اصلاح الگوی مصرف عبارت است از نهادینه کردن روش صحیح استفاده از منابع کشور به قسمی که سبب ارتقای شاخص‌های زندگی مردم و کاهش هزینه‌ها شده و از این منظر زمینه‌ای برای گسترش عدالت عمومی است. از طرفی الزام مصرف بهینه باعث شده تا علاوه بر پیشرفت علمی ناشی از ارتقای فناوری در طراحی و ساخت وسایل و تجهیزات بهینه مطابق با استانداردهای جهانی، فرصت توزیع مناسب منابع و پیشرفت در بخش‌هایی که کمتر مورد توجه قرار داشته نیز فراهم شود. نکته قابل تامل آن است که اصلاح مصرف با اصلاح الگوی مصرف تفاوت داشته و نباید آن دو را با هم خلط کرد. در ابتدا سخن از کاهش مصرف مردم نیست، چرا که اصلاح مصرف، یک مبحث مدیریتی است و لذا اصلاح، لزوما به معنای کاهش نیست. حتی در ارتباط با واژه الگو نیز منشأ بسیاری از رفتارها به مردم برنمی‌گردد و نظام مدیریتی آنها را ایجاد کرده است. واژه مصرف مبتنی بر نیاز و ضرورت است و اگر فرآیند تولید در کنار مصرف نباشد، به بیراهه رفتن است. یکی از علل رواج مصرف‌گرایی در کشوری چون ایران همانا سیاست‌های کشورهای صنعتی است. از آنجا که حیات کشورهای صنعتی به تولیدشان وابسته است، بنابراین با استراتژی‌هایی همچون ایجاد بازارهای جدید برای تولیدات خود و گسترش بازار مصرف با تبلیغات گسترده و پایین آوردن عمر مفید محصولات تولیدی خود و غیرقابل تعمیر کردن آنها که شاکله نوین دکترین استعمار کشورهای در حال توسعه و گذار است، حیات این کشورها را به خود وابسته کرده و موجب افزایش مصرف کالاهای تولیدی خود در میان جوامع شده‌اند. از عوامل مهم دیگر مصرف‌گرایی، مناطق آزاد هستند. با این که برای تسهیل صادرات ایجاد شده، اما به خاطر نبود بسترسازی کافی به منظور صادرات، در عمل به مناطقی برای واردات تبدیل شده‌اند. کشور چین با آن جمعیت و گستره سترگ جغرافیایی تنها 3 منطقه آزاد و جمهوری اسلامی ایران 31 منطقه آزاد دارد و به نوعی از این لحاظ در دنیا رکورد زده‌ایم. کنترل نشدن مرزها که ارتباط مستقیم با مناطق آزاد نیز دارد مشکل رواج مصرف‌گرایی را مضاعف کرده و تسهیل قاچاق کالاهای مصرفی به کشور را با رقمی حدود 10 میلیارد دلار واردات غیرمجاز، ایران را در جایگاه اول دنیا قرار داده است. سیاستگذاری نادرست و به عبارتی نبود سیاست و برنامه در سطوح مدیریتی کشور، مصرف نادرست و الگوی نامناسب مصرف در جامعه را دامن می‌زند و پارادایم اصلاح الگوی مصرف که مبتنی بر یک اندیشه توسعه‌گراست را در نهایت به ضد خود تبدیل می‌کند.

اصلاح الگوی مصرف نه از طریق مداخله در تابع مطلوبیت که با تغییر در محدودیت‌های بودجه از طریق اصلاح قیمت به کف خواهد آمد، چرا که این تابع امری درونی و خارج از دست سیاستگذار است و در صورت تاثیرگذاری نیز عملی شدن این تغییر در گرو شکسته شدن حریم خصوصی است. یکی از راه‌های اصلی این که پی ببریم آیا در رفتارهای مصرفی، اصلاحی صورت گرفته یا خیر، استفاده از معیار بهره‌وری است. از منظر اقتصادی، اصلاح الگوی مصرف ارتباط ارگانیکی با بهبود بهره‌وری داشته و حرکت به سوی طراحی و اجرای نظام اقتصادی کارآمد با مولفه‌های ایرانی

‌ اسلامی از رویکردهای بلندمدت در این عرصه است. به عبارتی، اصلاح الگوی مصرف با بهره‌وری مترادف و حرکت به سمت هر کدام دستیابی به دیگری را دربر دارد. هرگاه بهره‌وری عوامل نیروی کار و سرمایه، سهم قابل ملاحظه‌ای در تولید ثروت کشور داشته باشند، می‌توان نتیجه گرفت که از پتانسیل‌های تولیدی اقتصادی کشور استفاده مطلوبی شده و مصرف منابع نیز در مسیر و میزان بهینه‌ای واقع شده است. در مجموع به نظر می‌رسد اولین و مهم‌ترین اقدام ضروری برای اهتمام به اصلاح الگوی مصرف، اما تبدیل این مشترک لفظی به یک مشترک معنایی و ارائه یک تبیین درست از موضوع است؛ چراکه در پرتو یک درک جامع و مشترک، امکان تاثیرپذیری بیشتری بر این مهم میسر خواهد شد. تاکید این نکته از جانب رهبر معظم انقلاب که نیز اشاره‌ای به لزوم ساماندهی تفکری عمیق درباره اصلاح الگوی مصرف در جامعه و در سطوح نهادهای مسوول بوده که البته همگان بدان مکلف و مسوول خواهیم بود

اقتصاددانان درباره نحوه مصرف به اين نكته توجه مي دهند كه مراد از صرفه جويي، كم مصرف كردن نيست؛ زيرا مي بايست در هر چيزي كه بخشي از نياز آدمي را برطرف مي سازد به مقدار موردنياز از آن استفاده كرد. بنابراين شخص مي بايست در حد نياز طبيعي خود از هر چيز اقتصادي استفاده كند. تنها مسأله اي كه اقتصاددانان آن را مطرح مي سازند اين است كه در زمان بحران هاي اقتصادي و كاهش توزيع و يا توليد چيزي، مي بايست به حد اقل بسنده كرد و درحد رفع حاجت و نياز ضروري از آن استفاده نمود تا فرصت بيش تري به ديگران داده شود.
در حقيقت در زمان بحران سخن از مصرف درحد ضرورت و رفع نياز است ولي اين بدان معنا نيست كه شخص آن چيز را كم مصرف كند. صرفه جويي در اين زمان به شكل ضرورت خود را تحميل مي كند و اگر در زمان هاي ديگر صرفه جويي به معناي مصرف درست و متناسب از كالاي اقتصادي است در زمان بحران اين نكته از جهات ديگر مورد تأكيد قرار مي گيرد تا شخص به حد ضرورت بسنده كرده و به قول معروف به مستحبات نپردازد.
به سخن ديگر صرفه جويي در همه حال و هر زماني چه بحران و چه غيربحران به معناي مصرف درست كالاي اقتصادي همانند آب و برق است ولي در زمان بحران تنها برآورد نيازها درحد ضرورت به معناي صرفه جويي است كه نوعي محدوديت را نيز سبب مي شود كه تحميلي از سوي بحران است.
بنابراين صرفه جويي ازنظر اقتصاددانان به معناي استفاده درست و مناسب از كالاي اقتصادي و بهره وري و آگاهي نسبت به نيازهاي واقعي است.
در اين جاست كه مسئله آگاهي و شناخت، خود را بر اقتصاد مصرف تحميل مي كند. در حوزه اقتصاد توليد مسئله اين است كه چگونه و چه چيزي را در چه مقدار و حجم توليد كنيم اصلي است كه هر توليدكننده اقتصادي بدان توجه دارد. در اقتصاد مصرف نيز شخص مي بايست به اين نكته توجه كند كه چه چيزي نياز واقعي است و تا چه مقدار مي تواند نياز واقعي او را برآورده كند و افزون بر آن امري بيرون از نياز واقعي او مي باشد؟ به عنوان نمونه مصرف 7 تا 15 ليوان آب براي سلامت مفيد و سازنده است. بنابراين 7 ليوان آب نياز واقعي او را تشكيل مي دهد كه شخص مي بايست آن را مصرف كند و كم تر از آن مي تواند به او زيان برساند. بر اين اساس مي توان برنامه ريزي در اقتصاد مصرف را اين گونه داشت كه در زمان بحران شخص به جاي بيش از 7 ليوان مي بايست در همان اندازه مصرف كرده و صرفه جويي نمايد. در اين صورت نوعي كم مصرفي را مي توان در مفهوم صرفه جويي در زمان بحران استنباط كرد ولي اين كم مصرفي زيانبار نيست بلكه كم مصرفي در راستاي بهينه سازي مصرف در زمان بحران است.
از اين رو آگاهي بخشي نسبت به كالاهاي مصرفي در حوزه اقتصاد مصرف ضروري و مناسب است. درباره مصرف كالاهايي همچون برق و ايجاد محيط مناسب از نظر روشنايي و يا گرمايي و يا سرمايي مي بايست آگاهي درستي به افراد داده شود تا در حوزه اقتصاد مصرف نيز همانند اقتصاد توليد بهينه سازي و بهره وري در دستور كار قرار گيرد.

پرخورى


قرآن كريم مىفرمايد: «... كلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لا يحب المسرفين» ; «بخوريد و بياشاميد، ولى زياده روى نكنيد كه او اسرافكاران را دوست نمىدارد .»


اين آيه گر چه بسيار ساده به نظر مىرسد، ولى امروزه ثابتشده كه يكى از مهمترين دستورهاى بهداشتى همين آيه است; زيرا تحقيقات دانشمندان به اين نتيجه رسيده كه سرچشمه بسيارى از بيمارىها، غذاهاى اضافى است كه به صورت جذب نشده در بدن انسان باقى مىماند . اين مواد اضافى، هم بار سنگينى استبراى قلب و دستگاههاى ديگر بدن و هم منبع آمادهاى استبراى انواع عفونتها و بيمارىها . از اين رو، براى درمان بسيارى از بيمارىها، نخستين گام، سوزانيدن مواد مزاحم و در حقيقت، زبالههاى بدن و پاك سازى جسم است .


عامل اصلى تشكيل اين مواد مزاحم، اسراف و زياده روى در تغذيه و به اصطلاح «پرخورى» است، و راه جلوگيرى از آن، جز رعايت اعتدال در غذا نيست; به ويژه در زمان ما كه بيمارىهاى گوناگونى مانند قند، چربى خون، تصلب شرائين، نارسايىهاى كبد و انواع سكته، فراوان شده، افراط در تغذيه، با توجه به عدم تحرك جسمانى كافى، يكى از عوامل اصلى محسوب مىشود .


مرحوم طبرسى در مجمع البيان (ذيل آيه) نقل مىكند: «هارون الرشيد، طبيبى مسيحى داشت كه مهارت او در طب معروف بود . روزى اين طبيب به يكى از دانشمندان اسلامى گفت: من در كتاب آسمانى شما چيزى از طب نمىيابم، در حالى كه دانش مفيد بر دو گونه است: علم اديان و علم ابدان . او در پاسخش چنين گفت: خداوند همه دستورات طبى را در نصف آيه از كتاب خويش آورده است: «كلوا و اشربوا و لا تسرفوا»، و پيامبر ما نيز طب را در اين دستور خويش خلاصه كرده است: «المعدة بيت الادواء و الحمية راس كل دواء و اعط كل بدن ما عودته» ; «معده خانه همه بيمارىهاست و امساك سرآمد همه داروهاست و آن چه بدن را عادت دادهاى (از عادت صحيح و مناسب)، آن را از او دريغ مدار» . طبيب مسيحى هنگامى كه اين سخن را شنيد، گفت: «ما ترك كتابكم و لا نبيكم لجالينوس طبا» ; «قرآن شما و پيامبرتان براى جالينوس (پزشك معروف) طبى را باقى نگذاشتهاند .»




آثار پرخورى در آيينه روايات


1 - زيان بار و بيمارى زاست;


2 - دهان را بدبو مىكند;


3 - بار زندگى بر دوش سنگين مىشود;


4 - موجب سنگدلى و تحريك كننده شهوت است;


5 - قلب را مىميراند;


6 - خواب آلودگى مىآورد و آن بازدارنده از عبادت است;


7 - انسان را از حكمت محروم مىسازد

;

8 - به ملكوت آسمانها و زمين راه نمىيابد (و به حقايق نمىرسد) ;


9 - نزد خدا مبغوض و منفور است;


10 - تيزهوشى را از بين مىبرد;


11 - خوابها را پريشان مىكند;


12 - چشم (دل) از ديدن خير و صلاح كور مىشود;


13 - نور معرفت را كم سو مىكند;


14 - نورانيت را از بين مىبرد;

15 - شكم بارگى مىآورد و آن بزرگترين عيب است .


امام صادق ( عليهالسلام) درباره سخنانى كه ميان حضرت يحيى ( عليهالسلام) و ابليس (لعنةالله عليه) رد و بدل شد، فرمود: «ابليس بر يحيى بن زكريا ( عليهالسلام) ظاهر شد، در حالى كه آويزهايى از هر چيز بر او بود . يحيى به ابليس گفت: اين آويزها چيست؟ شيطان گفت: اينها شهوات و اميالى است كه فرزند آدم گرفتار آنها شده است . يحيى گفت: آيا چيزى از آنها براى من نيز هست؟ شيطان گفت: هرگاه از خوراك سير شوى، تو را از نماز و ياد خدا باز داريم . يحيى گفت: با خدا عهد مىكنم كه هرگز معده خود را از غذا پر نكنم . ابليس گفت: به خدا عهد مىكنم كه هرگز مسلمانى را اندرز ندهم .»


19 - نان را زير ظرف نگذارد


20 - نان را با چاقو قطعه قطعه نكند


21

- اگر نان بر سفره بود، منتظر غذاى ديگرى نماند


22 - غذاى ريخته شده را جمع كند


در روايات، براى اين كار آثارى گفته شده كه عبارتند از:


- شفاء;


- فرزندان را زياد مىكند;


- فقر را زايل مىنمايد;


- غفران الهى را در پى دارد;


- براى درد خاصره (تهيگاه) مفيد است .


23 - پس از صرف غذا، كار شايستهاى انجام دهد


در قرآن كريم آمده است: «يا ايها الرسل كلوا من الطيبات و اعملوا صالحا» ; «اى پيامبران! از غذاهاى پاكيزه بخوريد، و عمل صالح انجام دهيد كه من به آن چه انجام مىدهيد، آگاهم .»


علامه طباطبايى در تفسير آيه فوق مىفرمايد: «سياق آيات، شهادت مىدهند به اين كه جمله «كلوا من الطيبات» در مقام منت نهادن بر انبياست; در نتيجه جمله بعدى هم كه مىفرمايد: «و اعملوا صالحا» در اين مقام است كه بفرمايد در مقابل اين منت و شكرگزارى از آن، عمل صالح انجام دهند ...»


از جمله كارهاى خوب، صدقه دادن است . علامه مجلسى مىنويسد: «در حديث صحيح منقول است كه چون خوان طعام نزد حضرت امام رضا ( عليهالسلام) حاضر مىشد، كاسهاى مىطلبيدند و از طعام هايى كه لذيذتر بود، از هر طعامى قدرى برمىگرفتند و در آن كاسه مىگذاشتند و مىفرمودند كه به مساكين و درويشان بدهند .»


24 - در راه، غذا نخورد


رسول خدا (صلىالله عليهو آله) فرمود: «غذا خوردن در بازار پستى است .»


امام صادق ( عليهالسلام) فرمود: «در حالى كه راه مىروى، غذا مخور، مگر بدان مضطر باشى .»


25 - تنها غذا نخورد


رسول الله (صلىالله عليهو آله) فرمود: «شر الناس من اكل وحدة» ; «بدترين مردم كسى است كه تنها غذا بخورد .»


امام موسى كاظم ( عليهالسلام) فرمود: «لعن رسول الله (صلىالله عليهو آله) ثلاثة: الآكل زاده وحده، و الراكب فى الفلاة وحدة النائم فى بيت وحدة» ; «پيامبر خدا (صلىالله عليهو آله) سه نفر را لعنت فرمود: كسى كه توشه خود را تنها بخورد، و كسى كه تنها به سفر رود، و كسى كه در خانه تنها بخوابد .»


مستحب است انسان در جمع خانواده و همراه با خادمان و خدمتكاران غذا بخورد و اين سبب غفران الهى خواهد بود .


26 - خوردن گوشت را به مدت چهل روز، ترك نكند


امام صادق ( عليهالسلام) فرمود: «گوشت، گوشت مىروياند، و هر كس چهل روز آن را ترك كند، اخلاقش بد مىشود و ... .»


27 - در حالت جنابت غذا نخورد


خوردن غذا در حالت جنابت فقر مىآورد .


پيامبر اكرم (صلىالله عليهو آله) از چند چيز نهى فرمود: از جمله: «از خوردن در حال جنابت ... و با دست چپ خوردن و در حال خوردن تكيه دادن .»


كراهتخوردن در حال جنابت، با وضوى مستحبى و يا شستن دست، كمتر مىشود .


28 - پس از غذا دراز بكشد و پاى راست را بر پاى چپ بگذارد .