1- توجه به سوابق کاری (تجربه) و حیا
باید مردم در انتخاب نامزدها، به سوابق کاری (تجربه) او توجه داشته باشند.
حضرت علی(علیه السلام)می فرمایند: «کسی که کم تجربه بود فریب می خورد و کسی که تجربه اش زیاد بود لغزش هایش کم می گردد»
امام علی (علیه السلام) به مالک اشتر توصیه می کند که اهل تجربه را به کار گیرد و از تجارب آنان به خوبی استفاده کند؛ « و توخ منهم اهل التجربه و الحیاء ؛ کارگزاران خود را از اهل تجربه و حیا برگزین.»
حضرت در کنار «تجربه» مسئله «حیا» را نیز متذکر می شوند؛ زیرا روشن است که افراد باتجربه اگر ناپاک باشند به مراتب، خطرناک تر و مخرب تر از دیگران خواهند بود.
امیرالمومنین علی (علیه السلام) در این خصوص به مالک اشتر هشدار داده می فرماید: « بدان که بدترین وزیران مباشر تو آنهایی هستند که در گذشته وزرای اشرار و بدکاران و در گناهان آنان شریک بودند و به طور قطع ایشان حامیان گنهکاران و برادران اهل ظلم بوده اند و تو به جای آنها باید جستجو کنی در بین اهل ایمان افرادی را انتخاب کنی که در رای و اندیشه و نفوذ همانند آنها باشند و گناهان آنها را هم مرتکب نشده باشند و ستمگر را بر ستمش و گناهکار را بر گناهش یاری نکرده اند. چنین افرادی هزینه کمتری برای تو دارند و یاریشان بهتر و مهربانی اشان بیشتر و دوستی اشان با غیر تو کمتر باشد.»
حضرت علی علی (علیه السلام) در عهدنامه خود به مالک اشتر می فرماید:« تو آنان (کارگزاران) را به سابقه ای که با مردم نیک داشته اند آزمایش کن و بر آن کس اعتماد کن که میان همه مردی اثری نیکو به جای گذاشته و به امانت داری از همه معروفتر است که این نوع انتخاب علامت خیر خواهی تو برای دین خداست و برای کسی است که کار را به دست تو سپرده است.»
2- توجه به اصالت خانوادگی
دومین ملاکی که باید در انتخاب نامزد اصلح مدنظر قرار دهیم، توجه به اصالت خانوادگی آنهاست؛ امیرالمومنین در نامه خود به مالک اشتر می فرماید: « با کسانی مانوس شو که ازخانواده های شریف و خوشنام و دارای سابقه درخشان باشند. همانها کها از رزمندگان و شجاعان و اهل جود و کرمند.»
حضرت همچنین در عهدنامه خود به مالک اشتر توصیه کند که «کارگزاران خود را از خانواده های پاکدامن و از کسانی که سبقت در اسلام دارند برگزین که از نظر اخلاق بزرگوارترین و از نظر آبرو محفوظ تر و طمع شان کمتر و عاقبت نگری شان فزونتر است.»
3- رعایت تناسب میان فرد و مسئولیت مورد نظر
لذا یکی دیگر از ملاک انتخاب اصلح «رعایت تناسب میان فرد و مسئولیت مورد نظر» است.
حضرت علی (علیه السلام) در عهدنامه خود به مالک اشتر چنین توصیه می کند؛ « بر سر هر یک از کارهایت رئیس و کاردانی را بگذار که بزرگی کار او را خسته نکند و زیادی کار او را پریشان نسازد.»
باید توجه داشت که عدم رعایت این ملاک، موجب هدر رفتن نیروها و ضایع شدن امکانات و یاس و ناامیدی متخصصان و دهها آفت و آسیب اجتماعی و روحی دیگر می شود بنابراین باید در انتخاب افراد برای پستهای مختلف مسئله تناسب ویژگیها و تخصص های آنان را با پست و مسئولیت مورد نظر ، در نظر بگیریم.
4- توجه به سوابق دینی و اخلاقی
سوابق دینی و اخلاقی نامزدها یکی از مهمترین ملاک ها در انتخاب آنهاست و مردم باید در انتخاب خود به این ملاک مهم توجه لازم را داشته باشند.
حضرت علی (علیه السلام) در نامه خود به مالک اشتر او را از به کارگیری افراد سست ایمان و دارای سوء سابقه برحذر داشته و می فرماید: «به تحقیق آنهایی که حامی دین و موجب کثرت مسلمین و آماده پیکار با دشمنانند توده مردمند پس تو باید با این گروه همراه باشی و به سوی ایشان میل و رغبت نشان دهی.»
باید به این نکته توجه داشت که حضور افراد سست و ایمان و غیرمعتقد به موازین اسلام در مسئولیت های جامعه اسلامی ، زمینه را برای فتنه انگیزی دشمنان دین فراهم می کند، بنابراین باید در انتخاب خود دقت کنیم تا از حضور این افراد در جمع مسئولان کشور اسلامی جلوگیری کنیم.
دلیل رعایت این ملاک در انتخاب افراد به این خاطر است که کسی که به دین و موازین دینی و ضوابط اخلاقی پایبند نباشد، نه می تواند به درستی، به مردم خدمت کند و نه می تواند احکام دینی را در جامعه پیاده کند و نه می تواند گامی در جهت توسعه اخلاقی جامعه بردارد؛ کسی که در برابر خداوند خود را مسئول نداند، یقیناً،هرگز خود را در برابر مردم مسئول نخواهد دانست؛ هر چند ممکن است برای ظاهرسازی و مردم فریبی چنین وانمود کند که مدافع حقوق مردم و جامعه است؛ اما، بدون تردید، اگر کوچک ترین فرصتی به دست آورد، از هیچ خانتی به مردم و جامعه فروگذار نخواهد کرد.
حضرت علی (علیه السلام) در عهدنامه خود به مالک اشتر می فرماید: « فردی را انتخاب کن که به نظرت از دیگران خیرخواه تر و در برابر فرمان پروردگار و رسول خدا و امامت مطیع تر باشد. از میان اشخاص پاکترین و بردبارترین را برگزین. کسی که هنگام خشم صبوری کند و از پذیرفتن عذر خطارکار آرامش یابد. با ضعیفان مهربان و با زورگویان تند و خشن باشد و کسی که درشتی دیگران او را جا نکند و نرمی و ملاطفت او را نگیرد. »
چنان که از توصیه حضرت بر می آید، باید در انتخاب افراد، به سوابق ایمانی و اخلاقی آنها دقت کنیم چرا که کسی که همواره خداوند را حاضر و ناظر همه اعمالش می بیند، هرگز به خود اجازه ظلم و خیانت را نخواهد دادو در برابر همه حرکات و سکناتش پاسخ گو خواهد بود و هرگز خیال سوء استفاده از مقام و مسئولیت را به خود راه نخواهد داد. این شخص نه تنها با گفتار خود بلکه با رفتار خود، زمینه توسعه اخلاق و معنویت را در جامعه فراهم خواهد کرد.
5- اجرای عدالت
«عدالت» شاخصه مهم نظام اسلامی و تابلوی قسط و عدل در زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و… است؛ اجرای «عدالت» در جامعه باعث اصلاح امر معیشتی اقشار آسیب پذیر جامعه می شود و زمینه بسیار مساعدی را جهت تحقق ارزشهای دینی فراهم میکند؛ اجرای «عدالت» از سوی مسئولین نظام باعث اعتماد مردم به نظام و الگوپذیری آنها از مسئولین نظام خواهد شد. لذا یکی دیگر از ملاک انتخاب اصلح «اجرای عدالت» از سوی نامزدهای انتخاباتی است.
مردم باید با بررسی مقوله «عدالت» در کارنامه نامزدها، به انتخاب اصلح برسند:
امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می فرمایند: کسی که عادل باشد، حکمش نفوذ خواهد کرد
امام علی (علیه السلام) تنها راه کشورداری را، اجرای واقعی عدالت می داند؛ چنان که وقتی ابن زیاد بن ابیه که به جای عبدالله بن عباس، به فارس و شهرهای پیرامون آن حکومت میراند، امام او را در دستورالعملی طولانی، از گرفتن مالیات نا به هنگام نهی می کنند و می فرمایند: « عدالت را بگستران و از ستمکاری پرهیز کن، که ستم رعیت را به آوارگی کشاند و بیدادگری به مبارزه و شمشیر می انجامد.»
همچنین حضرت در سفارشاتی که به عمر میکنند، می فرمایند:« در سه مسئله اساسی دقت کن:
اول: در حدودی که میان متخلفان و مجرمان اجرا می کنی میان افراد هیچ گونه امتیازی در نظر نگیر.
دوم: در حال شادی و غضب طبق حکم خدا، حکم کن.
سوم: در تقسیم بیت المال هرگز مراعات نژاد را نکن.»
6- سعه صدر، حلم و متانت
امام علی (علیه السلام) می فرماید: ابزار ریاست سعه صدر است.
اما علی (علیه السلام) بردباری را مهمترین رکن ریاست می دانند و بر حفظ متنانت تاکید دارند: هنگامی که نعمت ها به تو رو آوردند، مغرور و خوشحال مشو .
7- رسیدگی به مشکلات مردم
متاسفانه مردم بارها شاهد آن بوده اند که عده ای از کوته نظران سیاسی در گذشته برای اینکه مقبولیت مردم را بدست آورند، «رسیدگی به مشکلات مردم» را در صدر شعارهای انتخاباتی خود قرار داده اما بعد از رسیدن به کرسی ریاست، شعارها و وعده های خویش را فراموش می کردند و مردم را به حال خود وا می گذاشتند.
امروزه مردم هوشیار ایران اسلامی به خوبی با این افراد آشناست و خوب می داند که کدام نامزد وقتی از رسیدگی به مشکلات مردم سخن می گوید، آیا سخن او راست است یا دروغ !
مردم همواره یکی از ملاک های انتخاب خود را «رسیدگی به مشکلات خود» دانسته و بر اساس آن دست به انتخاب اصلح زده اند، لذا حال نیز باید به این ملاک مهم در انتخاب خود توجه داشته باشند.
8- همنشینی با مردم و دوری از خائنین
یکی دیگر از ملاک های انتخاب اصلح از منظر حضرت علی (علیه السلام) ، «همنشینی با مردم و دوری از خائنین» است.
امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می فرمایند: کسی که وزیرش به او خیانت کرد برنامه ها و تدابیرش از بین خواهد رفت
حضرت درباره همنشینی با مردم نیز می فرمایند:«هیچ گاه خود را در زمانی طولانی از رعیت پنهان مدار! چرا که دور بودن زمامداران از چشم رعایا، خود موجب نوعی محدودیت و بی اطلاعی نسبت به امور مملکت است، و این چهره پنهان داشتن زمامداران، آگاهی آنها را از مسائل نهایی قطع می کند. در نتیجه بزرگ در نزد آنان کوچک، و کوچک بزرگ، و کار نیک زشت، و کار بد خوب، و حق با باطل آمیخته می شود.
اما اگر مدیر به شکلی دوستانه و مهرآمیز به محل کار افراد رفته، آنها را جمع کند و ساعتی با آنها نشسته، حرف ها و سخنانشان را بشنود، بحدی در روحیه کارکنان تأثیر مثبت می گذارد و دوستی و صمیمیتی بین آنها حاکم می کند که قابل توصیف نیست.»
9- استفاده از فرصت ها و شدت عمل در مواقع لازم
امیرالمؤمنین(علیه السلام) بر استفاده از فرصت ها تاکید دارند و می فرمایند: بر حذر باشید از عقب انداختن کارها، هنگامی که امکان- کاری- برایتان به وجود آمد، اقدام کنید.
همچنین حضرت در خصوص «شدت عمل در مواقع لازم» می فرمایند: شدت و سختگیری را، با کمی نرمش درهم آمیز، در آن جا که مدارا کردن بهتر است، مدارا کن! اما آن جایی که جز با شدت عمل، کار از پیش نمی رود، شدت را به کار بند.
10- مشورت با صاحب نظران و آگاهان
باید توجه داشت که انتخاب یک امر مهم در زندگی فرد و آینده جامعه ای است که در آن زندگی می کند با یک انتخاب درست، اولاً امانت الهی به دست کسی که شایسته امانتداری آن است، سپرده می شود و ثانیاً فرد می تواند پاسخگوی رای خود در روز قیامت در پیشگاه خداوند بزرگ باشد.
بنابراین اگر می خواهیم فردی را برای احراز پستی انتخاب کنیم و از توانمندیها و قابلیت های آن آگاهی کافی ندارند، عاقلانه ترین راه این است که با صاحب نظران و آگاهان و دلسوزان امر مشورت کنیم تا در انتخاب خود درست عمل کنیم با این کار اولاً ضریب خطا را در انتخاب خود به شدت کاهش می دهیم. ثانیا: در صورت مشورت با نیک خواهان و افراد با صلاحیت، در پیشگاه خداوند معذرو خواهیم بود.
حضرت علی (علیه السلام) در عهدنامه خود به مالک اشتر در این خصوص توصیه می کند؛ « به رفتار کارگزارانت بیندیش و پس از آزمایش آنها را به کارهایی، منصوب کن و به میل خود و بدون مشورت با دیگران آنها را به کار مگمار. زیر دنبال هوای نفس رفتن و به رای دیگران توجه نکردن از موارد ظلم و خیانت محسوب می شود.»
حضرت علی (علیه السلام) به مالک اشتر توصیه می کند که در انتخاب کارگزاران با دیگران مشورت کند، اما به چه کسانی؟
امیرالمومنین علی (علیه السلام) در نامه خود به مالک اشتر، او را از مشورت با برخی از افراد برحذر می دارد؛ « در مشورت کردن اشخاص بخیل را دخالت مده که ترا از نیکی و کار خیر باز داشته و ترا از فقر می ترساند و نیز با آدم ترسو مشورت مکن که ترا در انجام کارها سست می کند و همچنین شخص حریص را مورد شور قرار مده که حرص ستم نمودن را در نظرت آرایش می دهد. به تحقیق که بخل و ترس و حرص، غرایزی هستند که از سوء ظن به پروردگار سرچشمه می گیرند.»
