با توجه به اينكه براء بن عازب يكي از راويان حديث غدير است در جانبداري از حضرت علي (ع) چه كرد؟

---------------------------------

او از روز نخست، از علاقمندان صميمى اميرمؤمنان على )ع( بود و به همين دليل، پس از مهاجرت على )ع( از مدينه به عراق، در صف ياران آن حضرت قرار گرفت و در عراق )قلمرو حكومت اميرمؤمنان )ع »اقامت گزيد.(1) و در جنگ‏هاى سه گانة اميرمؤمنان )جمل و صفين و نهروان( شركت جست و در جبهة آن حضرت قرار گرفت.(2)
پيروى او از اميرمؤمنان )ع(، پيروى كور كورانه نبود، بلكه او به راستى على )ع( را شايسته‏ترين مرد جهان اسلام پس از پيامبر )ص( مى‏دانست و با بصيرت و بينش كامل نسبت به على )ع( از او پيروى مى‏كرد. او مى‏گفت: »من در دنيا و آخرت از كسى كه از على جلو افتاده و منصب او را تصاحب نمايد تبرى مى‏جويم«(3)
على )ع( نيز به او اطمينان داشت و از ارادت خاص او آگاه بود، چنانكه در جريان جنگ نهروان او را براى گفتگو با خوارج فرستاد تا بلكه از راه مذاكره و احتجاج ارشاد بشوند، براء به فرمان امام )ع(، سه روز با آنها به گفتگو و مناقشه پرداخت، ولى آنان جمعيتى نبودند كه به اين زودى دست از لجاجت و عناد بردارند، به همين دليل براء پس از سه روز گفتگو ناگزير بدون اخذ نتيجه به اردوگاه حضرت بازگشت.(4)
در جنگ صفين، »قيس بن سعد بن عبادة« يكى از سياستمداران بزرگ عرب به شمار مى‏رفت، او در جنگ صفين نه تنها در جبهه پيكار از هر گونه فداكارى و جانبازى دريغ نمى‏ورزيد، بلكه همواره با يادآورى سوابق ننگين خاندان معاويه، و بيان دلايل حقانيت اميرمؤمنان )ع(، مردم را به پشتيبانى از على )ع( و جنگ با معاويه تشويق مى‏نمود.
روزى قيس بن سعد، اشعارى سرود و طى آن معاويه و خاندان او را به شدت مورد انتقاد قرار داده، سوابق ننگين و جبهه بندى‏هاى خاندان او را در برابر اسلام، روى دايره ريخت، معاويه از اين موضوع، سخت ناراحت شد و پس از مشاوره با عمر و عاص، گروهى از ياران على )ع( را كه همگى از صحابه گرامى پيامبر بودند، خواست تا از قيس خواهش كنند كه از سرودن چنين اشعارى خوددارى نمايد
يكى از افرادى كه براى ملاقات با معاويه، انتخاب شدند، براء بن عازب بود. و از آنجا كه براء نيز مثل قيس از گروه انصار، و نيز از ياران مورد علاقة على )ع( بود، انگيزة انتخاب او روشن مى‏گردد.
اميرمؤمنان )ع( ياران خود را به خوبى مى‏شناخت و از ميزان فداكارى و آشنائى آنها با مقام ولايت كاملا آگاهى داشت، شدت علاقة براء به پيشگاه على )ع( بر آن حضرت پوشيده نبود، ولى شايد براى آنكه حضرت عمق آشنائى او را با آئين اسلام و عظمت مقام خاندان پيامبر )ص( به ديگران معرفى نمايد، روزى از او چنين سؤال نمود: علاقه تو به آئين اسلام چگونه است؟
او در پاسخ عرض كرد: ما پيش از آنكه در حوزة ولايت و پيروى از شما وارد شويم، مانند يهود بوديم كه اثر عبادت خود را احساس نمى‏كرديم، ولى اكنون كه افتخار پيروى از شما نصيب ما گشته و نور ايمان بر شبستان دلهاى ما تابيده، اثر عبادت را در روح و روان خود احساس مى‏كنيم. )رجال كشى/ 45 )
براء در پرتو آشنائى با شخصيت و مقام ممتاز اميرمؤمنان و فداكارى در ركاب آن حضرت، از وزنه و موقعيت خاصى برخوردار بود چنانكه »برقى« در رجال خود او را از ياران برگزيدة اميرمؤمنان بشمار آورده است.(5)
در مورد پشتيبانى از خاندان پيامبر )ص( و پيروى از اميرمؤمنان )ع( افتخار ديگرى نيز نصيب براء بن عازب شده است و آن اينكه وى از جمله راويان حديث غدير است.
»سبط بن جوزى« مى‏گويد: براء بن عازب نقل مى‏كند كه:
در روز غدير هنگام نماز ظهر، اعلام نماز جماعت شد، پيامبر )ص( نماز ظهر را با مسلمانان خواند، سپس دست على )ع( را گرفت و جملة معروف »من كنت مولاه فهذا على مولاه« را گفت، بلافاصله، عمر براى عرض تبريك و تهنيت به حضور على )ع( بار يافت و خطاب به على )ع( گفت: »مبارك باد بر تواى پسر ابوطالب، تو از امروز رهبر و پيشواى هر مرد و زن مسلمانى هستى«.(6)
بنابراين، يكى از راويان حديث غدير، براء بن عازب بشمار مى‏رود. شايد به همين علت، وضع او روز رحلت پيامبر )ص( با وضع بسيارى از مسلمانان فرق داشت، زيرا او كه شخصا شاهد جريان غدير و تعيين على )ع( براى رهبرى و پيشوائى مسلمانان بعد از پيامبر )ص(
بود، حق داشت پس از رحلت پيامبر )ص( در مورد تعيين رهبر و پيشواى جامعة اسلامى، دستخوش نگرانى گردد. به همين دليل او روز وفات پيامبر )ص( سخت اندوهگين و افسرده بود كه مبادا عده‏اى مانع از اين شوند كه على )ع( زمام خلافت را در دست گيرد.
او مرتب، در رفت و آمد به خانة بنى‏هاشم و سران قريش بود تا ببيند سرانجام انتخاب خليفه به كجا مى‏رسد؟ در اينجا بى‏مناسبت نيست كه سخن »ابن ابى‏الحديد« دانشمند معروف جهان تسنن را در اين زمينه نقل كنيم:
»براء مى‏گويد: من همواره دوستدار بنى‏هاشم بودم، پس از رحلت پيامبر )ص( بيم آن داشتم كه حكومت و خلافت را از اين خاندان بيرون ببرند، از اين نظر در هاله‏اى از غم و اندوه فرو رفته بودم و برغمى كه از مرگ رسول خدا بر دلم نشسته بود، غم ديگرى نيز افزوده شده بود. از اين رو گاهى به ميان بنى‏هاشم كه در حجرة مخصوص پيامبر گرد آمده بودند، مى‏رفتم و گاه به سران قريش سر زده، فعاليت‏هاى بزرگان قريش را در مدينه زير نظر مى‏گرفتم و حوادث روز را مرتب دنبال مى‏نمودم.
چيزى نگذشت كه ابوبكر و عمر از نظرم ناپديد شدند، ناگهان خبر رسيد كه آنان و گروهى ديگر از مسلمانان در سقيفه بنى‏ساعده اجتماع كرده‏اند، سپس به فاصلة اندكى گزارش ديگرى رسيد كه گروهى با ابوبكر بيعت كرده‏اندأ
پس از شنيدن اين خبر بى‏درنگ بيرون آمدم، چشمم به ابوبكر و عمر و ابوعبيده جراح و گروهى ديگر از گردانندگان سقيفه افتاد كه اطراف ابوبكر را احاطه نموده، و او را در كوچه‏ها و معابر شهر مى‏گردانيدند و به هر كس مى‏رسيدند دست او را گرفته به زور به دست ابوبكر مى‏ماليدند و مى‏گفتند: با خليفة رسول خدا بيعت كن
من از اين كار مسخره آميز، سخت متنفر شدم و به سرعت خود را به در خانة بنى‏هاشم رسانيدم و سخت در را كوبيدم و گفتم كار از كار گذشت و مردم با ابوبكر بيعت كردند.«(7)
اين سند تاريخى، علاوه بر اين كه پرده از روى نحوة انتخاب غير قانونى ابوبكر برمى‏دارد، علاقة شديد براء را نسبت به خاندان پيامبر )ص( و اميرمؤمنان )ع( به خوبى روشن مى‏سازد.
در اواخر سال 35 هجرى، پس از كشته شدن عثمان، اميرمؤمنان به خلافت و حكومت رسيد و تمام اقطار اسلامى در قلمرو حكومت آن حضرت قرار گرفت، فقط معاويه، علم مخالفت بر افراشت و محيط شام را از قلمرو حكومت الهى بيرون ساخت.
اميرمؤمنان به منظور حفظ مناطق اسلامى، از تجاوزهاى مزدوران معاويه ناگزير شد مركز خلافت را در عراق قرار دهد و مناسب‏ترين نقطه براى اين كار، شهر »كوفه« بود.
مردم كوفه و عراق، زمان رسالت را درك نكرده بودند و از اوضاع پيامبر )ص( و اين كه آن حضرت همواره على )ع( را بر ديگران مقدم مى‏داشت، آگاهى نداشتند، اميرمؤمنان براى بيدار ساختن مردم، در فرصت‏هاى مختلف امتيازات و موقعيت خاص خود را نزد پيامبر )ص( به مردم عراق گوشزد مى‏كرد.
روزى در »رحبه« در يك اجتماع بزرگ كه گروهى از ياران پيامبر )ص( در آن گرد آمده بودند، رو به آنها كرد و فرمود: هر كس از شما در روز غدير از پيامبر اسلام شنيده است كه فرمود: »من كنت مولاه فهذا على مولاه، الهم و ال من والاه و عادمن عاداه« بر خيزد و شهادت بدهد.
گروهى از بزرگان اصحاب پيامبر، كه در آن انجمن بودند برخاستند و گواهى دادند، ولى عدة انگشت شمارى، از آن جمله »انس بن مالك« و »براء بن عازب« از گواهى دادن خود دارى نمودند و مورد اعتراض سخت على )ع( قرار گرفتند، اميرمؤمنان فرمود:
شما هر دو در روز غدير حاضر بوديد و سخنان پيامبر را دربارة من، مانند ديگران شنيديد، چرا اكنون از اداى شهادت خوددارى نموديد؟
كتمان حقايق به وسيلة اين دو نفر كه از ياران على )ع( بودند، سخت بر على )ع( گران آمد و موجب رنجش شديد خاطر آن حضرت گرديد به طورى كه آنها را نفرين نموده گفت: »خدايا اگر اين دو نفر از روى عناد، حاضر به اداى شهادت و اظهار حق نشدند، آنان را گرفتار نما«، در اثر دعاى على )ع( انس از ناحية پا آسيب ديد و دچار بيمارى برص گرديد براء نيز در پايان عمر بينائى خود را از دست داد
اين جريان را بسيارى از محدثان و تاريخ نويسان شيعه، از آن جمله »كشى«(/ 44 )در رجال خود و مؤلف »تنقيح‏المقال« نقل كرده‏اند )قاموس الرجال/ 151 2 /152 )
و از نظر تاريخى يك مسئلة مسلم به شمار مى‏رود.
شك نيست كه لغزش انس و براء، قابل چشم پوشى نمى‏باشد، ولى بايد توجه داشت كه معناى شيعه اين نيست كه در طول عمر خود هيچ گناهى مرتكب نشود و هميشه بر تمايلات و هوس‏هاى سركش خود مسلط باشد.
وانگهى علل و انگيزة كتمان شهادت، از طرف براء در آن مجمع، بر ما روشن نيست، در صورتى كه او خود يكى از راويان حديث غدير است )چنانكه در صفحات گذشته بر آن اشاره شد( و مورخان اسلامى با اسناد متعددى حديث غدير را از او نقل نموده‏اند و از طرف ديگر در ارادت و علاقة خاص او نسبت به اميرمؤمنان به گواهى حقايقى كه در تاريخچه زندگى او گذشت، هيچ شكى نيست(8)
در هر حال او به خاطر پيروى از اميرمؤمنان هنگام انتقال مركز حكومت آن حضرت از مدينه به كوفه، در شهر كوفه رحل اقامت افكند و در جنگ‏هاى سه گانة آن حضرت شركت جست و سرانجام در سال 72 هجرى در زمان حكومت مصعب بن زبير ديده از جهان فرو بست.(9)
آية الله جعفر سبحانى، شخصيتهاى اسلامى شيعه ج 2 1
به نقل از سايت تبيان
پى‏نوشت‏
 (1)) طبقات ابن سعد/ 368 /4)
 (2)) اسد الغابه/ 170 /1)
 (3)) قاموس الرجال/ 150 /2)
 (4)) قاموس الرجال/ 154)
 (5)) قاموس الرجال/ 150 /2)
 (6)) تذكرة الخواص/ 29)
 (7)) قاموس الرجال، 154 2 /551)
 (8))» الغدير «/ 18 1 /91)
 (9)) الاستيعاب/ 145 /1)
 

 
چرا واقعه غدير، جاوداني و ابدي است؟

-----------------------------------

اراده حكيمانه خداوند بزرگ بر اين تعلق گرفته است كه واقعة تاريخى غدير، در طول قرون و اعصار، به صورت يك تاريخ زنده كه قلوب و دلها به سوى آن جذب شوند، باقى بماند ودر هر عصر و زمانى، نويسندگان اسلامى در تفسير و حديث و كلام و تاريخ، پيرامون آن سخن بگويند و گويندگان مذهبى در مجالس وعظ و خطابه دربارة آن داد سخن دهند و آن را از فضايل غير قابل انكار امام بشمارند. خطبا و گويندگان، شعرا و سرايندگان نيز از اين واقعه الهام گرفته و ذوق ادبى خود را با تفكر و انديشه پيرامون اين حادثه مشتعل ساخته و عاليترين قطعات را به صورتهاى گوناگون و به زبانهاى مختلف، در اظهار اخلاص به ساحت مولا (ع)، از خود به يادگار بگذارند.
بيجهت نيست كه در طول تاريخ، كمتر واقعه‏اى در جهان به سان رويداد «غدير» مورد توجه گروه دانشمندان، از محدث و مفسر و متكلم و فيلسوف، و خطيب و شاعر، و مورخ و سيره نويس، قرار گرفته و اين اندازه دربارة آن عنايت مبذول شده است.
بيشك، يكى از علل ابديت و جاودانى بودن اين واقعه، نزول دو آيه (آيه «يا ايها الرسول بلِّغ ما انزل إليك من ربك أ.»(1) و آيه «اليوم أكملت لكم دينكم أ»(2) از آيات قرآن پيرامون آن است و از آنجا كه قرآن ابدى و جاودانى است اين واقعة تاريخى نيز ابدى بوده و هيچگاه از خاطره ها محو نخواهد شد.
نيز از آن آنجا كه جامعة اسلامى در اعصار پيشين و هم اكنون جامعة شيعه، آن را يكى از اعياد بزرگ مذهبى مى‏شمارند و هر ساله به مناسبت آن مراسمى با شكوه بر پا مى‏كنند، طبعاً واقعة تاريخى غدير رنگ ابديت به خود گرفته و هيچگاه از خاطره‏ها فراموش نمى‏شود.
از مراجعه به تاريخ، به خوبى استفاده مى‏شود كه روز هيجدهم ذى الحجه الحرام در ميان مسلمانان به نام روز عيد غدير معروف بود، تا آنجا كه «ابن خلكان» دربارة مستعلى بن المستنصر، خليفة فاطمى، مى‏گويد: در سال 487 در روز عيد غدير كه روز هيجدهم ذى الحجه الحرام است مردم با او بيعت كردند.(3)
و دربارة المستنصر بالله «العبيدى» مى‏نويسد: وى در سال 487 دوازده شب به آخر ماه ذى الحجه باقى مانده بود، درگذشت، اين شب همان شب هيجدهم ماه ذى الحجه، شب عيد غدير است.(4)
نه تنها ابن خلكان اين شب را شب عيد غدير مى‏نامد بلكه مسعودى(5) و ثعالبى
(6) آن را از شبهاى معروف در ميان امّت اسلامى شمرده‏اند.
برگزارى مراسم جشن و سرور در روز غدير، به تأسى از عمل خود پيامبر (ص) در همان روز برمى‏گردد. زيرا در آن روز پيامبر (ص) به مهاجرين و انصار، بلكه به همسران خود، دستور داد كه بر على (ع) وارد شوند و به او، در مورد چنين فضيلت بزرگ، تبريك گويند.
زيد بن ارقم مى‏گويد: نخستين كسانى از مهاجرين، كه با على دست بيعت دادند ابوبكر، عمر، عثمان، و طلحه و زبير بودند و مراسم تبريك و بيعت تا مغرب ادامه داشت.
در اهميت اين رويداد تاريخى همين اندازه كافى است كه صد و ده نفر صحابى اين حديث را نقل كرده‏اند. البته اين جمله بدان معنى نيست كه از ميان انبوه حاضرين، تنها همين افراد حادثة غدير را نقل كرده‏اند، بلكه تنها در كتابهاى دانشمندان اهل تسنن نام صدوده تن از روات واقعه به چشم مى‏خورد. درست است كه پيامبر سخنان خود را در اجتماع صد هزار نفرى القا نمود ولى گروه زيادى از آنان از نقاط دوردست حجاز بودند كه از آنان حديثى نقل نشده، يا اگر نقل شده به دست ما نرسيده است، و گروهى از آنها نيز كه اين واقعه را نقل كرده‏اند، تاريخ موفق به درج نام آنان نگرديده است.
در قرن دوّم اسلامى، كه عصر «تابعان» است، هشتادونه تن از آنان به نقل اين حديث پرداخته‏اند.
بسيارى از راويان حديث در قرنهاى بعدى از علما و دانشمندان اهل تسنن مى‏باشند و سيصد و شصت تن از آنها اين حديث را در كتابهاى خود آورده و گروه زيادى به صحّت و استوارى آن اعتراف كرده‏اند.
در قرن سوّم نود و دو دانشمند اهل سنت، در قرن چهارم چهل و سه تن، در قرن پنجم بيست و چهار، در قرن ششم بيست، در قرن هفتم بيست‏ويك، در قرن هشتم هيجده، در قرن نهم شانزده، در قرن دهم چهارده، در قرن يازدهم دوازده، در قرن دوازدهم سيزده، و در قرن چهاردهم بيست دانشمند اهل
سنت اين حديث را نقل كرده‏اند.
گروهى از اين جماعت تنها به نقل حديث اكتفا نكرده بلكه پيرامون اسناد و مفاد آن كتابهاى مستقل نوشته‏اند.
مورخ بزرگ اسلامى، طبرى، كتابى به نام «الولايه فى‏طرق حديث الغدير» نوشته و اين حديث را از راويان زيادى يعنى متجاوز از هفتاد طريق از پيامبر (ص) نقل كرده است.
ابن عقدة كوفى در رسالة «ولايت» اين حديث را از صدو پنج تن نقل كرده است.
ابوبكر محمّد بن عمر بغدادى، مشهور به جعانى، اين حديث را از بيست و پنج طريق نقل نموده است.
تعداد كسانى كه مستقلًا پيرامون خصوصيات اين واقعه تاريخى كتاب نوشته‏اند بيست و شش نفر مى‏باشند، و شايد كسانى باشند كه پيرامون اين رويداد رساله و كتابى نوشته‏اند كه تاريخ نام آنها را ضبط نكرده است و يا ما در تتبع خويش به نام آنها دست نيافته‏ايم.
دانشمندان شيعه نيز پيرامون اين واقعة تاريخى كتابهاى ارزنده‏أى نوشته‏اند كه جامعتر از همه، كتاب تاريخى «الغدير» است كه به خامة تواناى نويسندة نامى اسلامى علّامة مجاهد مرحوم آيت‏الله امينى نگارش يافته است.
آية الله جعفر سبحانى، رهبرى امّت
به نقل از سايت تبيان
پى‏نوشت‏
 (1) مائده/ 67
 (2) مائده/ 3
 (3)) و فياف الأعيان 1/ 60)
 (4)) همان 2/ 223.)
 (5)) التنبيه والاشراف/ 22)
 (6)) ثمارة القلوب/ 511)
 
 

آيا قبلا در محل واقعه غدير اتفاق خاصى نيفتاده بود؟

---------------------------------

دانستن آن بيش از هر چيز ضرورت دارد اين است كه: روز هيجدهم ماه ذيالحجه در تاريخ اسلام، عيد خدايى بزرگ، نام آن در ميان آسمانيان «روز عهد معهود» و در ميان مردم زمين «روز ميثاق مأخوذ» است. همه پيابمران 18 ذيالحجه را عيد خود مى‏دانستند،(1). در همين 18 ذيالحجه است كه خداوند حضرت ابراهيم را از آتش نمرود نجات داد و آن حضرت به شكرانه رهاى از آتش، آن روز را روزه گرفت،(2). اين روز، روز شيث پيامبر، روز ادريس پيامبر، روز يوشع پيامبر و روز شمعون پيامبر است،(3). ابن عباس مى‏گويد: روز 18 ذيالحجه (كه روز نصب حضرت على (عليه السلام) به امامت است) پنج عيد با هم جمع شده بودند: جمعه، عيد غدير، عيد يهوديان، عيد مسيحيان و عيد زرتشتيان،(4). شيخ عباس قمى مى‏گويد: عيد غدير، عيدالله الاكبر و عظيم‏ترين اعياد است. در مانند اين روز حضرت موسى بر ساحران پيروز گرديد، آتش بر ابراهيم خنك و سالم شد، حضرت موسى، يوشع را وصى خود ساخت، حضرت عيسى شمعون را وصى خود كرد، حضرت سليمان مردم را به جانشينى آصف بن برخيا به گواهى فرا خواند و حضرت محمد (صلى الله عليه و آله) بين مسلمانان «عقد اخوت» برقرار كرد،(5). غدير خم در بين مكه و مدينه در جايى به نام «جحفه» قرار دارد. اينجا منطقه‏اى بود كه «وبا» در آن بسيار بود و مردم نمى‏توانستند زياد در آنجا بمانند،(6). در اين منطقه حادثه معروف و مشهورى اتفاق نيفتاده است چون جاى مناسبى براى زندگى نبود ولى احتمال مى‏دهيم كه حضرت ابراهيم را در همين منطقه به آتش انداختند زيرا كه حضرت ابراهيم در «اور» متولد شد و تا قبل از هجرت به شام در همين منطقه‏ها بود و به اطراف «اور» رفت و آمد داشت. تعدادى از منابع تاريخى و روايى را كه بررسى كرديم، حادثه‏اى براى آن منطقه نيافتيم.
پى‏نوشت‏
 (1)) بحارالانوار، بيروت، ج 95، ص 303 و 123)
 (2)) همان، ص 323)
 (3)) همان، ج 37، ص 461)
 (4)) همان ج 37، ص 651)
 (5)) مفاتيح‏الجنان، ص 502 به بعد، چاپ دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1374، در باب اعمال شب و روز غدير، با ترجمه مصباح ‏زاده )
 (6)) مجمع‏ البحرين)
 
 

اگر ماجراى غدير خم از نظر تاريخى واقعيت دارد، چرا پس از ماجراى سقيفه، شركت كنندگان در آن محفل و نيز مردم مدينه، سخنى كه نشانه يادآورى اين ماجرا باشد، بر زبان نياوردند؟

-----------------------------------------

به نظر مى‏رسد اين پرسش يكى از چالش‏هاى جدّى فرا روى شيعه است زيرا شيعه:
الف. با بهره‏گيرى از منابع معتبر خود و اهل سنت به اثبات اصل ماجراى غدير مى‏پردازد منابعى كه در آن صدها صحابى و تابعى شناخته شده وجود دارد.(1)
ب. با دليل‏هاى متقن و شواهد مستحكم لغوى، قرآنى، سنتى و تاريخى واژه ولايت موجود در روايت غدير را به معناى سرپرستى و به دست گرفتن امور جامعه مسلمانان مى‏داند، نه دوستى.(2)
ج. اثبات مى‏كند پيامبر اكرم (ص) در اين ماجرا بر اساس دستور خداوند در پى تعيين جانشين بود نه معرفى كانديداى خلافت.(3)
با اين همه در گزارش‏هاى تاريخى- جز چند منبع كه در اعتبار آنها سخن فراوان است(4)- از واكنش شديد مردم و ياد آورى ماجراى غدير خم كم‏تر سخن به ميان آمده است. با آنكه قطعاً بيش‏تر مردم مدينه در ماجراى غدير حضور داشتند، چرا پس از حدود 70 يا 84 روز(5) از اين ماجرا آن را فراموش كردند؟
 اعتراض مردم
البته احتمال اعتراض عده‏اى از مردم و يادكرد ماجراى غدير به وسيله آن‏ها و مخفى ماندن اين واكنش، به سبب سياست ممنوعيت نقل و تدوين حديث، وجود دارد ولى در عدم گستردگى اين اعتراض‏ها ترديد نيست.
با توجّه به ماجراى غدير و تأكيد پيامبر اكرم (ص) بر تعيين جانشين، انتظار اعتراض گسترده نامعقول نمى‏نمايد. بنابراين، واكنشى چنين محدود چگونه توجيه مى‏شود؟ براى يافتن سرنخ‏هاى تاريخى اين مشكل بايد موقعيت زمانى اين قطعه از تاريخ و نيز سير جريان‏هاى سياسى و اجتماعى از زمان واقعه تا وفات پيامبر اكرم (ص) به دقت بررسى شود. بر اين اساس، پى‏گيرى بحث در محورهاى زير ضرورت دارد:
1. قبل از تشكيل دولت مدينه به دست پيامبر اكرم (ص)، مردم شهرهاى بزرگ حجاز و باديه‏ها تحت نظام قبيله‏اى به سر مى‏بردند.
در اين نظام سرآمد بودن در صفاتى چون سنّ، سخاوت، شجاعت، بردبارى و شرافت معيار گزينش رهبر به شمار مى‏آمد و رهبر قبيله حق نداشت از ميان فرزندان و خويشانش جانشين برگزيند.
2. پيامبر اكرم (ص) نخستين كسى بود كه در اين سرزمين نهادى به نام دولت پديد آورد و ارزش‏هاى فرا قبيله‏اى ارائه داد.
آن حضرت (ص) توانست قبايل مختلف شهرها و باديه‏هاى منطقه را تحت يك نظام واحد متمركز سازد. مردم كه وى را پيامبرى آسمانى مى‏دانستند، تشكيل دولت از سوى او را امرى الهى به شمار آوردند و در برابر آن مقاومتى قابل توجّه نشان ندادند.
3. پيش از فتح مكه اسلام به گونه‏اى روز افزون در ميان مردم شهرها و باديه‏ها گسترش يافت تا جايى كه سال بعد (سال نهم هجرت) عام الوفود (سال هيأت‏ها) نام گرفت، يعنى سالى كه مردم دسته دسته در قالب هيئت‏هاى مختلف نزد پيامبر اكرم (ص) مى‏شتافتند و اسلام خويش را آشكار مى‏ساختند. ناگفته پيدا است، انگيزه همه اين هيأت‏ها معنوى نبود و همه تازه مسلمانان ايمان قلبى نداشتند.
4. يكى از آموزه‏هاى اسلامى كه پذيرش آن براى مردم دشوار مى‏نمود، مسأله تعيين جانشين بود زيرا:
الف. مردم فقط پيامبر (ص) را داراى بعد الهى مى‏دانستند و حكومت فرا قبيله‏اى‏اش را مى‏پذيرفتند. در نگاه آنان، جانشين پيامبر از چنين ويژگى‏اى برخوردار نبود.(6)
ب. هنوز بسيارى از مردم خود را به اطاعت محض از دستورهاى دنيوى آن حضرت مقيّد نمى‏دانستند چنان كه در مواردى چون صلح حديبيه(7) و تقسيم غنايم حنين(8) واكنش اعتراض‏آميز نشان دادند.
ج. بسيارى از مردم اطاعت از فرمان‏هاى دنيوى مربوط به بعد از زندگانى رسول خدا را نمى‏پذيرفتند زيرا هنوز از آموزه‏هاى جاهلى كه به رئيس قبيله اجازه تعيين جانشين نمى‏دهد، دل نبريده بودند و طبيعى بود كه مسأله رياست دولت را از رياست يك قبيله مهم‏تر بدانند.
د. هنوز بعضى از قريشيان تازه مسلمان چنان مى‏پنداشتند كه حضرت (ص) در راستاى رقابت قبيله‏اى مسأله نبوت را مطرح كرده است. اين گروه با توجّه به اقبال عمومى مردم به آن حضرت (ص) جرأت مخالفت نداشتند ولى با تعيين جانشين به ويژه از تيره بنى هاشم، لب به اعتراض گشادند و با بهره‏گيرى از پشتوانه فرهنگ قبيله‏اى مردم اعتراض خويش را روشن‏تر بيان كردند.
ه. در زمان جاهليت تنها اشرافى به مجلس مشورتى قريش (دارالندوه) راه مى‏يافتند كه به چهل سالگى رسيده باشند.(9) بر اين بنياد، پذيرش جانشين رسول خدا، به ويژه اگر آن فرد داماد پيامبر (ص) بود و كم‏تر از چهل سال(10) داشت، بسيار دشوارتر مى‏شد.
5. دو نكته ديگر، پذيرش جانشينى امام على (ع) را دشوار مى‏ساخت:
الف. حضرت على (ع) نزد قريشيان، به سبب دلاورى هايش در جنگ‏هايى
مانند بدر و احد و به خاك و خون كشيدن بزرگان قريش، چهره منفى داشت. اين پديده سبب شد به تبليغات گسترده روى آورند و چهره على (ع) را نزد همه اعراب زشت جلوه دهند.(11)
ب. مردم قبايل مختلف اين نكته را درك كرده بودند كه با توجّه به لياقت‏ها و استعدادهاى تيره بنى هاشم، اگر مسأله جانشينى در ميان آنها تثبيت شود، هرگز از آن خاندان برون نخواهد آمد.
6. نگاه پيامبر اكرم (ص) به جانشينى حضرت على (ع) الهى و از روابط قبيله‏اى و خويشاوندى بسيار فراتر است زيرا آن حضرت (ص) به حفظ آيين وحى مى‏انديشيد و طبيعى است كه آشناترين فرد به كتاب و سنت و شجاع‏ترين و كوشاترين فرد در راه گسترش اسلام را برگزيند. البته پيامبر اكرم (ص) با وضعيت جامعه آشنا بود. از اين رو، از آغاز رسالت، در موقعيت‏هاى گوناگون، به بهانه‏هاى مختلف و با بيان‏هاى متفاوت ويژگى‏هاى حضرت على (ع) را ياد آور مى‏شد و از جانشينى‏اش سخن به ميان مى‏آورد. آن بزرگ(12) وار، سرانجام از سوى خداوند مأمور شد در بزرگ‏ترين اجتماع مسلمانان كه برخى شمار آنها را بيش از يكصد هزار تن دانسته‏اند، آشكارا اين مسأله را اعلام كند(13) و دغدغه مخالفت جامعه را ناديده بگيرد. فرازى از آيه 67 سوره «مائده» كه از اين دغدغه پيامبر پرده بر مى‏دارد و به وى ايمنى مى‏بخشد، چنين است: «واللّه يَعْصمك مِنَ النّاسِ» «خداوند تو را از [شرّ] مردم نگاه مى‏دارد».
در اين عبارت، دو واژه «عصمت» و «ناس» بسيار راهگشا است. خداوند پيامبر (ص) را از چه چيزى حفظ مى‏كرد؟ و اين «ناس» چه كسانى بودند؟
با توجّه به واقعيت خارجى و ايمن نماندن پيامبر (ص) از شرّ زبان مردم و نيز با توجّه به اينكه سرانجام مسأله جانشينى امام على (ع) به سامان نرسيد، بعيد نمى‏نمايد كه مراد از واژه «يعصمك» نگهدارى پيامبر (ص) از هجوم فيزيكى و يكباره مردم باشد چنان كه واژه «ناس» بر مردم عادى دلالت دارد و با توجّه به اكثريت نو مسلمان آن زمان، به حمل اين لفظ بر خلاف ظاهر نيازمند نيستيم.
7. تاريخ درباره بسيارى از حوادث مقطع زمانى بين غدير و وفات پيامبراكرم (ص) ساكت مانده است امّا كالبد شكافى دو پديده مهم آن عصر ما را با شدت اهتمام پيامبر اكرم (ص) بر گزينش جانشين و گستره تلاش‏هاى مخالفان آن حضرت آشنا مى‏سازد. اين پديده‏ها عبارت است از: سپاه اسامه و مخالفت با نگارش وصيت مهم رسول خدا.
1. سپاه اسامه پيامبر اكرم در واپسين روزهاى زندگى‏اش فرمان داد لشكرى عظيم به فرماندهى جوانى نورس به نام اسامة بن زيد سمت دورترين مرزهاى كشور اسلامى (مرزهاى روم) رهسپار شود.(14) كالبد شكافى دقيق اين جريان نشان مى‏دهد رسول خدا (ص) در راستاى تثبيت جانشينى حضرت على (ع) به چنين اقدامى دست يازيد زيرا:
الف. در آن هنگام و در آستانه وفات پيامبر اكرم (ص) خالى كردن مركز حكومت از نيروهاى نظامى و ارسال آن به دورترين نقاط به صلاح جامعه نبود چون احتمال داشت پس از وفات پيامبر اكرم (ص) بسيارى از نومسلمانان قبايل اطراف سر به شورش بردارند و كيان جامعه اسلامى در معرض تهديد قرار گيرد. آنچه اين تصميم‏گيرى را در نظر پيامبر اكرم (ص) منطقى جلوه مى‏داد، دور ساختن مخالفان جانشينى حضرت على (ع) از مدينه بود.
ب. انتصاب جوانى هجده ساله،(15) به مقام فرماندهى لشكر و عدم توجّه به اعتراضات اصحاب جز از كار انداختن مهم‏ترين(16) دستاويز مخالفان جانشينى على (ع) هيچ توجيهى نداشت زيرا اسامة بن زيد كه از جهاتى چون سابقه مسلمانى، شرافت، شجاعت و كاردانى سر آمد اصحاب به شمار نمى‏آمد و از نظر سنى حدود پانزده سال از على (ع) كوچك‏تر بود- با توجّه به آنكه در بسيارى از ويژگى‏ها با حضرت على (ع) قابل مقايسه نمى‏نمود- در مقام فرماندهى سپاهى عظيم و متشكل از بزرگان صحابه مانند ابوبكر، عمر، ابو عبيده جراح، عثمان، طلحه، زبير، عبدالرحمان بن عوف و سعد بن ابى وقاص قرار گرفت.
ج. دقّت در تركيب سپاه اسامه نشان مى‏دهد تمام كسانى كه احتمال داشت با جانشينى حضرت على (ع) مخالفت ورزند، ملزم بودند در اين سپاه شركت جويند.(17) و كسانى كه به بهانه بيمارى پيامبر اكرم (ص) از اردوگاه به مدينه باز مى‏گشتند، با جمله تأكيدى «لعن الله من تخلف عن جيش اسامة»(18) روبه رو مى‏شدند. در مقابل، ياران و موافقان جانشينى حضرت على (ع) چون عمار، مقداد و سلمان از حضور در اين سپاه معاف گشتند و ملزم شدند در مدينه
به سر برند.(19)
2. پيشگيرى از نگارش وصيت اين پديده در واپسين روزهاى حيات پيامبر اكرم (ص) تحقّق يافت. در آن روزها، پيامبراكرم (ص) كه احتمالًا با بالاگرفتن زمزمه‏هاى مخالفت با جانشينى حضرت على (ع) به شدت نگران اوضاع شده بود، دستور داد ابزار نوشتن آماده سازند تا سندى صريح و ماندگار برجاى گذارد و از گمراهى امت جلوگيرى كند. مخالفان كه اين دستور را با نقشه‏هاى چند ماهه خويش ناسازگار مى‏ديدند، به شدت نگران شدند و با هزيان گو خواندن كسى كه جز وحى چيزى بر زبان نمى‏راند، از نگارش اين سند جلوگيرى كردند.
تاريخ در اينجا تنها از يك تن نام مى‏برد.(20) امّا آشكار است كه تنها يك نفر- بى آنكه جريانى نيرومند پشتيبانش باشد- نمى‏تواند با رسول خدا (ص) مقابله كند. از اين رو، بعضى از نصوص گوينده اين عبارت را جمع دانسته، از كلمه «قالوا» استفاده كرده‏اند.(21)
8. نخستين تشكيل‏دهندگان اين جلسه كه با هدف تعيين خليفه‏اى جز حضرت على (ع) در سقيفه گرد آمدند، انصار به شمار مى‏آمدند. آن هم انصارى كه در همه جا به پيروى محض از پيامبر اكرم (ص) زبانزد بودند و دوستى شان با خاندان آن حضرت (ص) به ويژه حضرت على (ع) بر همگان ثابت شده است.
راستى چرا انصار؟ و چرا با اين عجله، آن هم در حالى كه هنوز بدن پيامبر اكرم (ص) غسل داده نشده است؟ شواهد تاريخى، نشان مى‏دهد انصار هرگز از جانشينى شخصيتى مانند حضرت على (ع) هراسناك نبودند و او را ادامه دهنده راه پيامبر اكرم (ص) مى‏دانستند.
اقدام عجولانه آنها در درك نكته‏اى حياتى ريشه دارد. آنها با تيز بينى دريافته بودند كه شانسى براى به قدرت رسيدن حضرت على (ع) وجود ندارد. مخالفت ياران بزرگ پيامبر اكرم (ص) با راه افتادن سپاه اسامه و نيز مخالفت آنان با نگارش وصيت از سوى پيامبر اكرم (ص) و به احتمال فراوان، حوادث ديگرى كه تاريخ ما را از آن بى خبر گذاشته است، انصار را به اين نتيجه رسانده بود كه مهاجران انديشه به دست گرفتن حكومت در سر مى‏پرورانند و احتمال دارد قريشيانى كه سرانشان در نبرد با نيروهاى انصار حامى پيامبر به قتل رسيدند، با بهره‏گيرى از پيوند نزديك قريش و مهاجران در پى انتقام بر آيند. بنابراين، به سقيفه شتافتند تا طرفداران غصب حق على (ع) را دست كم از به دست گرفتن كامل قدرت باز دارند و به منظور حفظ جامعه انصار از توطئه‏هاى آتى، سهمى از قدرت به دست آورند.
پس انصار و مردم مدينه همگان حادثه غدير را به ياد داشتند و دلالت آن بر تعيين جانشين را مسلم مى‏دانستند امّا مشاهده تلاش‏هاى كسانى كه در جهت مخالفت علنى با غدير گام بر مى‏داشتند و حركت طرفداران آن واقعه آسمانى را به شديدترين روش ممكن سركوب مى‏كردند، آنها را از هرگونه تلاش در جهت احياى ياد غدير باز مى‏داشت.
بنابراين، طبيعى است كه در اين زمان شاهد اعتراض مردم مؤمن و استدلال آنها به اين حادثه مهم تاريخى نباشيم. آنها، با توجّه به زمينه‏هاى قبلى، تلاش و استدلال خود را آب در هاون كوفتن مى‏ديدند. چنان كه، بر اساس نصوص تاريخى، حضرت على (ع) نيز در آن زمان به اين جريان مهم استدلال نكرد. به نظر مى‏رسد، در آن موقعيت، استدلال گسترده مردم به واقعه غدير پرسش برانگيز است نه عدم استدلال زيرا چنين استدلالى نمايانگر پذيرش يكباره جريان مخالف با فرمان پيامبر (ص) از سوى مردم معتقد به غدير است و با شواهد تاريخى سازگارى ندارد.
پى‏نوشت‏
 (1) الغدير فى‏الكتاب و السنة و الادب، ج 1، ص 73- 14. او اين حديث را از 110 نفر صحابى و 84 تابعى نقل مى‏كند.
 (2) همان، ص 362- 370.
 (3) همان، ص 370- 378.
 (4) مانند كتاب سليم بن قيس و كتاب الاحتجاج نوشته احمد بن على طبرسى.
 (5) ماجراى غدير خم در روز 18 ذى حجه واقع شد و وفات پيامبر اكرم) ص (و ماجراى سقيفه در 28 صفر يا 12 ربيع الاول.
 (6) براى اطلاع بيشتر ر. ك: جعفريان، رسول، تاريخ تحول دولت و خلافت) از بر آمدن اسلام تا برافتادن سفيانيان (، ص 27 به بعد.
 (7) محمد بن عمر واقدى، المغازى، تحقيق مارسدن جونس، ج 1، ص 606 و 607. در اين كتاب پس از نقل اعتراض عمر از وى چنين نقل كرده است:»] من عمر [چنان در شك افتادم كه از آغاز اسلام خود تا آن هنگام در چنين شكى فرو نرفته بودم «.
 (8) ابن اثير، الكامل فى التاريخ، ج 1، ص 631.
 (9) جعفريان، رسول، تاريخ سياسى اسلام (1)، سيرة رسول خدا) ص (، ص 98.
 (10) حضرت على) ع (در آن هنگام طبق قول مشهور 33 سال داشت.
 (11) عمر در اين باره مى‏گويد:» قوم شما) قريش (به شما مانند نگاه گاو به كشنده‏اش مى‏نگرند «.) ابن ابى الحديد، شرح نهج‏البلاغه، ج 12، ص 9).
 (12) براى اطلاع از اين موارد، ر. ك: محمدى رى شهرى و همكاران، موسوعة الامام على بن ابى طالب فى الكتاب و السنة و التاريخ، ج 2.
 (13) الغدير، ج 1، ص 214.
 (14) واقدى، محمدبن سعد كاتب، طبقات، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، ج 4، ص 54- 58.
 (15) همان، ص 55.
 (16) همان، ص 54 و 56.
 (17) مظفر، محمدرضا، السقيفه، ص 81 و 77.
 (18) شهرستانى، محمد بن عبدالكريم، الملل و النحل، ج 1، ص 14.
 (19) السقيفه، ص 81.
 (20) عبدالرحمن احمد البكرى، من حياة الخليفة، عمربن الخطاب، ص 101- 107.
 (21) همان، ص 104.
 
 

چرا از ارتش 10000 نفري مسلمانان در فتح مكه حتي 40 نفر نيز نبودند كه در بعد از ماجراي سقيفه علي(ع) را ياري دهند(آيا تعداد اصحاب واقعي پيامبر(ص) اين قدر محدود بود)؟ لطفا جواب سؤال را با ذكر منابع پاسخ بدهيد.

-----------
اصحاب پيامبر از نظر ايمان به خدا و پيامبر داراى درجات گوناگون بودند و چنين نبود كه همه در ايمان به خدا و پيامبر يكسان باشند. افرادى بودند كه به پيامبر اعتقاد داشتند و اعتقادشان در درجة پايين تر قرار داشت و افرادى بودند كه اعتقادشان نسبت به خدا و پيامبر در درجة متوسط قرار داشت و افرادى هم بودند كه اعتقادشان به خدا و پيامبر در درجة بالا قرار داشت. اينهايى كه در درجة بالا بودند داراى طبقات مختلف بودند و از نظر ايمان مساوى نبودند. كسانى مانند سلمان در بالاترين درجة ايمان بودند و اين گونه صحابه در ميان اصحاب پيامبر، بسيار كم بودند. در ميان همة اصحاب پيامبر كسى را نمى يابى كه به درجة سلمان برسد و سلمان نظير نداشت. پايين تر از اين درجه، ابوذر بود و كسى در آن مرتبه به ابوذر نمى رسيد و پايين تر از اين درجه مقداد قرار داشت و كسى به مقام او نمى رسيد. اينگونه اصحاب كه در درجات بسيار بالا قرار داشتند كسانى بودند كه سراسر وجود آنها عشق به پيامبر بود و اگر آنان را در داخل ديگ روغن جوشيده زيتون و يا آتش سوزان قرار مى دادى در دل آنان يك ذره شك و شبهه حاصل نمى شد. اين اصحاب با همه وجود در اطاعت پيامبر بودند. اگر پيامبر به آنان دستور مى داد خودشان را از بالاى كوه پرت كنند، اين كار را بدون ترس، بدون چون و چرا و با عشق و علاقه مى كردند و ذره اى احساس ناراحتى نمى كردند. در ميان اصحاب پيامبر اينگونه صحابه از هفت نفر بيشتر نبود. براى نمونه به چند حديث اشاره مى كنيم: 1. سلمان از ما اهل بيت است.(1) 2. سلمان درياى علم است.(2) 3. اگر دين در ثريا باشد، سلمان آن را به دست مى آورد.(3) 4. سلمان بهتر از لقمان حكيم است.(4) 5. ايمان ده درجه دارد. مقداد در درجة هشتم، ابوذر در درجه نهم و سلمان در درجة دهم است.(5) 6. پيامبر خدا فرمود: خداوند مرا به محبت چهار نفر دستور داده است: على) ع (، مقداد، ابوذر و سلمان.(6) 7. سلمان محدث بود.(7) 8. امام صادق عليه السلام فرمود: سلمان اسم اعظم تعليم ديده بود.(8) 9. پس از وفات پيامبر همه لغزيدند جز مقداد، ابوذر و سلمان. عمارياسر، ابوساسان، شتيه و ابوعمره به اين سه نفر ملحق شدند و هفت نفر گرديدند.(9) معناى اين سخن اين است كه فقط اين هفت نفر پيرو واقعى حضرت على ماندند و بقيه از آن حضرت پيروى نكردند. پس از پيامبر، مردم بى دين نشدند ولى پيرو حضرت على عليه السلام نشدند در حالى كه دستور پيامبر اين بود كه همه از على عليه السلام پيروى بكنند. 10. روزى عده اى از مهاجران و انصار آمدند و گفتند: يا على دستت را پيش بياور تابعيت بكنيم و ما جز تو كسى را امام نمى دانيم. على عليه السلام به آنان فرمود: اگر راست مى گوييد برويد و فردا در حالى كه سرهاى خود را تراشيده ايد، به اينجا بياييد. فردا فقط خود حضرت على عليه السلام، سلمان، ابوذر و مقداد آمدند.(10) 11. پيامبر خدا فرمود: هر كس مى خواهد حضرت عيسى عليه السلام را ببيند، ابوذر را ببيند. بحارالانوار، ج 22، ص 343. 12. امام حسن عسكرى) ع (فرمود: روزى گروهى به خانه امام رضا عليه السلام آمدند و گفتند: ما شيعه على عليه السلام هستيم. امام رضا عليه السلام چند روز به آنان اجازه دخول نداد. پس از چند روز آمدند و امام اجازه داد. امام رضا عليه السلام به آنان فرمود: خداى رحمتتان كند شيعة على تنها حسن، حسين، سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، و محمدبن ابى بكر بودند كه در زندگى خود با هيچ دستورى از دستورهاى على) ع (مخالفت نكردند.(11) اين روايات نشان مى دهند كه در ميان اصحاب پيامبر و اصحاب على) ع (كسانى كه در درجة بسيار بالا باشند كم هستند و از ده نفر تجاوز نمى كنند. اين ده هزار مسلمانى كه به دنبال پيامبر حركت كردند و مكه را گرفتند، داراى ايمان يكسان نبودند بلكه ايمان آنان به خدا و پيامبر درجات مختلف داشت و در ميان آنان كسانى كه با همة وجود عاشق پيامبر باشند و ايمانشان در درجة بسيار بالا باشد، بسيار كم بودند و اكثر آنان مسلمان متعارف بودند نه مسلمان تكامل يافته و پخته و عاشق پيامبر. به سوى مدينه حركت كردند. اين دوازده هزار نفر نيرو وقتى كه به حنين رسيدند و قبيله هاى هوازن و
ثقيف به مسلمانان حمله كردند، مسلمانان فرار كردند و پيامبر را تنها گذاشتند و جز تعداد كمى از مسلمانان، كسى از پيامبر دفاع نكرد و خداوند كمك كرد تا مسلمانان دوباره به ميدان نبرد برگشته و دشمن را شكست دادند و خودشان هم خيلى كشته دادند.(12) فرار از جنگ نشان مى دهد كه ايمان آنان در درجات پايين قرار داشت وگرنه پيامبر را رها نمى كردند و با او مى ماندند. ابوسفيان كه بيست و يك سال با پيامبر مبارزه كرده بود، در فتح مكه به سف مسلمانان پيوست و در ميان اين دوازده نفر بود. وقتى كه مسلمانان در جنگ حنين فرار كردند. گفت: «مسلمانان تا لب دريا خواهند دويد». يكى ديگر از اين گونه مسلمانان گفت: «سحر باطل شد» و يكى از همين مسلمانان تصميم گرفت كه خود پيامبر را بكشد.(13) وقتى كه دوازده نفر مسلمان به سوى حنين مى آمدند، در پيشاپيش آنان طايفة بنى سليم حركت مى كرد. فرماندهى اين طايفه با خالد بن وليد بود. وقتى سپاه دشمن حمله آورد، خالدبن وليد با نيروهاى تحت فرمان خود فرار كرد و ديگران كه فرار آنها را ديدند پا به فرار گذاشتند.(14) فرار اين مسلمانان تعجب آور نيست چون آنان تازه مسلمان شده بودند. اكثر آنان پس از سال ششم هجرت اسلام آورده بودند و خالد بن وليد در صلح حديبيه كه در سال ششم هجرى روى داد از سوى كافران نزد مسلمانان آمد و هنوز كافر بود و تلاش مى كرد كه جنگى روى بدهد و مسلمانان به قتل برسند. فرار اينگونه مسلمانان تعجب آور نيست. تعجب آور اين است كه مسلمانان در جنگ احد هم فرار كردند و پيامبر را رها كردند و خداوند پيامبر خود را با تعداد كمى از ياران كه فرار نكردند، حفظ كرد.(15) اين فرار نشان مى دهد كه ايمان آنان نسبت به پيامبر در درجة پايين قرار داشت وگرنه پيامبر را در ميدان نبرد تنها نمى گذاشتند. بنابراين، كسانى كه ايمان كامل به پيامبر داشته باشند، بسيار كم بودند. شواهد ديگرى نيز نشان مى دهد كه ايمان مسلمانان نسبت به خدا و پيامبر متفاوت و داراى درجات مختلف بود و كسانى كه ايمانشان در درجة بالا باشد، كم بودند. روزى اشعث بن قيس گفت: يا على چرا شمشير نكشيدى؟ امام در جواب فرمود: من همة بدريان و پيشگامان مهاجران و انصار را به خدا قسمشان دادم و به يارى فرا خواندم ولى از همة آنان جز چهار نفر پاسخ مثبت ندادند: سلمان، ابوذر، مقداد و زبير و از خاندان خودم هم كسى نمانده بود كه بتوانم با آنان دست به كارى بزنم. حمزه در احد به شهادت رسيد و جعفر در موته و از خاندانم تنها دو نفر عاجز و ذليل مانده بودند: عباس و عقيل.(16) اين سخن نشان مى دهد كه على) ع (كمك نداشت و نشان مى دهد كه مسلمانان گوش به دستور پيامبر نكرده اند. پيامبر خدا در غدير خم و در برابر چشمان دهها هزار مسلمان على را به جانشينى خود برگزيد و همه ديدند ولى چون ايمانشان كامل نبود، گوش به حرف نكردند. على) ع (فرمود: قسم به خدا اگر آن روز كه با ابوبكر بيعت شد، چهل نفر مانند سلمان، ابوذر، مقداد و زبير داشتم با آنان مى جنگيدم ولى جز چهار نفر كسى نيافتم.(17) و فرمود: اگر قبل از بيعت با عثمان يارانى داشتم به پا مى خواستم.(18) على) ع (فرمود: نگاه كردم ديدم نه ياورى دارم، نه مدافعى و نه مددكارى جز خاندان خودم.(19) تنها ماندن على) ع (به خوبى نشان مى دهد كه مسلمانان ايمان كامل به پيامبر نداشتند وگرنه على را تنها نمى گذاشتند. تنها گذاشتن على) ع (شگفت آور نيست چون در مواردى خود پيامبر را هم تنها گذاشتند و اين به اين جهت بود كه ايمان آنها به حد بالا نبود و امثال سلمان و ابوذر كم بودند. زبير با اينكه محبوب دل حضرت على) ع (بود، با اين حال همين زبير در جنگ جمل به جنگ على) ع (آمد و پيرو همسر پيامبر عايشه شد با اينكه بايد پيرو على) ع (مى شد چون على) ع (از سوى پيامبر به امامت نصب شده بود و با اينكه خود زبير با آن حضرت بيعت كرده بود. اينكه كسى مانند زبير با على) ع (مخافت مى كند، اين نشان مى دهد كه اينگونه افراد ايمانشان در حد بالا نبوده است وگرنه دست به اين كارها نمى زد. يكى از
شواهدى كه نشان مى دهد كه ايمان مسلمانان به خدا و پيامبر در حد بالا نبود، هجوم آوردن به خانه فاطمه زهرا) س (است. همه علماى شيعه هجوم آوردن به خانه فاطمه زهرا را قبول دارند و نقل كرده اند و از علماى اهل سنت هم عده اى آن را نقل كرده اند. هجوم به خانه فاطمه زهرا آوردن و دفاع نكردند مسلمانان از فاطمه زهرا) س (نشان مى دهد كه ايمان آنان در حد بالايى نبود. براى مثال به چند روايت از كتاب هاى اهل سنت اشاره مى كنيم: ابوبكر كسى را به دنبال حضرت على) ع (فرستاد تا بيايد و بيعت بكند ولى على) ع (بيعت نكرد. پس از آن عمر در حالى كه آتشى به همراه داشت به خانه على) ع (رفت. فاطمه عمر را در در خانه ملاقات كرد و گفت: آيا مى خواهى در خانه ام را آتش بزنى؟ عمر گفت: بله(20) در تاريخ طبرى آمده است: عمر بن خطاب به خانه على) ع (آمد. طلحه و زبير و عده اى از مهاجران در خانه على بودند. عمر گفت: به خدا سوگند خانه را بر سرتان آتش مى زنم مگر اينكه براى بيعت با ابوبكر به مسجد برويد.(21) در العقد الفريد آمده است: آنان كه بيعت نكردند عبارتند از: على، عباس، زبير، و سعد بن عباده. على، عباس و زبير در خانه فاطمه نشستند. ابوبكر عمر را فرستاد تا آنها از خانه فاطمه بيرون بيايند. ابوبكر به آنان گفت: اگر امتناع كردند با آنان قتال كن. عمر به همراه آتش به خانه فاطمه آمد تا خانه را بر سر آنان آتش بزند. فاطمه او را ديد و گفت: اى پسر خطاب آيا آمده اى خانه ما را آتش بزنى؟ عمر گفت: بله مگر اينكه بيعت كنيد.(22) ابن قتيبه دينورى اين داستان را كاملتر از ديگران آورده است.(23) اين نشان مى دهد كه مردم مسلمان مدينه، از فاطمه زهرا و حضرت على) ع (دفاع نكرده اند و دليل دفاع نكردنشان اين است كه ايمان آنان نسبت به خدا و پيامبر در حد كاملى نبود وگرنه از حق دفاع مى كردند. مسلمانى كه در برابر اين حوادث از خود عكس العمل نشان نمى دهد، ايمان او نسبت به خدا و پيامبر نمى تواند كامل باشد. اگر مى خواهيد در اين زمينه، اطلاعات كاملترى به دست بياوريد، سخنرانى فاطمه زهرا) س (را كه در مدينه ايراد كردند، مطالعه كنيد. با مطالعه
پى‏نوشت‏
 (1) بحارالانوار، ج 22، ص 385 ح 24
 (2) همان، ص 347، ح 63
 (3) همان، ص 391
 (4) همان، ص 331، س 15
 (5) همان، ص 341، ح 52
 (6) همان، ص 391
 (7) رجال كشى، ص 6 به بعد، ح 27.
 (8) همان، ح 29.
 (9) همان، ص 6 به بعد، ح 12 و 14.
 (10) همان، ص 6 به بعد، ح 18.
 (11) بحارالانوار، ج 22، ص 330، ح 39.
 (12) سيرة رسول خدا، رسول جعفريان، ص 597، چاپ اول و فروغ ابديت، ج 2، ص 742، چاپ اول، 1351.
 (13) فروغ ابديت، ج 2، ص 745.
 (14) سيرة رسول خدا، ص 599.
 (15) درباره فرار مسلمانان در احد به الصحيح من سيره النبى، جزء 4، ص 241 تحت عنوان» الفارّون فى احد «و فروغ ابديت، ج 1، ص 467 مراجعه كنيد.
 (16) بحارالانوار، ج 29، ص 465، ح 55.
 (17) همان، ص 470، س 16.
 (18) همان، ص 471.
 (19) نهج البلاغه شهيدى، خطبه 217، ص 250، چاپ هفتم.
 (20) انساب الاشراف، ج 2، ص 12، تحقيق محمود الفردوس العظم، دار اليقظه العربيه‏
 (21) تاريخ طبرى، ج 3، ص 202، چاپ بيروت، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم.
 (22) العقد الفريد، ج 5، ص 12، چاپ مصر، چاپ دوم، تحقيق محمد سعيد العريان، 1953 م، 1372 ق.
 (23) الامامه السياسه، ج 1، ص 30، تحقيق على شيرى، از منشورات رضى.
 

ما در محيطى شيعى به دنيا آمده‏ايم، لذا شيعه ‏ايم، لكن من مى‏ خواهم از روى‏ علم داراى برترين دين باشم. مقدارى هم در رابطه با خطبه غدير توضيح دهيد؟

است كه بسيارى از ما به جهت تولد و رشد در محيطى كه فرهنگ تشيع بر آن حاكم است، به اين آيين درآمده‏ايم ليكن اين نقصى بر تشيع و مسلمانى نيست. نقص آن است كه ما بدون گسترش آگاهى‏هاى دينى و ژرف‏كاوى در معارف و احكام نورانى اسلام، اندك ميراثى كه از خانواده به ما رسيده است بسنده كنيم و به رشد فكرى و معرفتى خود و جامعه نينديشيم و باورداشت‏هايى را كه در طول تاريخ نياكان ما با جان و دل از آن پاسدارى كرده و براى ما به ارمغان آورده‏اند، درست نشناسيم و به بسط و گسترش حكيمانه آن نپردازيم. و اگر مقصود اين است كه اساساً فلسفه اسلام و تشيع چيست و چرا از آغاز نياكان ما بدان گرويده و علما و دانشمندان دين از آن حمايت كرده‏اند؟ پاسخش اين است كه دين مبين اسلام، بر اساس ادله قطعيه و روشن، آخرين و كامل‏ترين دين الهى است كه جز آن، دين ديگرى نزد خداوند پذيرفته نيست: وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ،(1). تشيع نيز چيزى جز پيروى از حقيقت اسلام ناب- كه از قرآن و سنت به دست مى‏آيد- نيست و فرق اساسى آن با تسنن، آن است كه شيعه، بر اساس رهنمودهاى قرآن و احاديث شريف نبوى- كه در كتاب‏هاى فريقين آمده است مجراى وصول به سنت بعد از پيامبر را، اهل بيت عصمت و طهارت مى‏داند ولى ديگران به جاى اهل بيت، سنت خلفا را معتبر مى‏شمارند. به نظر شيعه امامت امتداد نبوت است و متصديان آن از جانب خداوند تعيين مى‏شوند. از جمله دلايل اين مدعا حديث غدير است. در رابطه با غدير خم، عين واقعه را به نقل از ترجمه الغدير (ج 1، ص 37- 29 (تقديم مى‏داريم. لازم است بدانيد كه اين واقعه و خطبه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) در آن، مورد اجماع و اتفاق جميع مسلمانان شيعه و سنى است و جايگاه ويژه‏اى در نصوص دينى و ادبيات و اشعار مسلمانان- اعم از عرب و غير عرب- دارد. در متون اسلامى هيچ روايتى به اندازه اين واقعه به حد فوق تواتر نرسيده است و احدى را ياراى ترديد در آن نيست. در ميان صحابه پيامبر (صلى الله عليه و آله) 110 نفر و از تابعين 89 نفر آن را نقل كرده‏اند و طبقات راوى آن، به 360 نفر رسيده است. شاعران بسيارى نيز اين جريان را به نظم آورده‏اند از جمله: در قرن اول: اميرالمؤمنين (عليه السلام)، حسان بن ثابت انصارى، قيس بن سعد بن عباده انصارى، عمر و بن عاص بن وائل، محمد بن عبداللَّه حميرى. در قرن دوم: كميت بن زياد، سيد اسماعيل بن محمد حميرى، شعيان بن مصعب كوفى. در قرن سوم: ابو تمام حبيب بن اوس طايى، دعبل بن على بن رزين الخزاعى و در قرون بعد ده‏ها نفر ديگر. از اهميت اين واقعه، همان بس كه علامه امينى يازده جلد كتاب ارزشمند «الغدير» را پيرامون اين حادثه به نگارش درآورده است. اكنون اين سؤال رخ مى‏نمايد كه اگر اين واقعه در ميان همه مسلمين، اجماعى و مورد اتفاق است، پس اختلاف در چيست؟ اساس اختلاف بر سر همان ماهيت و دلالت اين واقعه است: 1- برادران اهل تسنن اظهار مى‏دارند كه اين حادثه عظيم تاريخى و سخنان و تأكيدات پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله)، صرفاً به معناى لزوم «محبت و دوستى» حضرت على (عليه السلام) است و هيچ دلالتى بر امامت و زمامدارى و لزوم پيروى از ايشان ندارد. دليل آنان نيز آن است كه «ولايت» چند معنا دارد و يكى از معانى آن «دوستى» است. بنابراين تا زمانى كه به اين معنا قابل حمل است، نمى‏توان به معانى ديگر آن تمسّك جست. 2- ديدگاه شيعه اين است كه ماهيت اين حادثه و سخنان پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله)، نصى صريح و قاطع بر امامت و پيشوايى حضرت على (عليه السلام) است و قراين و شواهد حالى، مقالى و مقامى به گونه‏اى است كه هرگز نمى‏توان آن را تنها به دوستى و محبت تفسير كرد. البته بايد توجه داشته باشيد كه شيعه ادله بى‏شمار ديگرى از قرآن و عقل و سنت بر امامت آن حضرت در دست دارد و اين مسأله يكى از آن ادله مى‏باشد، در عين حال اين رخداد، حجتى قاطع و خلل‏ناپذير است و به هيچ روى نمى‏توان از آن دست برداشت. دلايل و قرائنى كه بر صحّت ديدگاه شيعه گواهى مى‏دهد، عبارت است: 1- معناى ولايت: لغت شناسان و كتاب‏هاى

برجسته و ممتاز لغت، كلمه ولايت را به معناى سرپرستى، عهده‏دارى امور، سلطه، استيلا، رهبرى و زمامدارى معنا كرده‏اند. در اين جا معناى اين كلمه را با برخى از مشتقاتش فقط از كتاب‏هاى لغت اهل سنت برايتان نقل مى‏كنيم:- راغب اصفهانى مى‏نويسد: «ولايت يعنى، يارى كردن. و ولايت يعنى، زمامدارى و سرپرستى امور و گفته شده است كه ولايت و ولايت مانند دلالت و دلالت است و حقيقت آن «سرپرستى» است. ولى و مولى نيز در همين معنا به كار مى‏رود»،(2).- ابن اثير مى‏نويسد: «ولىّ يعنى، ياور و هر كس امرى را بر عهده گيرد، مولى و ولىّ آن است». سپس خودش مى‏گويد: «و از همين قبيل است حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» و سخن عمر كه به على (عليه السلام) گفت: «تو مولاى هر مؤمنى شدى» يعنى، «ولى مؤمنان گشتى»،(3).- صاحب صحاح اللغة مى‏نويسد: «هر كس سرپرستى امور كسى را به عهده گيرد ولى او است»،(4).- صاحب مقاييس مى‏نويسد: «هر كس زمام امر ديگرى را به عهده گيرد «ولىّ او است»،(5). اكنون با اين گفته‏هاى مصرّح ارباب لغت، چگونه مى‏توان «من كنت مولاه فعلىّ (ع) مولاه» را به «دوستى» صرف معنا كرد و سرپرستى اجتماعى و زمامدارى را از آن جدا ساخت؟ مگر نه اين است كه «ابن اثير» لغت‏شناس معروف عرب و سنى، خودش تصريح مى‏كند كه كلمه «مولى» در روايت «من كنت مولاه فعلىّ مولاه» از زبان پيامبر (صلى الله عليه و آله) و در گفتار عمر در همين معنا به كار رفته است؟ 2- خطاب تند و قاطع الهى: آيا اگر حادثه غدير صرفاً براى اعلام دوستى حضرت على (عليه السلام) بود، آن قدر اهميت داشت كه خداوند به پيامبرش وحى كند، كه اگر آن را ابلاغ نكنى، رسالت الهى را انجام نداده‏اى؟ خداوند مى‏فرمايد: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ(6). آيا اين اخطار شديد اللحن به خوبى نشان نمى‏دهد كه مسأله بالاتر از اين حرف‏ها است؟ البته محبت اميرالمؤمنين (عليه السلام) جايگاه بسيار بلندى دارد و يكى از نشانه‏هاى ايمان است ليكن بحث در اين است كه اين خطبه بنا به دلايل ذكر شده، قطعاً منحصر به «ولايت محبت» نيست. 3- دلدارى خدايى: در آيه ياد شده، خداوند پيامبر را دلدارى داده، مى‏فرمايد: در راستاى اجراى اين مأموريت، خداوند تو را در مقابل توطئه‏هاى مردم محافظت مى‏كند وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ. آيا اين مسأله نشان نمى‏دهد كه اين مأموريت، مسأله مهمى بوده است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بيم آن داشته كه برخى بر اثر هواهاى نفسانى به مقابله برخاسته و توطئه كنند؟ آيا فقط با اعلام دوستى حضرت على (عليه السلام) جاى چنين خوفى بود؟ 4- گزينش مكان: آيا اين كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) جحفه (مكان جدا شدن و انشعاب مسافران) را انتخاب كردند، تا همگى قبل از انشعاب در سخنرانى آن حضرت حضور داشته باشند و نيز اين كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) دستور دادند كسانى كه از آن مكان گذشته بودند برگردند، و صبر نمودند تا كسانى هم كه عقب مانده بودند، از راه برسند و نشانه چيست؟ اين كه دستور دادند كه شاهدان به غايبان اطلاع دهند و اين نبأ عظيم را به گوش همگان برسانند، دلالت بر اين ندارد كه مسأله، براى امت اسلامى فوق‏العاده مهم و حياتى است؟ آيا عاقلانه است كه پيشواى بزرگ مسلمانان در آخرين سخنرانى براى جمعيت باشكوه حج‏گزاران و در آن گرماى سوزان، مسافران خسته و كوفته را گرد آورد و با اين تأكيدات، با آنان سخن بگويد و تنها مقصودش اين باشد كه بگويد: «على را دوست داشته باشيد»؟ 5- نزول آيه اكمال: اين كه پس از اجراى اين مأموريت، آيه نازل شد كه: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً(7). آيا دلالت بر اين ندارد كه مسأله بالاتر از صرف محبت بوده و آيا فقط با دوستى حضرت على (عليه السلام)- نه رهبرى و پيشوايى آن حضرت- دين كامل شد و خداوند اسلام را پسنديد؟ اگر مسأله فقط دوستى و مودّت بود، كه در اين رابطه قبلًا آيه‏اى نازل شده و از اين جهت نقصى در دين نبود زيرا آيه: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبى(8) قبلًا نازل گشته بود. پس نتيجه مى‏گيريم كه آيه اكمال، پيام ديگرى را در بر دارد. 6- چرا پيامبر (صلى الله عليه و

آله) در آن حادثه، به مسائل اعتقادى استشهاد نموده و در كنار آنها مسأله ولايت را مطرح كردند؟ 7- دليل ديگر حديث «ثقلين» است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود: انّى تارك فيكم الثقلين: كتاب اللَّه و عترتى. در اين جا بايد پرسيد: چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) عترت را در كنار قرآن و به عنوان «ثقل اصغر» ذكر نمودند؟ 8- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمودند: قرآن و عترت از يكديگر جدا نمى‏شوند و فرمودند: امت بايد به هر دو چنگ بزنند؟ آيا صرف دوست داشتن قرآن كافى است يا بايد از آن پيروى كرد و آن را امام و پيشواى خود دانست؟ وحدت سياق نشان مى‏دهد كه در مورد اهل بيت (ع)، نيز بايد همين‏گونه رفتار كرد و آنان را سرمشق، الگو و پيشواى عملى خود قرار داد. 9- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) به مسأله ايفاى رسالت و سپس به «اولويت» خود بر مؤمنان انگشت مى‏گذارد و بلافاصله مسأله ولايت را طرح مى‏كند؟ 01- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسأله ولايت را سه يا چهار بار تكرار مى‏كند؟ اين همه تأكيد براى چيست؟ 11- چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) بعد از اين حادثه فرمودند: «اللَّه اكبر بر اكمال دين و اتمام نعمت و خشنودى خدا به رسالت من و ولايت على بعد از من»؟ نكته مهم در اين جا اين است كه اگر مقصود از «ولايت» محبت باشد ديگر قيد «بعد از من»، زايد است زيرا محبت حضرت على (عليه السلام) مقيد به زمان پس از مرگ پيامبر (صلى الله عليه و آله) نيست و بسيار مسخره است اگر منظور پيامبر (صلى الله عليه و آله) را اين بگيريم كه بعد از رحلت من، على را دوست بداريد؟ زيرا محبت على (عليه السلام) با حيات پيامبر (صلى الله عليه و آله) قابل جمع است و اين رهبرى امام على (عليه السلام) است كه پس از پيامبر (صلى الله عليه و آله) مورد نظر مى‏باشد زيرا در يك زمان وجود دو پيشوا در عرض هم ممكن نيست. 21- چرا بعد از اين ماجرا، مردم با حضرت على (ع) بيعت كردند؟ مگر دوستى بيعت دارد؟ بيعت در لغت به معناى التزام به فرمان‏بردارى و تبعيت است و حتى ابوبكر و عمر نيز با آن حضرت بيعت كرده و هر يك گفتند: «بخٍّ بخٍّ لك يا على، اصبحت مولاى و مولى كل مؤمن». 31- نكته ديگر آن كه همه حاضران در آن جلسه از خطابه پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسأله «امامت و پيشوايى حضرت على (ع)» را فهميدند و بلافاصله «حسان بن ثابت انصارى» از پيامبر (صلى الله عليه و آله) اجازه گرفت و اشعارى زيبا سرود كه در يكى از ابيات آن از زبان پيامبر (صلى الله عليه و آله) چنين مى‏گويد:

         قم يا على فانّنى            رضيتك من بعدى اماماً و هادياً

يعنى: اى على برخيز، خرسندم كه تو امام و هادى بعد از من مى‏باشى. ذكر اين نكته لازم است كه «تقرير» يعنى، سكوت و عدم مخالفت پيامبر (صلى الله عليه و آله) در برابر يك سخن يا رفتار در نزد همه مسلمانان- اعم از شيعه و سنى- حجت و جزء سنت است. بنابراين اگر مسأله غدير معنايى غير از امامت داشت، چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) سخنان «حسان بن ثابت» را تأييد كرده و او را تشويق فرمودند؟ و چرا ديگران اعتراض نكردند كه منظور پيامبر (صلى الله عليه و آله) «امامت و هدايت» امت نبوده است؟ 41- نكته بسيار جالب توجه ديگر، مسأله «جابر بن نضر» يا «حارث بن النعمان الفهرى» است. در روايت است كه پس از انتشار سخن پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير خم، وى نزد پيامبر (صلى الله عليه و آله) آمده و عرض كرد: «اى محمد از جانب خدا به ما گفتى شهادت دهيم كه جز خداى يگانه پروردگارى نيست و شهادت دهيم كه تو پيامبر خدايى و نماز بخوانيم و روزه بداريم و حج انجام دهيم و زكات بپردازيم ما نيز همه اينها را از تو پذيرفتيم ليكن به اين حد راضى نگشتى و پسر عمويت را بر ما برترى دادى و گفتى: «هر كه را من مولاى اويم، اين على مولاى او است». اكنون بگو كه اين سخن را از پيش خود گفتى، يا از جانب خدا؟ پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمودند: سوگند به آن كه جز او خدايى نيست، اين مطلب از سوى خداوند است. در

اين هنگام او برگشت و به سوى اسب خود شتافت، در حالى كه مى‏گفت: خدايا اگر آنچه محمد (صلى الله عليه و آله) مى‏گويد حق است، پس سنگى بر ما ببار، يا ما را به عذابى دردناك گرفتار كن هنوز به اسب خود نرسيده بود كه از طرف خدا، سنگى بر سرش باريد و او را بر زمين كوبيد و جانش را بگرفت. آن گاه اين آيه نازل شد كه: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ، مِنَ اللَّهِ ذِى الْمَعارِجِ(9) اكنون بايد ديد چه چيزى در سخن پيامبر (صلى الله عليه و آله) نهفته بود كه آن مرد خيره سر را بر آشفته كرد؟ آيا اگر صرف مسأله محبت و دوستى بود، اين همه لجبازى و خيره‏سرى پديد مى‏آمد؟ مسلماً مسأله بالاتر از اين بوده است زيرا شخص مزبور از طرفى دلى پر كينه نسبت به حضرت على (عليه السلام) داشت و از سوى ديگر، مى‏ديد با ولايت آن حضرت، بايد عمرى تحت فرمان و رهبرى ايشان سپرى كند واز سر بى‏خردى و كبر و كژانديشى، مرگ و عذاب را بر ولايت مولاى متقيان و فخر كائنات ترجيح داد. براى آگاهى بيشتر ر. ك: الغدير- متن عربى- ج 1، ص 932- 642. 51- نكته مهم ديگر آن كه، خود اميرالمؤمنين در روز «شورى» براى اثبات امامت خود، به حادثه غدير استناد كردند. عامربن واثله مى‏گويد: «در روز شورى با على (عليه السلام) كنار درب خانه ايستاده بودم و شنيدم كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) خطاب به آنان فرمود: من براى شما دليلى مى‏آورم كه احدى نمى‏تواند بر آن خدشه‏اى وارد كند. سپس فرمود: «اى جماعت- آيا در ميان شما كسى هست كه پيش از من به يگانگى خداوند ايمان آورده باشد؟ گفتند: نه.- آيا در بين شما كسى هست كه برادرى چون جعفر طيّار داشته باشد كه با ملائك پرواز مى‏كند؟ گفتند: نه.- آيا كسى از شما غير از من عمويى همچون حمزه- شمشير خدا و شمشير رسول خدا (ص)- دارد؟ گفتند: نه.- آيا غير از من كسى از شما همسرى چون فاطمه (سلام الله عليها) دختر پيامبر (صلى الله عليه و آله) و سرور زنان اهل بهشت دارد؟ گفتند: نه.- آيا كسى از شما فرزندانى مانند حسن و حسين دو سرور جوانان اهل بهشت دارد؟ گفتند: نه.- آيا كسى از شما هست كه [به دستور قرآن‏] پيش از نجواى با پيامبر (صلى الله عليه و آله) صدقه داده باشد؟ گفتند: نه.- آيا در ميان شما غير از من كسى هست كه پيامبر (ص) درباره‏اش فرموده باشند: من كنت مولاه فعلىٌ مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه وانصر من نصره، ليبلّغ الشاهد الغائب؟ گفتند: نه. براى آگاهى بيشتر ر. ك: الغدير، ج 1، ص 951- 312. 61- شاهد ديگر آن است كه پس از اعلام ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام)، پيامبر (ص) چنين دعا كردند: اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه و احبّ من احبه خدايا آنكه على را به ولايت برگزيند تو ولى او باش و آن كه با او به عداوت در آيد، با او دشمنى كن و دوست بدار آن كه على را دوست دارد»،(10) [توجه داشته باشيد كه اين قسمت در متن عربى وجود دارد و در ترجمه ارسالى به خوبى ترجمه نشده است‏]. اكنون به خوبى روشن مى‏شود كه اگر مقصود از ولايت، همان محبت و دوستى باشد، آن گاه دعاى بعدى پيامبر (صلى الله عليه و آله) كه عرض داشتند: و احبّ من احبّه تكرار و لغو خواهد بود. بنابراين وجود هر دو سخن نشان مى‏دهد كه اينها، دو موضوع متفاوت مى‏باشند و ولايت چيزى برتر از صرف محبت است و البته از لوازم ولايت، محبت و دوستى ولىّ است. مشاهده مى‏كنيم كه مسلمانان بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) به فرقه‏هاى مختلفى تقسيم شدند و هر يك براى خويش طريقه‏اى را برگزيدند. تعاليم اسلام نيز دستخوش ذوق‏ها و سليقه‏ها و نيز تمايلات افراد و حكومت‏ها گرديد. در اين بين با مراجعه به گفته‏هاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) و نيز قرآن، به دنبال راه مى‏گرديم كه در اين جنجال و هياهو بالاخره بايد به چه راهى رفت و تعاليم دين و احكام آن را از چه كسى بايد فرا گرفت؟ با كمى تحقيق، به اين نتيجه خواهيم رسيد كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) براى پس از خود، مردم را در سر در گمى رها نساخته و براى آنان راه و طريقه‏اى را مشخص كرده است. آن حضرت فرموده‏اند: «من

دو چيز گران‏بها در بين شما مى‏گذارم: قرآن و اهل بيت». با تمسّك به همين كلام نورانى درمى‏يابيم كه پس از پيامبر بايد به دنبال اهل بيت آن حضرت حركت نمود تا در پيچ و خم افكار و عقايد و راه‏هاى گوناگون، اسير گمراهى نشد. تشيع و تسنن، از انشعاب‏هاى فكرى و عملى است كه در داخل اسلام پديدار شده است. از همين‏رو بايستى ريشه‏هاى آن را در بطن اسلام جست و جو كرد، نه بيرون از آن. گفتنى است كه مبانى فكرى تشيع، مبتنى بر آيات قرآن و روايات است و بدون توجه به آنها، نمى‏توان راه به جايى برد. البته نه اين كه راه ديگرى وجود نداشته باشد ولى آنها به نقطه اطمينان بخشى ختم نمى‏شود. از جمله اين مسائل و ريشه‏ها، تحليل تاريخ صدر اسلام و علل منتهى شدن آن به حكومت معاويه‏ها است. با اندك تأملى در تاريخ صدر اسلام، اين نكته به ذهن مى‏آيد كه چرا سيره و سنّت پيامبر اكرم (ص) در حكومت و معيشت- كه روش پيامبران بود- مبدّل به يك بنوع اريستوكراسى Aristocracy ( ( عربى و اشرافيت بى‏حد و مرز شد. به عبارت ديگر، خاندان ابوسفيان- كه از سرسخت‏ترين دشمنان پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) و اسلام بودند و تا آخرين سنگر (فتح مكه) نيز به دشمنى خود ادامه دادند- چگونه سر از خلافت و حكومت درآوردند و فرزند او معاويه و ديگر وابستگان خاندان اموى، بر اريكه حكومت بر مسلمانان تكيه كردند. وقتى ريشه اين حوادث را بررسى كنيم، مى‏بينيم كه معاويه از جانب عمر به حكومت شام منصوب گرديد و حتى در برابر انتقاداتى كه صحابه به نحوه حكومت او داشتند، مقاومت كرد و به آنها ترتيب اثر نداد. پس از عمر نيز عثمان- كه توسط شوراى شش نفره به خلافت رسيده بود- به تقويت معاويه همت گماشت و علاوه بر آن، پايه‏هاى تسلط بنى‏اميه را بر سرنوشت اسلام و مسلمانان پى‏ريزى كرد. پس از عثمان مردم با رشد سياسى و متنبه شدن نسبت به گذشته‏ها با حضرت على (عليه السلام) بيعت كردند ولى اين پايه‏ها خود را نشان داد و عملًا حكومت حضرت على (عليه السلام) را با مشكل روبه رو ساخت و در نهايت نيز با شهادت اميرالمؤمنين (عليه السلام)، آخرين سنگر مقاوم در برابر جريان انحراف رو به خاموشى نهاد. بايد توجه داشت كه موضوع خلافت، تنها در ابعاد سياسى محصور نبود بلكه موجب تغييرات و ايجاد بدعت‏هاى گسترده‏اى در ديگر ابعاد از جمله در فقه و مسائل عملى بود. در برابر اين جريان‏هاى مختلف انحرافى، تنها حضرت على (عليه السلام) و معدود ياران وفادار آن حضرت بودند كه به مقاومت پرداختند و از اساس اسلام حراست كردند. شيعه از همان صدر اسلام، به كسانى گفته مى‏شود كه از مكتب اهل بيت (عليهم السلام) پيروى مى‏كردند و مى‏خواستند خود را از انحرافات پيش آمده، مصون بدارند. اين گروه، استمرار اسلام محمدى را در امامت علوى مى‏دانستند. خلاصه آن كه بررسى تاريخ و تحليل دقيق آن، مى‏تواند حقانيت تشيع و مواضع آن را تا حدود زيادى روشن سازد. در رابطه با حقانيت شيعه، هزاران كتاب و ميليون‏ها صفحه به نگارش درآمده كه برخى از آنها مانند «عبقات‏الانوار» نوشته ميرحامد حسين لكنهوى مشتمل بر ده‏ها مجلد است كه تمام منابع و مدارك آن بدون استثنا از منابع اوليه و صحاح و مسانيد اهل سنت مى‏باشد. در ذيل، شمار بسيار اندكى از اين كتاب‏ها- كه برخى از آنها توسط علماى اهل تسنن كه شيعه شده‏اند، نگاشته شده است- معرفى مى‏شود: 1- بررسى مسائل كلى امامت، ابراهيم امينى 2- امامت و رهبرى، شهيد مطهرى 3- آنگاه هدايت شدم، تيجانى سماوى، ترجمه: سيد محمد جواد مهرى 4- اهل سنت واقعى كيست؟، تيجانى سماوى، ترجمه: سيد محمد جواد مهرى 5- از آگاهان بپرسيد، تيجانى سماوى، ترجمه: سيد محمد جواد مهرى 6- عبداللَّه بن سبا، ج 1- 3، علامه عسكرى 7- نقش ائمه در احياى دين، ج 1- 15، علامه عسكرى 8- يكصد و پنجاه صحابى ساختگى، علامه عسكرى 9- نقش عايشه در تاريخ اسلام، علامه عسكرى 10- انديشه‏هاى اسلامى در ديدگاه دو مكتب (ترجمه معالم المدرستين)، ج 1- 2 علامه عسكرى، ترجمه: دكتر جليل تجليل 11- رهبرى امام على (ع) در قرآن (ترجه المراجعات)، علامه سيد شرف الدين، ترجمه: سيد محمود سياهپوش 12- شيعه در اسلام، علامه طباطبايى 13- شيعه و تهمت‏هاى ناروا، علامه جواد شرى 14- شيعه پاسخ مى‏گويد، سيد رضا حسينى نسب 15- فريب، صالح الوردانى 16- خاطرات مدرسه، سيد محمد جواد مهرى 17- سيرى در صحيحين، محمد صادق نجمى 18- الغدير، علامه امينى 19- عبقات الانوار، ميرحامد حسين 20- احقاق الحق، علامه شهيد تسترى

پى‏نوشت‏

 (1)) آل عمران، آيه 85)

 (2)) المفردات الراغب، ص 570)

 (3)) النهاية، لابن اثير، ج 5، ص 227)

 (4)) الصحاح فى لغة العرب، ج 6، ص 2528)

 (5)) معجم مقاييس اللغة، ج 6، ص ص 141)

 (6) مائده، آيه 67)

 (7) مائده، آيه 3)

 (8) شورى، آيه 23)

 (9) سوره معارج، آيات 1- 3).

 (10)) الغدير، ج 1، ص 11)

پرسمان

* سوالات و شبهات

 

دکتر سلمان العوده در مقاله‌ای که به بهانه عید سعید فطر در روزنامه الجزیره منتشر کرد‚ در تعرضی به عید سعید غدیر‚ این عید بزرگ الهی را‚ هم‌‌ردیف اعیاد دیگرمذاهب و ادیان در زمره عید کافران معرفی نمود‚

روزنامه الجزیره عربستان در شماره 12799‚ مقاله‌ای از دکتر سلمان العوده به نام عید سعید فطر منتشر نمود که در آن‚ این جمله‌ها آمده بود: عیدهای ملت‌های کافر‚ مربوط به امور دنیوی آنهاست‚ مثلا‌ روزی که دولتی پدید می‌آید‚ یا دولتی سقوط می‌کند‚ یا حاکمی منصوب می‌گردد یا پادشاهی تاجگذاری می‌کند‚ و گاهی مربوط به فصول سال است‚ مانند اول بهار و نظیر آن. یهود نیز برای خود اعیادی دارند و مسیحیان نیز اعیادی دارند‚ و یکی از اعیاد آنان‚ عید روز پنجشنبه‌ای است که در آن‚ مائده‌ای از آسمان برای عیسی مسیح و حواریین او فرود‌ آمده است‚ و هم‌چنین دیگر عیدها و شیعیان نیز اعیادی دارند‚ مانند عید غدیر که فکر می‌کنند! پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله علی علیه‌السلا‌م را در آن روز برای خلا‌فت نصب فرمود. (1)

در پی انتشار این مقاله آیت الله سبحانی به نقد آن و پاسخگویی به آن پرداخته و فرمودند:

سلمان‌بن فهدالعوده از وهابیان متعصب دیرینه است که اخیرا از مواضع تند خود توبه کرده و رویکرد ملا‌یمی به خود گرفته و در مقالا‌ت و خطبه‌های خود تکفیر و خشونت را نکوهش کرده است‚ و چنین وانمود کرده است که از این به بعد به ترویج خشونت نمی‌پردازد و به وحدت کلمه کمک خواهد کرد‚ ولی متاسفانه در این مقاله‚ عهد را شکسته و پیمان را نادیده گرفته است و به مواضع پیشین خود بازگشته و به مفهوم العودة که نام فامیل او است‚ تحقق بخشیده است. ما نظر ایشان را به چند نکته جلب می‌کنیم:

1. او می‌گوید: ملت‌های کافر‚ روزهایی را عید می‌گیرند‚ مانند تاسیس دولت یا سقوط آن‚ ایشان با این جمله‚ به اکثریت ملت و دولت عربستان اهانت کرده و آنان را کافر شمرده است‚ زیرا همین دولت و ملت سال 1419 قمری را به عنوان یکصدمین سالگرد تا›سیس دولت سعودی جشن گرفتند و از همه جای جهان‚ شخصیت‌ها را به ریاض دعوت کردند و به این دولت تبریک گفتند. آیا ملک فهد که در را›س این دعوت بود و مشایخ و علمایی که در آن مراسم حضور داشتند‚ همه کافر بودند.

2. می‌گوید: یکی از اعیاد مسیحیان‚ عید پنجشنبه آخر سال است که در آن مائده آسمانی بر مسیح و حواریان نازل شده است. بسیار جای تا›سف است که در ام‌القری‚ و مرکز نزول وحی الهی‚ عید گرفتن چنین روزی‚ را چون عید کافران شمرده می‌شود‚ در حالی که قرآن‚ این عید را نتیجه دعا و درخواست حضرت مسیح از خداوند بزرگ می‌داند و می‌فرماید: قال عیسی بن مریم اللهم ربّنا انزل علینا مائدة من السماء تکون عیدا لا‌ولنا و آخرنا و آیة منک وارزقنا و انت خیر الرازقین‚ مائده/ 114. عیسی فرزند مریم گفت: بارالها پروردگارا از آسمان خوانی برای ما فرود آورد تا عیدی برای اول و آخر ما باشد و نشانه‌ای از جانب تو‚ و ما را روزی ده که تو بهترین روزی دهندگانى.

البته مسیحیان‚ هرچند از نظر قرآن‚ امت کافر هستند‚ ولی این سبب نمی‌شود همه اعمال آنان را حتی عیدی را که حضرت عیسی‌بن مریم برای آنان تا روز قیامت به رسمیت شناخته است‚ انکار کنیم.

3. او‚ عید غدیر را در ردیف عیدهای کافران شمرده و عملا‌ یک چهارم مسلمانان را که شیعیان باشند‚ کافر خوانده است. با این کار‚ عهد و پیمان خود را شکسته است. فرض کنید عید غدیر‚ عید اسلا‌می نبوده و بدعتی بیش نباشد‚ ولی آیا با یک بدعت گروهی از دایره اسلا‌م خارج شده و از امت‌های کافر به شمار می‌آیند!

اصولا‌ ارزان‌ترین و رایج‌ترین کلمه در میان وهابیان‚ اتهام شرک و کفر و بدعت و خروج از دین است. تو گویی ملا‌ک شرک و توحید و کفر و ایمان در دست آنان است که خود را موحد و مومن و دیگران را مشرک و کافر بخوانند. وی اگر از تاریخچه غدیر آگاه بود‚ و از گفتار پیامبر در آن روز‚ اطلا‌ع صحیحی داشت‚ شاید این جمله را نمی‌گفت. حدیث غدیر را 120 صحابی و 84 تابعی و 360 عالم سنی نقل کرده‌اند و خداوند‚ در آن روز برای علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلا‌م مقام و منصبی را عطا فرمود که سرانجام پیامبر به یاران خود فرمودند: همگی برخیزید و با علی به عنوان امیر موœمنان سلا‌م بگویید و بیعت کنید. فرمودند: سلموا علی علی بامرة المومنین.

حتی در میان صحابه پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‚ شیخین‚ علی علیه‌السلا‌م را با این جمله مورد خطاب قرار دادند: بخّ بخّ لک یا ابالحسن لقد اصبحت مولا‌ی و مولی کل موœمن و مومنة. مبارک باد! ای ابالحسن تو سرور من و سرور هر مرد و زن با ایمان شده‌‌اى!

تبریک گویی صحابه را در آن روز‚ شصت تن از علمای اهل‌سنت‚ نقل کرده‌اند. و امام صادق علیه‌السلا‌م از پدران و نیاکان خود نقل کرده است که رسول خدا صلی‌اللّه‌علیه‌وآله فرمود: روز غدیر از بهترین اعیاد امت من است‚ و آن روزی است که خدا به من فرمان داد تا برادرم علی را به عنوان پیشوای امت نصب کنم تا پس از من به وسیله او رهبری شوند و آن روزی است که خدا دین خود را تکمیل کرد و نعمت خود را بر امت من به پایان رساند و اسلا‌م را به عنوان یک دین برای آنان برگزید. (2)

شایسته گفتار است که طارق بن شهاب از اهل کتاب‚ به عمر بن خطاب گفت: اگر آیه الیوم اکملت لکم دینکم برای ما نازل می‌شد‚ روز نزول آن را عید می‌گرفتیم. این سخن را گفت و عمربن خطاب و کسانی که در آن مجلس بودند‚ به او اعتراض نکردند. (3)

خوشبختانه در هر روزگاری که فشار اموی‌ها و عباسی‌ها از بین می‌رفت‚ امت اسلا‌می‚ آن روز را عید می‌گرفتند و در لا‌بلا‌ی تاریخ‚ به این مطلب‚ اشاراتی هست:

1. ابن خلکان در ترجمه المستعلی ابن المستنصر عباسی می‌گوید: روز عید غدیر خم روز هیجدهم ذی‌الحجه از سال 487 مردم با او بیعت کردند.

2. او در ترجمه المستنصر باللّه می‌گوید: وی در شب پنجشنبه‚ در هیجدهم ذی‌الحجه سال 487 درگذشت‚ آنگاه اضافه می‌کند: و آن همان شب عید غدیر خم است. (4)

3. مسعودی پس از ذکر حدیث غدیر می‌نویسد: فرزندان علی و شیعیان این روز را بزرگ می‌شمارند. (5)

4. ثعالبی پس از ذکر شب غدیر می‌گوید: این همان شبی است که در روز آن‚ رسول خدا صلی‌اللّه‌علیه‌وآله در غدیر خم بر روی جهازهای شتر سخنرانی کرد.

در هر حال‚ در روز غدیر به اتفاق امت‚ حادثه مهمی اتفاق افتاده زیرا پیامبر خدا صلی‌اللّه‌علیه‌وآله در آن روز کاروان‌های حج را متوقف نمود و سخنان تاریخی خود را بیان کرد. آیا تجدید این خاطره که به امر خدا انجام گرفته است‚ عین توحید است یا شرک‚ و حفظ سنت است یا محو سنت! کسی نمی‌گوید که در روز غدیر باید فطره داد یا نماز عید را خواند‚ هر چه هست‚ یک نوع اظهار شادمانی برای این مقام و موقعیتی است که به یکی از بزرگ‌ترین یاران پیامبر اعطا شد. به راستی باید گفت: اصولاً‌ هیچ نوع معیاری برای خطیبان حرمین شریفین و نویسندگان این دو منطقه وجود ندارد و نباید هم باشد زیرا از دم‚ خمار دلا‌رهای نفتی هستند و فکر می‌کنند در پیشگاه خدا حسابی نخواهند داشت! وسیعلمون من اصحاب الصراط السوی و من اهتدى.

1. روزنامه الجزیره‚ مورخ2 شوال 1428‚ به نقل از سایت راصد.

2. شرف النبی‚ نگارش ابوسعید خرگوشی نیشابوری(د. 407).

3. طبری‚ ج 6‚ ص 46; ابن کثیر‚ ج 2‚ ص13. عبارت او این بود: لا‌تخذنا یوم نزولها عیدا.

4. وفیات الا‌عیان‚ ترجمه المستعلی و المستنصر.

5. التنبیه و الا‌شراف‚ ص221.

منبع : تبیان

* سوالات و شبهات