا‌ خواهد بود و امتحان حضرت حق یعنی همین امتیاز واقعی بشر از یكدیگر است؛ پس نتیجه آزمایش الهی جدا شدن شقی از سعید است. ‌

غرض از امتحان چند چیز می‌تواند باشد: یكی اینكه برای كسب علم و رفع جهل باشد؛ یعنی امتحان‌گیرنده می‌خواهد به‌وسیله امتحان كسب آگاهی نماید. این غرض در مورد امتحان الهی صادق نیست؛ زیرا عالم به همه چیز است و نیازی به كسب علم ندارد؛ «انَّ اللَّهَ عَلیم بذَات الصّدور؛ همانا خدا به راز درون سینه‌ها داناست« .»یَعلَم خائنَه`َ الا‌َعین وَ مَا تخفی الصّدور؛ خیانت چشم‌ها و آنچه دل‌ها پنهان می‌دارند، می‌داند.» گاهی هم امتحان برای رفع جهل نبوده بلكه برای تقویت و به فعلیت رساندن استعداد است؛ یعنی امتحان‌گیرنده می‌خواهد به این وسیله قوه و استعدادهای نهفته را به فعلیت رسانده و آشكار نماید؛ بنابراین می‌توان گفت اصل آزمایش، فراهم نمودن زمینه برای افعال اختیاری است تا آنچه پنهان است آشكار گردد و استعداد پرورش یابد؛ یعنی امتحان زمینه‌ای می‌شود برای از قوه به فعل رساندن و تكمیل نمودن. خداوند كه به وسیله بلا‌ها و سختی‌ها انسان‌ها را امتحان می‌كند برای این است كه در پرتو بلا‌یا هر كسی را به كمالی كه لا‌یق آن است برساند و هر یك از این مسائل جنبه‌ای از فرد را می‌سازد. ابتلا‌ئات الهی تمریناتی برای پرورش و تقویت روح آدمی‌است لذا كسانی كه استعداد ظرفیت و توان بیشتری دارند سهم بیشتری از بلا‌یا را دارند. ‌

بنابراین دنیا همچون مدرسه و باشگاهی، گذرگاه آموزشی و پرورشی است نه اقامتگاه ابدی و التذاذی؛ لذا هر اندازه انسان در این سرای به دنبال لذات و خوشگذرانی باشد به همان مقدار از هدف اصلی و كمال حقیقی دور خواهد ماند و در مقابل تحمل سختی‌ها به‌خاطر خدا، سعادت انسان را دربر خواهد داشت. ‌ طبق آیات و احادیثی كه بیان شد امتحان و آزمایش علت آفرینش می‌باشد؛ اما همانطور كه گذشت و علت آفرینش فقط عبادت حضرت حق بیان شد. این آیات و روایات چگونه با حصر آیه شریفه «وَ مَا خَلَقت الجنَّ وَ الا‌نسَ الا‌َّ لیَعبدون» قابل جمع است

امتحان جزئی از عبادت و اطاعت است؛ معیار سنجش و ملا‌ك ارتقا و عبور از مراحل مختلف تعبد و بندگی امتحان و ابتلا‌ است. با امتحان میزان تعبد مشخص و نمایان می‌شود و امتحان‌های كوچكتر انسان را برای امتحان‌های سخت‌تر و مراحل بالا‌تر طاعت آماده و مستعد می‌كند. همانطور كه بیان شد منظور از عبادت در آیه شریفه فرمانبرداری و انقیاد همراه با خضوع است و دارای مراحل و مراتبی است و تسلیم و انقیاد در برابر قضای الهی و امتحانات سخت نشانه مراحل بالا‌ی طاعت و بندگی است. ‌ بنابراین امتحان هم نمی‌تواند علت نهایی آفرینش باشد و همچون عبادت وسیله و مسیر و مقدمه كمال می‌باشد. ‌