یش از اسلام

از دوره قبل از اسلام، چیزی به جز بقایای آتشکده‌ای در کوه آتشگاه، اکتشافات اندکی در تپه اشرف و همچنین پل شهرستان (متعلق به دوران ساسانیان) بجا نمانده‌است که از میان آن سه، تنها بنای برپا و برجا پل شهرستان است.

بیشتر آثار تاریخی بجا مانده در مربوط به دورهٔ اسلامی است. آثاری از تمامی دوره‌های تاریخی پس از اسلام بجا مانده‌است اما بویژه آثار دو دوره باشکوه از تاریخ اصفهان یعنی دورهٔ سلجوقی و دورهٔ صفوی برجستگی ویژه‌ای دارد، که هر کدام دارای ویژگی‌ها و سبک معماری یگانه خود است.

سلجوقیان

معماری سلجوقیان - که بویژه در مسجد جامع نمود می‌یابد - ساده و بی‌پیرایه اما با ظرافت فراوان است. از ویژگی‌های دیگر معماری این دوره سکوت و درونگرایی به دور از هر گونه جلوه‌گری آن است. بجای آنکه بیننده تحت تأثیر آنی آن قرار گیرد، آرام آرام زیبائی و عظمت اسرار آمیز آن را در جای خود احساس می‌کند. برخلاف معماری و هنر دوره صفوی که توجه به جلوه‌های رنگ و نور و چشمگیری و درخشندگی از ویژگی‌های آن است. آرامگاه ملکشاه و سلطان سنجر و خواجه نظام الملک از آثار تاریخی این دوره در شهر اصفهان می‌باشد. یکی از قدیمی ترین شهرهای اصفهان شهر گز در ۱۰ کیلومتری اصفهان است یکی از آثار مهم باقی‌مانده در این شهر مسجد جامع شر مربوط به دوره سلجوقیان است.

صفویان

میدان نقش جهان که معماری دوران صفویان در آن کاملاً نمایان است.

در سال ۱۰۰۰ هجری قمری بدستور شاه عباس اول پایتخت صفویان به اصفهان انتقال یافت دراین زمان جمعیت اصفهان به یک میلیون نفر رسید وبه شدت از نظر مراکز تجاری وفرهنگی ترقی نمود.^[۳۱]عصر صفوی، عصر کمال و شکوفایی نبوغ معماری و شهرسازی در ایران است. هنرمندان شهر جلفای آذربایجان اوج شکوه معماری ایران را در اصفهان به نمایش گذاشتند. زیباترین و با شکوه‌ترین آثار معماری ایران در همین دوره، توسط معماران خلاق و هنرمندی چون محمدرضا و علی اکبر اصفهانی آفریده شد. در زمان شاه عباس اول صفوی پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد. اصفهان در مرکز امپراتوری صفوی قرار داشت و نسبت به قزوین به خراسان نزدیک تر بود. موقعیت جفرافیایی این شهر موجب افزایش سرعت عکس‌العمل شاه در مقابل تهدیدات ازبکان و عثمانیان بود. شاه عباس بدون ایجاد تفییرات عمده در بخش قدیمی شهر، بخش‌های جدیدی را به آن افزود. میدان نقش جهان، دولتخانه و خیابان چهارباغ در کنار بخش‌های قدیمی شهر ساخته شدند.

در طول تاریخ به آسانی نمی‌توان رد شهر اصفهان را به طور پیوسته دنبال نمود. هر چند اصفهان در مرکز فلات ایران قرار داشت. به علت آن که در دوران پیش از اسلام گرانیگاه شاهنشاهی‌های هخامنشی تا ساسانی، قلمرو غربی این شاهنشاهی‌ها و به ویژه میان‌رودان بود، این شهر در کانون توجه این دودمان‌ها قرار نداشت. در طول تاریخ تا دوران اسلامی می‌توان در محل فعلی شهر اصفهان ردپای شهرهای مختلفی تحت نام‌های مختلف، محل‌های مختلف و حتی مردمان متفاوتی را پی‌گیری نمود.^[۱۶] در دوران ساسانیان به دستور یزدگرد اول یک پادگان نظامی احتیاطی برای آموزش و اعزام نیروی کمکی احداث گردید - بغیر از این پادگان نیز سه مرکز نظامی در (مرو) و (گرگان) و (تیسفون) نیز بوجود آمده بود. این مراکز دارای نیروی ثابت بوده و فقط «سپاهان» برای تعلیم و اعزام نیروی کمکی پیش بینی شده بود.

اصفهان کنونی در قدیم گابای (جی) نام داشت و در آغاز مرکز قبیله پَرِتاکِن^[۱۷] (که نام فریدن از آن به‌جا مانده) بوده‌است.^[۱۸]

چهارباغ عباسی

پارتاکن یکی از قبایل بختیاری باستان بوده و در فریدن کنونی که در حال حاضر بخشی از آن بختیاری نشین است سکونت داشته اند و فریدن در زمان رضاشاه از استان بختیاری جداشد و ضمیمه اصفهان گردید.بنابراین نباید نام پارتیکن را جزو پیشینه اصفهان ذکرنمود. به نظر می‌آید نام اسپهان (به معنی جایگاه ارتش) از روزگار ساسانیان به بعد جایگزین نام گی شده‌باشد. آن‌گونه که در سرگذشت‌نامه‌ها آمده، سواره‌نظام ساسانی به هنگام صلح در سبزه‌زارهای پیرامون اسپهان به‌ویژه در بخش غربی این شهر تا دامنه‌های کوه‌ها و سرچشمهٔ زاینده‌رود استقرار می‌یافت.^[۱۹] اسپهان از آن‌جا که ولیعهدنشین ساسانیان بود امتیازی نسبت به شهرهای ایران آن زمان به‌دست آورد.^[۱۹] در زمان ساسانیان گاه اسپهان و گاه ارمنستان ولیعهدنشین شاهنشاهی ایران بود ولی اسپهان این امتیاز دیگر را نیز داشت که نشیمن‌گاه و قلمرو نفوذ واسپوهران یا اعضای هفت خانواده بزرگ ایرانی صاحب نفوذ در پادشاهی نیز بود.^[۲۰]

از روزگاران کهن تا کنون به نام‌های: الیهودیه (که وجه تسمیه الیهودیه آن بود که در زمان بخت نصر، یهودیان را از بابل کوچ داده و در این مکان ساکن کرده بودند)^[۱۲]، صفاهان، صفویان، پارتاک، پارک، پاری، پاریتاکن، پرتیکان، جی، رشورجی، سپاهان، سپانه، شهرستان، صفاهان، صفاهون، گابا، گابیان، گابیه، گبی، گی و نصف جهان سرشناس بوده‌است.^[۱۳]پس از فتح توسط اعراب مسلمان و چون در عربی حرف «پ» وجود نداشته بمرور زمان با لهجه و حرف «ص» بصورت «اصفهان» تلفظ گردید.

بیشتر نویسندگان بر این باورند که چون این ناحیه پیش از اسلام، به ویژه در دوران ساسانیان، مرکز گردآمدن سپاه بود و سپاهیان مناطق جنوبی ایران، مانند بختیاری، فارس، خوزستان، سیستان و... در این ناحیه گرد آمده و به سوی محل نبرد حرکت می‌کردند، آنجا را «اسپهان» گفته، سپس عربی شده و به صورت «اصفهان» درآمده‌است.^[۱۴]

این شهرنام‌های کهن‌تری هم دارد که با نام کنونی آن، هیچ‌گونه پیوندی ندارد، مانند: گابیان، گابیه، جی، گبی، گی، گابا.^[۱۴]

برخی اصفهان را معرب (عربی شده) اسپهان یا سپاهان می‌نامند به معنی جایگاه سپاه. شاید در ایران باستان این شهر محل تجمع سپاه بوده گه این چنین نامیده شده‌است.^[۱۵] زمانی که کورش بزرگ بابل را گرفت و یهودیان رااز اسارت نبوکدنصر شاه بابل،نجات داد شماری از آن ها به ایران آمدند و در این منطقه که به دارالیهودیه نامگذاری شد اسکان یافتند.

باغ پرندگان زیباترین مرکز تفریحی شهر اصفهان است که برای اولین بار در کشور به همت شهرداری اصفهان احداث گردیده است.
مساحت داخل باغ پرندگان حدود 17000 متر مربع می‌باشد که بیش از پنج هزار نوع پرنده از کشورهای مختلف در آن زندگی می‌کنند .
محیط زیستهای مختلفی بسته به شرایط زندگی طبیعی پرندگان در این باغ در نظر گرفته شده است که به شرح زیر می‌باشد:

1 - انواع برکه برای پرندگان آبچر .
2 - قفسهای شیشه‌ای با امکانات ویژه برای پرندگانی که زندگی در هوای سرد زمستان اصفهان برای آنها امکان‌پذیر نیست.
3 - قفسهای فلزی برای پرندگان شکاری که به دلیل نوع تغذیه امکان رهایی آنها در باغ وجود ندارد.
4 - صخره برای پرندگان مناطق سنگلاخی و بیابانی.
5 - فضای سبز و پردرخت برای پرندگان مناطق جنگل.

يكي از معروفترین سوغات های اصفهان گز می‌باشد. مواد اولیه این شیرینی مطبوع و مشهور که گزانگبین است، در اطراف این شهر به عمل می‌آید.

سابقه تولید گز در اصفهان به 450 سال پیش باز می گردد که درانواع مختلف آردی ، لقمه ای شامل پسته ای ، بادامی و شکلاتی در کارگاه هاي سنتی و صنعتی تولید می شود.

گز انگبین ریشة گیاهی به نام بته یا درخت گز است. ارتفاع این درخت کوهستانی حداکثر به دو متر می‌رسد و بیشتر در مناطق خوش آب و هوای بختیاری و خوانسار در دامنه کوهها به عمل می‌آید.
در اواخر تابستان محصول این درخت آماده برداشت می‌شود و دانه‌های برّاق و زرد رنگی مثل دانة ارزن از ساقه‌های این درخت بیرون می‌زند. در این هنگام صاحبان درختان گز باید محصول را، قبل از اینکه ریزش بارانهای پاییزی شروع شود، برداشت کنند.
جهت برداشت محصول، پوست دباغی شدة گوسفند را – که تمیز و سفید می‌باشد و به آن دباله می‌گویند – زیر درختچه پهن می‌کنند سپس با چوب سر کجی که به همین منظور تهیه شده و آن را دگنک می‌نامند، به تنة درخت ضربه می‌زنند تا دانه‌های ارزن مانند، از بدنة درخت جدا شده و داخل دباله بریزد. این گزها ناخالص و با برگ و مواد دیگر مخلوط است که برای تمیزکردن آن از غربال آهنی که به همین منظور ساخته شده استفاده می‌شود و آن مواد ناخالص را غربال می‌کنند تا دانه‌های گز از سوراخهای غربال عبور کرده و مواد اضافی در غربال باقی بماند. در طول سال بالغ بر ده مرتبه این کار تکرار می‌شود که هر چه بیشتر تکرار شود، نوع محصول بعدی نامرغوب می‌گردد و محصول بار اول به صورت گل و از همه مرغوب‌تر است. مواد اضافی که در غربال باقی می‌ماند هم، مصارف مختلف دارد. از جملة آن مواد، گز علفی است که در پزشکی استفاده می‌شود. اما دانه‌های گز اصلی که در کیسه‌ها جمع‌آوری می‌شود بسیار گرانبها و مادة اصلی به شمار می‌آید. چنانچه قبل از برداشت محصول بارندگی بشود، از مرغوبیت گز خواهد کاست و اگر تعداد بارش بارانها زیاد باشد در آن سال، محصول قابل استفاده نمی‌باشد.
برای تهیه گز مرغوب نیمی از مواد مصرفی، دانه‌های گز گیاهی و نیمی دیگر شکر و مغز پسته و یا بادام و مواد دیگر استفاده می‌شود. گاهی هم بنا به سفارش متنفذین ماده‌ای به نام شیر خشت به گز اضافه می‌شود و حتی به جای آب خالص در آن آب هندوانه می‌رخیتند. این نوع گز سفارشی و مخصوص بوده که برای پادشاهان و رؤسای ممالک دیگر به عنوان سوغات فرستاده می‌شده و در بازار یافت نمی‌شد. اما گز بسیار مرغوب به علت کمبود و گرانی ماده اولیه، کمتر تهیه می شود. این روزها گزفروشیها برای پایین نگه داشتن قیمت، از ماده دیگری به نام بادکا که از سیب زمینی تهیه می‌شود، به جای گز گیاهی استفاده می‌کنند. اما این گز به هیچ وجه طعم و لطافت گز اصلی را ندارد. نوع دیگر گز که در جعبه‌های کوچک فلزی به فروش می‌رسد، گز انگشت پیچ است که در آن از مغز پسته و بادام استفاده نمی‌کنند تا سالخوردگان به راحتی آن را تناول نمایند.

 اصفهان را مهد صنايع دستى ايران ناميده اند. در دوره صفوى صنايع دستى در اين شهر رونق خاصى يافت و هنر و مهارت استادان و هنرمندان بزرگ نسل به نسل و با روش استاد و شاگردى به زمان حال منتقل شده است.صنايع دستى اين استان كه جذب كننده هر مسافرى است عبارت است از:

خاتم كارى، مينا كارى ، مينياتور، قلمزنى، پارچه هاى قلمكار، پارچه هاى زرباف و آثار خوشنويسى. البته آثار هنرى ديگرى مانند منبت كارى، كاشى سازى،گچبرى و گره چينى و مشبك نيز در آثار تاريخى و بناهاى زيباى اين شهر چشم نواز هر مسافرى است.

علاوه بر صنايع دستى ، شيرينى گز و پولكى اصفهان و گلاب قمصر كاشان از سوغاتى هاى مشهور اين استان است.

اصفهان را پايتخت فرهنگي هنري ايران مي دانند واين لقب برازنده از آن روست كه اين استان از نظر فرهنگي هنري وتاريخي در ايران بي همتا ودر پاره اي جهات در جهان بي نظير است

اصفهان با فرهنگ اصيل وتمدني ژرف وكهن همواره در آسمان تابناك بشري تك ستاره اي درخشان بوده است

سابقه فرهنگي اين شهر با تاريخ اسلام پيوند خورده است چنان چه در عصر اسلامي وفتح اصفهان توسط مسلمانان تعاطي فرهنگ ملي با اسلام به سرعت به صورت يكي از پايگاههاي مهم نشر اسلام درآمد

اگر از سابقه فرهنگ اصفهان وارتباط آن با اسلام سخن به ميان آيد سيماي سلمان فارسي صحابي نزديك رسول خدا كه تا معراج منا اهل البيت عروج نمود مجسم مي شود ونظاميه ها وحوزه هاي علميه اين شهر كه قرنها ميعادگاه عاشقان علم ومعارف اسلامي بوده است را ترسيم مي كند زمينه هاي مساعد فرهنگ اصفهان يعني حسن موقعيت جغرافيايي ومختصات طبيعي با پيشينه تمدن غني اين شهر درهم آميخته وبستري مناسب براي بالندگي فرهنگ اسلامي شده است

مورخين ,باستان شناسان و ايران شناسان خارجي يك قرن اروپا اصفهان را در رديف شهرهاي مهم دوره اول تاريخي دنيا مانند پكن ونيز رم وفلورانس معرفي كرده اند واز نظر اهميت تاريخي واسلامي اصفهان ستاره جهان اسلام لقب گرفته است

شهر اصفهان از دير باز مركز ادبا ,شعرا ,علما وفلاسفه ايران بوده است چنان چه دانشمند بزرگي چون ابوعلي سينا كه كتابهاي او تا چندي پيش در اروپا تدريس مي شد وفلاسفه بزرگي چون ابن مسكويه ,راغب اصفهاني و ابوعبدالله معصومي در اصفهان مي زيسته اند

شعر وادب در تاريخ اصفهان ظهور ورونق فراوان داشته وبه غير از چند دوره كوتاه اين شهر همواره مركز ادبا وعلماي ايران بوده است چناچه سبك مشهور هندي _اصفهاني _ توسط شاعران اين ديار ابداع گرديده وشمار زيادي از شاعران مشهور ايران چون جمال الدين عبدالرزاق اصفهاني ,كمال الدين اسماعيل ,سيد احمد هاتف اصفهاني ,شيخ محمد علي حزين ,آذر بيگدلي ومحمد حسين صغير اصفهاني از اين خطه هستند كتابهايي همچون نقدالشعر ,العروض المعاني والقانون في اللغه كه در شش قرن اوليه اسلام توسط شاعران واديبان اصفهاني نگاشته شده است گوشه اي از عظمت شعر وادب اين استان را مي رساند

موقعيت علمي اصفهان به گونه اي بوده كه به شهرهاي ديگر معلم مي فرستاده است بعضي از اين معلمان اصالتا اصفهاني بودند عالماني چون حمزه اصفهاني ,صاحب ابن عباد ,حافظ ابونعيم ,شيخ بهاالدين عاملي ,حكيم شفايي ,ميرمحمد باقر داماد ,محتشم كاشاني ,مير فندرسكي ,ملاصدرا,علامه مجلسي ,سيد شفتي,ميرزاجهانگيرخان قشقايي,شهيد سيد حسن مدرس ,آيت الله حاج رحيم ارباب ,استاد جلال الدين همايي,سيدمجتبي نواب صفوي ,آيت الله اديب وآيت الله طيب ودهها اديب فيلسوف ودانشمند ديگر هركدام ستاره هاي درخشاني بودند كه كهكشان علم وادب وفرهنگ اصفهان را منور ساختند وبا تاليف كتب وديگر اقدامات علمي وفرهنگي يادگارهاي ارزشمندي برجاي گذاردند

دانش وفن قرائت قرآن در قرنهاي اوليه اسلام در اين شهر شكوفايي يافته وكتابهاي مهمي در اين زمينه تاليف شده است به طوري كه در قرون اوليه اسلامي در مجموع از 84 قاري نام برده شده است كه از ميان آنها مي توان به نافع ابن عبدالرحمن قاري ممتاز اصفهاني كه از صحابه رسول خدا بوده است اشاره كرد

درزمينه چاپ ونشر استان اصفهان سابقه طولاني دارد به طوري كه اولين چاپخانه ايران در اصفهان داير گرديده است

صنايع دستي اصفهان در طول قرنهاي متمادي به عنوان نماينده هنر اصيل اسلامي وايراني در دنيا شناخته شده است وهمراه با نام اصفهان در ذهن هر شنونده اي بيدرنگ تصوير كاشيهاي معرق ,تابلوهاي مينياتور,قاليهاي نفيس ,نقش هاي قلمكار ,خاتم كاري ,مينا,قلمزني ,منبت ,معرق ,تذهيب ,گلابتون ,مليله كاري ,مرصع كاري ,رسم وگز تداعي مي شودويژگيهاي فكري تخيلي وذوقي صنعتگران اصفهان موجب شده كه اين صنايع از نظر تنوع در ميان ساير شهرهاي ايران مقام اول را دارا باشد مصنوعات دست ساز اين هنرمندان نظر خريداران ايراني وخارجي را بخود جلب كرده است