عزادارى و سوگوارى بر مظلومیت خاندان پیامبر عظیم الشأن اسلام علیهم السّلام بسیار دیرینه است و سابقه اى به درازاى تاریخ بشر دارد. فرشتگان و كرّوبیان و جنّ و انس بر مظلومیّت «آل اللّه» گریسته و مجالس عزا و گریه برپا كرده اند. حتى انبیاى گذشته هم اشكى ریزان و دلى سوزان و توسّل و توجّهى به خاندان عصمت و اسوه هاى شهادت داشته اند.(1)منابع تاریخى اعم از شیعه و سنی به وضوح این نكته را بیان نموده اند كه در تاریخ باشکوه اسلام نیز پیامبر خاتم صلّى اللّه علیه و آله نخستین فردى بود كه از شهادت فرزندش حسین بن على علیهماالسلام خبر داد و براى مظلومیت وى اشك ریخت. چنانکه فرمود:«اِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَیْنِ حَرارَةً فى قُلُوبِ الْمُۆمنینَ لاتَبْرَدُ اَبَداً ؛ براى شهادت حسین، حرارت و گرمایى در دلهاى مۆمنان است كه هرگز سرد و خاموش نمى شود».(2)همچنین بنابر گواهى نخستین اسناد مكتوب عاشورا، عزادارى اهل سنت و شیعیان همزمان و پس از حادثه عاشورا به وقوع پیوست. طبرى داستان عبور خاندان امام حسین علیه السلام توسط لشكریان یزید از مسیر قتلگاه و ذكر مصیبت آن مظلوم شهید را كه توسط خواهرش زینب کبری علیهاالسلام هنگام دیدن پیكر غرقه به خون و بى سر برادر بر زبان جاری شده، یادآور گردیده است.

بهترین راه برای شناخت علل و چرایی و فلسفه قیام حضرت امام حسین (ع) را باید در کلام و سخنان خود آن حضرت جست. ایشان به اشکال گوناگون، شخصیت خود را تعریف کرده و در عبارات و سخنان متعدد، به فلسفه قیام خویش اشاره کرده است.شناخت فلسفه و چرایی قیام امام حسین (ع)، نقش تعیین کننده‌ای در بقای نهضت کربلا دارد؛ زیرا پاسخ به این چرایی است که حرکت مردم را در طول تاریخ شکل داده و امام حسین (ع) را به عنوان سرمشق حرکت‌های مردمی علیه ظلم ظالمان و به ویژه علیه حکومت‌های دینی طاغوتی تبدیل کرده که مدعی مشروعیت دینی بودند و برای خودشان حریم و دژی از ساحت قداست دینی ساخته بودند. بنابر این، شناخت فلسفه و چرایی قیام می‌تواند به بقا، استمرار و تداوم قیام حسینی کمک کند. نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه‌ها و سخنان امام حسین (ع)، بر آن است تا فلسفه و چرایی قیام را تبیین کند.

با الگو قرار دادن زنان حماسه‌ساز عاشورای 61 هجری، سخن خود را برای تأثیر و نفوذ بیشتر؛ چگونه به دیگران منتقل کنیم؟

طبق مستندات تاریخی، حضرت زینب (س) تلاش‌های وصف‌ناپذیری کرد که اگر آن‌ها را انجام نمی‌داد، شاید امروز نام و فرهنگی از واقعه عاشورا بر زبان‌ها نبود و پیام نهضت در کربلا همراه با بدن‌های مطهر شهدا در همان جا مدفون می‌شد. این بانوی بزرگوار با فعالیت‌های همراه با سیاست خود، به خوبی از عهده وظیفه خبررسانی و انتقال مفاهیم و اهداف والای واقعه عاشورا برآمد.شاخص‌های اصلی این موفقیت در انتقال اهداف این قیام توسط کاروان اسرای اهل بیت (ع)، می‌تواند الگوی مناسبی برای تمامی فعالین فرهنگی و مبلغان شیعی در بسط و توسعه فرهنگی دینی به خصوص فرهنگ عفاف و حجاب باشد. این شاخص‌ها عبارتند از:

واقع‌گویی و صداقت

بیان واقعیت از ویژگی‌هایی است که در فرهنگ اسلامی به ویژه قرآن کریم، بر رعایت آن تأکید شده است. این ویژگی، در خبررسانی واقعه کربلا به خوبی مشهود است. زینب کبری (س) به عنوان پیام‌آور در خطبه خود در مجلس ابن زیاد، بر صداقت خود چنین تأکید کرد: «…ای پسر زیاد! رسوا نمی‌شود، مگر فاسق؛ و دروغ نمی‌گوید، مگر فاجر! و آن چیزی است که ما از آن به دوریم…». صداقت حضرت در پیام‌رسانی واقعه عاشورا، سبب جلب اعتماد مخاطبان و عبرت‌آموزی مردم شد.

بسیاری از علاقه مندان به مباحث عاشورا در پی یک منبع جامع و کامل و در عین حال مستند و قابل اعتماد درباره‌ حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌ السلام و قیام جاودانه او هستند. دوره دو جلدی «تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء علیه السلام» پژوهشی در قلمرو تاریخ قیام عاشوراست که با تلاش گروهی از تاریخ ‌پژوهان موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) زیر نظر حجت ‌الاسلام استاد مهدی پیشوایی تالیف شده است. هدف اصلی این کتاب ارائه گزارش جامع و مستند از تاریخ قیام عاشورا برای پویندگان علمی کشور به ویژه طلاب و خطبا است.

شیوه نگارش

در این کتاب روش و سنت شیخ عباس قمی پیش گرفته شده و‌‌ همان طور که ایشان با تالیف مفاتیح الجنان بدیلی برای کتاب‌های زیارتی نامعتبر آن زمان نوشتند، این کتاب نیز همین گونه است و مقاتل مختلف را بررسی کرده و مطالب نامعتبر و جعلی را با تحقیق و استدلال حذف کرده است. در این مقتل تنها از منابع موجود تا پیش از قرن هفتم استفاده شده است؛ زیرا با بررسی های انجام شده از سوی محققان، در موضوع قیام سیدالشهدا علیه السلام تنها گزارش های منابعی که تا قرن هفتم به نگارش درآمده اند، قابل اتکا و اعتمادند و منابع پس از آن، گزارش های چندان معتبری را شامل نمی شوند.

در شب و روز عاشورا جلوه هایی از عشق و ارادت بین امام عاشورا و اصحاب امام عاشورایی او بروز کرده است. ماجرای برداشتن بیعت توسط امام حسین علیه السلام و پافشاری اصحاب بر استقامت و رها نکردن ایشان، مناجات شب عاشورای امام و یاران، سلحشوری ‌ها و رجزهای یاران در میدان جنگ و... را می توان در این واقعه دید. یکی از این صحنه ها، منظره حضور سیدالشهدا علیه السلام بر بالین شهدا و دعا برای آنان در زمان شهادتشان است.

در تاریخ تنی چند از شهدا نام برده شده ‌اند که امام بر بالین آنان حاضر شده، برایشان دعا کرد. از این افراد حضرت علی اکبر، حضرت عباس، و حضرت قاسم علیهم السلام از بنی ‌هاشم بوده، جلالت شأنشان بر کسی پوشیده نیست. اما مسلم بن عوسجه، زهیر بن قین و جون بن حوى سه تن از غیر خاندان نبوت اند که امام هنگام شهادتشان بر بالای سرشان حاضر شده، برایشان دعا کرده است.

دو درس عاشورایی

حضرت امام حسین علیه السلام پس از نماز صبح – با سی و دو اسب سوار و چهل نفر پیاده نظام که مجموعا هفتاد و دو نفر می‌شوند- پرچم لشکر را به دست برادر با کفایتشان حضرت عباس علیه السلام دادند و برای جناح راست جناب زهیر بن قین بجلی و برای جناح چپ حبیب بن مظاهر اسدی را به عنوان سر گروه و فرمانده انتخاب کردند.

هنگامی که امام صدای شیهه اسبان دشمن را شنید دعای کوتاهی خواند و به خدا شکایت کرد و به او پناه برد.[1] امام از هر فرصتی برای مناجات و توجه به خدا در حادثه کربلا استفاده کردند و این درس بزرگی برای همه ماست که در مشکلات زندگی سردرگم نباشیم و فراموش نکنیم که تمام خیر هر فرد در دست خداست: «بیدک الخیر»[2]

امام برای اینکه دشمن از پشت موفق به حمله به خیمه‌ها نشود دستور دادند تا در خندق پشت خیام آتش روشن کنند در این هنگام شمر که از قبیله بنی کلاب بود به سمت خیام آمد و با صدای بلند فریاد زد که: "ای حسین! قبل از قیامت به سراغ آتش رفته‌ای؟!" امام حسین علیه السلام جوابش را دادند و او را به دخول در آتش اولی دانستند.

تکایایی که در ایام محرم به پا می‌شود و زیارتگاه‌هایی که تحت عنوان «رأس الحسین» یا مناسبت های دیگر، یادگاه‌ حضرت اباعبدالله علیه السلام است، در نظر مردم هیچگاه به قداست و عظمت سرزمین کربلا نیست. مکانی که پذیرنده اجسام مطهر امام حسین علیه السلام و یاران شهیدش می‌باشد. با این حال، اگر با دیده حق بین به جریان عاشورا نگاه کنیم، یاد امام حسین علیه السلام و آرزوی همرزمی با او و پیکار با دشمنانش به کربلای جغرافیایی و زمانی ختم نمی‌شود؛ بلکه در همه مکان ها و اعصار جاری است.

بعد از فَوت معاویه در سال 60 هجری، از طرف حکومت نامه ای به دست حاکم مدینه رسید مبنی بر بیعت گرفتن از امام حسین علیه السّلام برای خلافت یزید بن معاویه. این دستور قطعی بود، امام یا باید بیعت می کرد و یا کشته می شد، زیرا به سبب شخصیّت برجسته امام حسین علیه السّلام هم به لحاظ نَسَبی که نواده رسول الله صلّی الله علیه و آله است و هم به لحاظ فضائل بَرین که فردی شاخص در جامعه است، امکان ندارد ایشان زنده باشند ولی با یزید بن معاویه، بیعت نکنند.