آثار و ابنیه مذهبی فراوان و اماکن بی شمار متبرکه از ادوار مختلف تاریخ اصفهان و نیز وجود با برکت دانشمندان و فضلا و علمای بزرگ اسلامی مانند علی بن سهل متوفی به سال 280هجری، ابوالفرج اصفهانی متوفی به سال 360قمری، حمزه اصفهانی متوفی در نیمه اول قرن پنجم، راغب اصفهانی متوفی به سال 565 قمری، ابوعلی مسکویه متوفی به سال 240هجری، مفضل بن سعدبن حسین مافروخی، صاحب بن عباد محقق کرکی، ابن سینا، ملاصدرا، علامه مجلسی، میرداماد، میرعماد، میرفندرسکی، شیخ بهائی، بابارکن الدین، خوانساری، میرزا رفیعا، خاتون آبادی، فاضل سراب، میرزا ابوالمعالی کلباسی، بروجردی، حاج آقا رحیم ارباب، استادجلال همائی و بزرگان دیگری حاجیه خانم امین و حاجیه خانم همایونی و ... نشان از اعتقاد راسخ و ژرف مردم این دیار از دیرباز (پس از ظهور اسلام در اصفهان) به تعالیم عالیه اسلامی و ارادت و عشق انها به ائمه اطهار (ع) دارد.
پس از اینکه مردم این دیار دین مبین اسلام را پذیرفتند، مراکز مهم وتأثیرگذاری به نام مدارس علوم دینی و مسجد جهت نشر افکار وعقاید و آئین اسلام بنا کردند استادان ودانشمندان مبرز ایرانی واصفهانی به تدریس، تألیف و ترجمه پرداختند وحاصل زحمات خود را به نام آثار اسلامی در جهان منتشر ساختند.

استان اصفهان با وسعت 106179 كيلومتر مربع، حدود 45.6 درصد از مساحت كل كشور را به خود اختصاص داده است. اين استان بين 30 درجه و 42 دقيقه تا 34 درجه و 30 دقيقه عرض شمالي و 49 درجه و 36 دقيقه تا 55 درجه طول شرقي در ايران مركزي قرار دارد. استان اصفهان از شمال به استانهاي مركزي، سمنان و قم، از جنوب به استانهاي فارس و كهكيلويه و بوير احمد، از مشرق با استان يزد و از مغرب به استانهاي  چهارمحال و بختياري و لرستان محدود ميشود. ارتفاع متوسط آن1564 متر مي باشد و اغلب ارتفاعات داراي جهت شمال غربي- جنوب شرقي هستند. پست ترين نقطه استان با ارتفاع 704 متر واقع در نواحي پست شرقي استان و بالاترين ارتفاع در حدود 4350 متر در جنوب استان در امتداد رشته کوه دنا قرار دارد. استان اصفهان به دليل گستردگي زياد داراي ناهمواريهاي متفاوتي است. در غرب استان رشته كوه­هاي زاگرس با جهت شمال غربي- جنوب شرقي از شمال گلپايگان تا سميرم كشيده شده و منطقه كوهستاني گلپايگان، خوانسار و فريدن را در بر ميگيرد كه شامل رشته كوههاي دالان كوه و دره بيد با ارتفاعات 3915 و 3631 متر و به دنبال ارتفاعات زرد كوه بختياري به نام شاهان كوه با ارتفاع 3040 متر قرار دارد.ناحيه كوهستاني جنوب استان اصفهان، شهرستان سميرم و بخشي از غرب شهرستان شهرضا را فرا گرفته است. در ناحيه كوهستاني شمال استان كه شهرستانهاي نطنز، اردستان و نايين واقع شده اند، ارتفاعات كركس با 3895 متر جلب توجه مي كند كه در 50 كيلومتري شمال شهر اصفهان قرار دارد. شهرهاي آران و بيدگل، كاشان، اردستان، نطنز و نايين در دامنه هاي شرقي همين رشته كوه قرارگرفته اند. در قسمت مركزي استان، دره زاينده رود با ارتفاعات بلندي محصور شده است كه مرتفع ترين آنها رشته كوههاي مارشنان با ارتفاعات 3330 متر در شمال شرقي شهر اصفهان ميباشد. در فاصله نزديك نجف آباد كوههاي پيلار و پنجي با ارتفاعي حدود 2480 متر قرار دارد. منطقه اي كه شهر اصفهان بر روي آن بنا شده، به نام دشت اصفهان اطلاق مي شود كه از زمينهاي صاف با رسوبات آبرفتي تشكيل شده و به ندرت بين آنها طبقات دگرگوني مشاهده ميگردد.

اصفهان بنا بر ملاحظات سياسي، موقعيت جغرافيايي، اوضاع طبيعي و وسعت خاك آن، از هزاران سال پيش تاكنون چندين بار به پايتختي كشور انتخاب شده است و در چند نوبت ديگر هم مقدمات اين كار فراهم گرديده، اما مشكلاتي مانع شده است.
مهمترين دوراني كه اصفهان رسماً پايتخت ايران بوده است:
الف – در عهد اشكانيان: اصفهان پايتخت ايران بوده و يكي از «ساتراپهاي» مهمّ آن زمان محسوب مي‌شده است.
ب – در عهد ساسانيان: اصفهان از شهرهاي مهم كشور بوده و حتي خانواده‌هايي از هفت خانواده بزرگ ايراني كه در آن زمان مقامات عالي كشوري و لشگري را داشتند، اصفهاني بوده‌اند و اصفهان به منزلة پايتخت بوده است.
ج – دورة ديالمه: زماني كه حسن ركن الدوله ديلمي، سپاه وشمگير را منهدم ساخت، اصفهان را به تصرّف خود درآورد. از آن زمان اصفهان قلمرو آل بويه گرديد و ركن‌الدوله در بسط و توسعه آن كوشيد و روزي كه قمر در برج قوس بود دستور داد تا كار ساختن بارويي را به دور شهر آغاز كنند،
محيط اين بارو 21 هزار گام بوده و تا چندين سال قبل، آثار آن در دروازة طوقچي و جويباره و پايين دروازه وجود داشته است.
در سال 365 هجري، ركن الدوله – كه سنش به هفتاد سال رسيده بود – مريض شد. در اين زمان ضيافت بزرگي در اصفهان ترتيب داد. خسرو، عضدوالدوله را به وليعهدي خود برگزيد. همدان و قزوين را به فخرالدوله واگذاشت و اصفهان را به مؤيدالدوله داد و در سال 366 بدرود حيات گفت.
اسماعيل بن عبّاد معروف به صاحب بن عبّاد در زمان وزارت مؤيدالدوله و فخرالدوله، در آبادي و عظمت و پيشرفت فرهنگ اين شهر كوشش فراوان نمود. صاحب‌بن عبّاد علاوه بر وزارت، مردي فاضل و دانشمند و اهل ادب و بحث و شعر بوده و از منشيان و بلغاي زبان عرب محسوب مي‌شده است. همچنين كريم و بخشنده بوده، كتابخانه او از نظر تعداد كتاب نظير نداشت با اينهمه به كتاب اغاني ابوالفرج اصفهاني عشق مي‌ورزيده است.صاحب بن عبّاد درماه صفر سال 385 هجري در ري درگذشت و گروه كثيري از ديالمه و تركها در حالي كه شيون مي‌كردند و گريبان مي‌دريدند و فخرالدوله ديلمي نيز جلو آنان حركت مي‌كرد، جنازه‌اش را به اصفهان آورده و در دهليز خانه‌اش در طوقچي به خاك سپردند. اكنون آرامگاه او زيارتگاه عالمان اصفهان است. از آثار مهم ديالمه در اصفهان قلعة مهم طبرك، مسجد جامع جورجير و صفة صاحب بن عبّاد را مي‌توان نام برد.

شهر اصفهان ، مرکز شهرستان استان اصفهان ، با پهنه‌ای حدود دویست و پنجاه کیلومترمربع ، در دل فلات ایران قرار دارد .

شهر اصفهان از روزگاران کهن تا کنون به نامهای : آپادانا ، آصف‌هان ، اسباهان ، اسبهان ، اسپاتنا ، اسپادنا ، اسپاهان ، آسپدان ، اسپدانه ، اسپهان ، اسپینر ، اسفاهان ، اسفهان ، اصباهان ، اصبهان ، اصپدانه ، اصفاهان ، اصفهان ، اصفهانک ، انزان ، بسفاهان ، پارتاک ، پارک ، پاری ، پاریتاکن ، پرتیکان ، جی ، دارالیهودی ، رشورجی ، سپاهان ، سپانه ، شهرستان ، صفاهان ، صفاهون ، گابا ، گابیان ، گابیه ، گبی ، گی ، نصف جهان و یهودیه سرشناس بوده است .

بیشتر نویسندگان بر این باورند که چون این ناحیه پیش از اسلام ، به ویژه در دوران ساسانیان ، مرکز گردآمدن سپاه بود و سپاهیان مناطق جنوبی ایران ، مانند :
کرمان ، فارس ، خوزستان ، سیستان و ... در این ناحیه گرد آمده و به سوی محل نبرد حرکت می‌کردند ، آنجا را « اسپهان » گفته ، سپس عربی شده و به صورت « اصفهان » درآمده است .

این شهر دارای واژگان کهنتری است که با نام کنونی آن ، هیچ گونه پیوندی ندارد ، مانند :انزان ، گابیان ، گابیه ، جی ، گبی ، گی ، گابا .

یاقوت حموی ، می‌نویسد :
« اصفهان یا اسپهان از کلیه اسباه است که به معنی سپاه و سگ می‌باشد . »

استاد پورداود ، می‌گوید :
« ارزش این وجه اشتقاق فقط در این است که می‌رساند در لهجه قدیم اصفهانی ، اسباه به معنی سگ نیز بوده است »
پورداود یادآور شده است که بطلمیوس ، جغرافیانگار سده دوم میلادی ، نام این شهر را « اسپدان » نگاشته ، سپس می‌گوید واژه اصفهان روی اسپاهان قرار گرفته که خود شامل سپاه به معنی ارتش و هان اسم مکان ، یعنی جای سپاه است .

نویسنده کتاب حدودالعالم از این شهر به نام « سپاهان » یاد کرده ، می‌گوید :
« سپاهان شهری عظیم است و آن دو شهر است : یکی را جهودان خوانند و یکی را شهرستان و در هر دو منبر نهاده‌اند ...»

محمد حسین بن خلف تبریزی ، درباره نام اصفهان ، نوشته است :
« اصباهان ، معرب اسپاهان است و آن شهری است مشهور در عراق و نام اصلی او این است . و نام مقامی است از جمله دوازده مقام موسیقی و آن را اصفهانک نیز خوانند .»

در کتیبه‌های پارسی هخامنشی، انزان شامل ناحیه اصفهان بوده و پیش از کورش ، مرکز قدرت هخامنشیاندر این ناحیه بوده و پس از کورش انزان به گابیان تبدیل یافته و استرابن هم آن را به همین نام خوانده است و گابیان رفته رفته به جی تغییر یافت .

هرتسفلد نگاشته است :
اصفهان نام بلوکی از ولایت پریت کان و نام شهر « گبی » بوده است . گبی بعدها « گی » و سپس عربی شد و به « جی » تبدیل یافت .

در سده 2 میلادی ، نام گبی و اسپدانا در نقشه بطلمیوس دیده می‌شود . وی « اسپدانا »ی پارسی زمان هخامنشی را از کتاب ارتستنس ، مدیر کتابخانه اسکندر مقدونی برداشته بود. در یک نقشه جهان نما که 100 سال پیش از بطلمیوس ترسیم شده است ، این نام به صورت ساسانی « سپانه » یعنی سپاهان نگاشته شده و معنی آن ، جای لشکریان است .

نماد اصفهان نماد تعلیق بین خشکسالی و آبادانی است. در بهمن‌ماه سال ۱۳۸۳ پس از پیشنهاد گزینش روز اصفهان از سوی دکتر شاهین سپنتا و استقبال برخی از سازمان‌های غیردولتی اصفهان از این پیشنهاد، تلاشی برای گزینش روز اصفهان آغاز شد. در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۴ پس از فراخوان «هم اندیشی برای نام گذاری روز نکوداشت اصفهان» روز «یکم آذر ماه» هر سال از سوی بیش از 30 نفر از اصفهان شناسان به عنوان «روز نکوداشت اصفهان» گزینش و تصویب شد و نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری‌های سردر بازار قیصریه اصفهان را که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر ماه) طراحی شده‌است، به عنوان نماد اصفهان برگزیدند.در متن بیان نامه مصوب اصفهان شناسان آمده است:

« ...از آنجا که احداث باروی حفاظتی یا حصار بزرگ اصفهان به منظور تضمین امنیت شهر تاریخی اصفهان در دوران دیلمیان و در زمان حسن رکن الدوله دیلمی (۳۲۲ - ۳۶۶ هجری قمری) صورت گرفت و برپایی این باروی امنیتی به عنوان نقطه عطفی در تاریخ اصفهان شناخته می‌شود، یاد روز آن رویداد تاریخی از این روی شایسته تر از دیگر پیشنهادها است. همچنین چون در آن زمان برپایی باروی بزرگ اصفهان بر بنیان زایچه این شهر در آذر ماه (برج قوس) صورت گرفت، لذا روز یکم آذرماه هر سال (مطابق با ۲۲ نوامبر) به عنوان روز نکوداشت اصفهان برگزیده می‌شود. همچنین نگاره تاریخی منقوش بر کاشی‌کاری‌های سردر بازار قیصریه اصفهان که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر ماه) و با محتوایی متعالی طراحی شده‌است، به عنوان نماد این روز گزیده شد.»

پیشینه گزینش روزی برای اصفهان به بهمن ماه سال 1383 باز می گردد که پس از پیشنهاد گزینش چنین روزی از سوی دکتر شاهین سپنتا، برخی از سازمان های غیردولتی اصفهان همچون، کانون گسترش فرهنگ ایران بزرگ، جمعیت طبیعت یاران و انجمن مثنوی پژوهان ایران از این پیشنهاد استقبال کردند و تلاشی گروهی را برای گزینش روز اصفهان آغاز نمودند. در همین راستا ، متن فراخوانی تهیه شد و برای بسیاری از چهره های فرهنگی و هنری، فرهیختگان، اصفهان شناسان و استادان دانشگاه ها فرستاده شد و همگی فراخوانده شدند تا پیشنهاد های خود را برای گزینش روز برای اصفهان با ذکر دلایل و مستندات کافی و با توجه ریشه های تاریخی و فرهنگی آن به دبیرخانه بفرستند. سرانجام در اردیبهشت ماه سال 1384 همه پیشنهادهای رسیده به دبیر خانه « هم اندیشی برای نام گذاری روز نکو داشت اصفهان » بررسی و به داوری گذاشته شد و  پس از گفت و گو های بسیار، اصفهان شناسان به رای اکثریت روز « یکم آذر ماه » هر سال  را  به عنوان  « روز نکوداشت اصفهان » گزینش و  تصویب نمودند و نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری های سردر بازار قیصریه اصفهان را که با  اقتباس  از صورت فلکی برج قوس ( آذر ماه ) و با محتوایی متعالی طراحی شده است ، به عنوان نماد اصفهان برگزیدند.

متن کامل بیان نامه مصوب اصفهان شناسان به همراه تصویر آن و همچنین تصویری از نماد برج قوس آن گونه که در کاشیکاری های بزرگ اصفهان نقش شده است، در ادامه از نظر علاقه مندان خواهد گذشت:                          

 به نام خداوند جان و خرد

با یاری پروردگار یکتا ،  در تاریخ جمعه 16/2/1384 خورشیدی ، در نشستی که در منزل  استاد گران مایه محمد مهریار و با حضور جمعی از پژوهشگران و اصفهان شناسان برگزار شد ، همه پیشنهادهای رسیده به دبیر خانه طرح « فراخوان هم اندیشی برای نام گذاری روز نکو داشت اصفهان » بررسی و به داوری گذاشته شد و  پس از بحث های به عمل آمده ، حاضرین در این جلسه به رای اکثریت روز « یکم آذر ماه » هر سال  را  به عنوان  « روز نکوداشت اصفهان » گزینش و  تصویب نمودند. 

داوران ضمن در نظر گرفتن همه جوانب فرهنگی ، تاریخی و اجتماعی در برگزیدن این روز ،  تاکید کردند :

سخن در باب اصفهان بسیار گفته و نگاشته شده و به راستی شاید در دنیا کمتر شهری را بتوان معرفی نمود که اینقدر جای توصیف داشته باشد .گویی جهانی از تامل و معنی را به یک باره در قالب خطه ای ریخته و نصف جهانش نامیده اند.

مدرسه چهارباغ، كاروانسراي مادرشاه و بازار بلند در دوره شاه سلطان حسين احداث شد و آخرين نمونه بناهاي عظيمي است كه در دوره صفويه بنا شده است. كاروانسراي مادرشاه در دهه 1340 شمسي پس از مرمت به هتل عباسي تبديل شد و پس از تجهيز و تزيين آن، اكنون پذيراي مسافران شهر اصفهان است.

(عكس از همايون امير يگانه)

اصفهان از گذشته هاي دور به لقب 'نصف جهان' در ايران و جهان شهره بوده است؛ وجود بيش از شش هزار اثر تاريخي با قدمت صدها و هزاران سال در كنار مناطق بكر طبيعي مي تواند دليل مناسبي براي اعطاي اين عنوان از ديد جهانيان به اين خطه ارزشمند از سرزمين ايران باشد.

آثار تاريخي و تنوع بي نظير صنايع دستي كه از قرن ها پيش در نقاط و شهرهاي مختلف اين استان نسل به نسل منتقل شده و امروز به عنوان ميراثي گران بها در اختيار ما قرار گرفته، اصفهان را به موزه اي هنري، تاريخي و طبيعي تبديل كرده كه بازديد از آن آرزوي گردشگران فرهنگ دوست در سراسر جهان است.

يادگارهاي پيشينيان ما در اين نقطه از كشورمان حاصل موجوديت تاريخي و فرهنگي است كه قدمت بيشتر آنها به هزاره سوم پيش از ميلاد مي رسد. وجود تپه هاي باستاني ازجمله تپه هاي تاريخي سيلك گواه اين مطلب است.

تپه سيلك زيگورات يا محل عبادت اقوام باستاني بوده كه از گل رس و سفال ساخته شده است. اين بناي تاريخي در سال ۱۳۱۰ شمسي درپي كاوش هاي باستان شناسي كشف شده است.

 اصفهان را می توان یکی از معروف ترین مناطق ایران در جهان دانست که قرن هاست به نصف جهان شهره است. وجود بیش از شش هزار اثر تاریخی در استان اصفهان سبب شده لقب نصف جهان برازنده این خطه ارزشمند از سرزمین ایران باشد. اصفهان آمیزه ای از میراث های فرهنگی باشكوه و طبیعت زیباست كه پیشینه ای به قدمت تاریخ تمدن و فرهنگ ایران دارد. آثار متعدد و با ارزشی که از دوره های مختلف تاریخی در شهرهای مختلف این منطقه برجای مانده، اصفهان را به موزه ای هنری – تاریخی – طبیعی تبدیل کرده که بازدید از آن در لیست آرزوهای گردشگران ایران و جهان قرار دارد.

  دانلود كتاب تاريخچه شهر اصفهان

تصنيف "به اصفهان رو" ( بدون موسيقي) تصنيف "به اصفهان رو"    ( با موسيقي )

(با صداي استاد تاج اصفهاني)

عکسهای زیبا و دیدنی از شهر اصفهان

عکسهای زیبا و دیدنی از شهر اصفهان

عکسهای زیبا و دیدنی از شهر اصفهان

عکسهای زیبا و دیدنی از شهر اصفهان

عکسهای زیبا و دیدنی از شهر اصفهان