تفسیر

گـذشـته از دلائل نقلى فراوانى كه براى معاد در قرآن مجيد آمده است و شامل صدها آيه در اين زمـيـنه مى شود دلائل عقلى روشنى نيز بر اين امر وجود دارد كه بطور فشرده در اينجا قسمتى از آن يادآورى مى شود:.

اعـتـقـاد به عالم پس از مرگ و بقاى آثار اعمال آدمى ، و جاودانگى كارهاى او اعم از خير و شر، اثر بـسـيـار نـيرومندى بر فكر و اعصاب و عضلات انسانهامى گذارد و به عنوان يك عامل مؤثرى در تشويق به نيكيها و مبارزه با زشتيهامى تواند مؤثر شود.

اثـراتـى كـه ايـمان به زندگى پس از مرگ مى تواند در اصلاح افراد فاسد ومنحرف و تشويق افراد فداكار و مجاهد و ايثارگر بگذارد به مراتب بيش از اثرات دادگاهها و كيفرهاى معمولى است چرا كـه مـشـخصات دادگاه رستاخيز با دادگاههاى معمولى بسيار متفاوت است ، در آن دادگاه نه تجديدنظر وجود دارد، و نه زر و زورروى فكر ناظرانش اثر مى گذارد، نه ارائه مدارك دروغين در آن فايده اى دارد، و نه تشريفات آن نيازمند به طول زمان است.

قـرآن مـجـيـد مـى گويد: ((از روزى بپرهيزيد كه هيچ كس بجاى ديگرى جزا داده نمى شود و نه شفاعتى از او پذيرفته خواهد شد و نه غرامت و بدل ، و نه كسى به يارى او مى آيد)) (بقره /48).

و نـيز مى گويد: ((هركس از آنها كه ظلم و ستم كرده ، اگر تمامى روى زمين را دراختيار داشته باشد، در آن روز همه را براى نجات خويش مى دهد، و هنگامى كه عذاب الهى را مى بينند پشيمانى خـود را مـكتوم مى دارند (مبادا رسواتر شوند) و درميان آنها به عدالت داورى مى شود و ستمى بر آنها نخواهد رفت)) (يونس /54).

و نـيـز مـى خـوانـيـم : ((هدف اين است كه خداوند هركس را به آنچه انجام داده جزا دهد چرا كه خداوند سريع الحساب است)) (ابراهيم /51).

به قدرى حساب او سريع و قاطع است كه طبق بعضى از روايات : ((خداونددر يك چشم به هم زدن حساب همه را مى رسد!)).

به همين دليل در قرآن مجيد سرچشمه بسيارى از گناهان فراموش كردن روزجزا ذكر شده ، آنجا كه مى فرمايد: ((بچشيد آتش دوزخ را به خاطر اينكه ملاقات امروز را فراموش كرديد)) (الم سجده /14).

حتى از پاره اى از تعبيرات استفاده مى شود كه انسان اگر گمانى در باره قيامت داشته باشد نيز از انجام بسيارى از اعمال خلاف خوددارى مى كند.

چـنـانـكـه در باره كم فروشان مى فرمايد: ((آيا آنها گمان نمى كنند كه براى روزبزرگى مبعوث مى شوند)) (مطففين /4).

حـمـاسـه هاى جاويدانى كه مجاهدان اسلام در گذشته و امروز در ميدانهاى جهاد مى آفرينند، و گـذشـت و ايـثـار و فداكارى عظيمى كه بسيارى از مردم در زمينه دفاع از كشورهاى اسلامى و حـمـايت از محرومان و مستضعفان نشان مى دهند، همه بازتاب اعتقاد به زندگى جاويدان سراى ديـگـر است ، مطالعات دانشمندان وتجربيات مختلف نشان داده كه اين گونه پديده ها در مقياس وسـيـع و گـسـتـرده جـز ازطـريق عقيده اى كه زندگى پس از مرگ در آن جاى ويژه اى دارد امكان پذير نيست.

سربازى كه منطقش اين است : ((قل هل تربصون بنا الا احدى الحسنيين ; بگو:شما دشمنان در باره مـا چـه مـى انـديـشـيد؟ جز رسيدن به يكى از دو خير و سعادت وافتخار)) (يا پيروزى بر شما و يا رسيدن به افتخار شهادت) (توبه /52) قطعا سربازى است شكست ناپذير.

چـهره مرگ كه براى بسيارى از مردم جهان وحشت انگيز است ، و حتى از نام آن و هرچيز كه آن را تـداعـى كـنـد مـى گـريزند، براى عقيده مندان به زندگى پس از مرگ نه تنها نازيبا نيست ، بلكه دريچه اى به جهانى بزرگ ، شكستن قفس و آزادشدن روح انسان ، گشوده شدن درهاى زندان تن ، و رسيدن به آزادى مطلق است.

اصـولا مـساله معاد بعد از مبد، خط فاصل فرهنگ خداپرستان و ماديين است ، چرا كه دو ديدگاه مختلف در اينجا وجود دارد:.

ديـدگـاهـى كـه مرگ را فنا و نابودى مطلق مى بيند، و با تمام وجودش از آن مى گريزد، چرا كه همه چيز با آن پايان مى گيرد.

و ديـدگـاهـى كـه مـرگ را يـك تولد جديد و گام نهادن به عالمى وسيع و پهناور وروشن ، و پر گشودن در آسمان بيكران مى شمرد.

طـبـيـعى است كه طرفداران اين مكتب نه تنها از مرگ و شهادت در راه هدف ترس و وحشتى به خـود راه نـمـى دهـند، بلكه با الهام گرفتن از مكتب امير مؤمنان على (ع) كه مى فرمايد: ((به خدا سوگند فرزند ابى طالب علاقه اش به مرگ بيشتراست از كودك شيرخوار به پستان مادر)) از مرگ در راه هدف استقبال مى كنند.

و بـه هـمـيـن دليل هنگامى كه ضربه شمشير جنايتكار روزگار ((عبدالرحمن بن ملجم)) بر مغز مباركش فرو نشست فرمود: ((فزت و رب الكعبة ; به خداى كعبه ،پيروز و رستگار و راحت شدم !)).

كـوتـاه سـخـن ايـنـكه ايمان به معاد از انسان ترسو و بى هدف ، آدم شجاع و باشهامت و هدفدارى مى آفريند كه زندگيش مملو از حماسه ها و ايثارها و پاكى وتقواست.

اگـر انسان براى فنا آفريده شده بود بايد عاشق ((فنا)) باشد، و از مرگ ـهرچندمرگ به موقع ـ و در پـايـان عـمـر لـذت برد، در حالى كه مى بينيم قيافه مرگ به معنى نيستى براى انسان در هيچ زمانى خوشايند نبوده ، سهل است ، با تمام وجودش ازآن مى گريزد!.

كـوشـش بـراى باقى نگهداشتن جسم مردگان از طريق موميايى كردن و ساختن مقابر جاويدانى هـمچون اهرام مصر، و دويدن دنبال آب حيات ، و اكسير جوانى ، وآنچه مايه طول عمر است ، دليل روشنى از عشق سوزان انسان به مساله بقا است.

اگـر مـا بـراى فنا آفريده شديم اين علاقه به بقا چه مفهومى مى تواند داشته باشد؟ جزيك علاقه مزاحم و حداقل بيهوده و بى مصرف !.

فـرامـوش نـكـنـيـد مـا بحث معاد را بعد از پذيرش وجود خداوند حكيم و دانادنبال مى كنيم ، ما معتقديم هرچه او در وجود ما آفريده روى حساب است ، بنابراين عشق به بقا نيز بايد حسابى داشته باشد، و آن هماهنگى با آفرينش و جهان بعد ازاين عالم است.

به تعبير ديگر اگر دستگاه آفرينش در وجود ما عطش را آفريد، دليل بر اين است كه آبى در خارج وجـود دارد، هـمچنين اگر غريزه جنسى و علاقه به جنس مخالف در انسان وجود دارد نشانه اين اسـت كـه جـنس مخالفى در خارج هست ،وگرنه جاذبه و كشش بدون چيزى كه به آن مجذوب گردد با حكمت آفرينش سازگار نيست.

از سـوى ديـگـر هـنگامى كه تاريخ بشر را از زمانهاى دوردست و قديميترين ايام بررسى مى كنيم نشانه هاى فراوانى بر اعتقاد راسخ انسان به زندگى پس از مرگ مى يابيم.

آثارى كه امروز از انسانهاى پيشين ـ حتى انسانهاى قبل از تاريخ ـ در دست مااست ، مخصوصا طرز دفن مردگان ، كيفيت ساختن قبور، و حتى دفن اشيائى همراه مردگان ، گواه بر اين است كه در درون وجدان ناآگاه آنها اعتقاد به زندگى بعد از مرگ نهفته بوده است.

يـكـى از روانشناسان معروف مى گويد: ((تحقيقات دقيق نشان مى دهد كه طوائف نخستين بشر داراى نـوعـى مـذهـب بوده اند، زيرا مردگان خود را به طرزمخصوص به خاك مى سپردند و ابزار كـارشـان را در كـنـارشـان مى نهادند، و به اين طريق عقيده خود را به وجود دنياى ديگر به ثبوت مى رساندند.

ايـنـهـا نشان مى دهد كه اين اقوام زندگى پس از مرگ را پذيرفته بودند، هرچند درتفسير آن راه خطا مى پيمودند، و چنين مى پنداشتند كه آن زندگى درست شبيه همين زندگى است.

به هرحال اين اعتقاد قديمى ريشه دار را نمى توان ساده پنداشت و يا صرفانتيجه يك تلقين و عادت دانست.

از سوى سوم وجود محكمه درونى به نام ((وجدان)) گواه ديگرى بر فطرى بودن معاد است.

هـر انـسانى در برابر انجام كار نيك در درون وجدانش احساس آرامش مى كند،آرامشى كه گاه با هيچ بيان و قلمى قابل توصيف نيست.

و بـه عـكس در برابر گناهان ، مخصوصا جنايات بزرگ ، احساس ناراحتى مى كند، تا آنجا كه بسيار ديـده شده دست به خودكشى مى زند و يا خود را تسليم مجازات و چوبه دار مى كند، و دليل آن را رهائى از شكنجه وجدان مى داند.

با اين حال انسان از خود مى پرسد: چگونه ممكن است عالم كوچكى همچون وجود من داراى چنين دادگاه و محكمه اى باشد، اما عالم بزرگ از چنين وجدان و دادگاهى تهى باشد؟.

و بـه ايـن تـرتـيـب فـطرى بودن مساله معاد و زندگى پس از مرگ از طرق مختلف بر ما روشن مى شود.

از راه عشق عمومى انسانها به بقا.

از طريق وجود اين ايمان در طول تاريخ بشر.

و از راه وجود نمونه كوچك آن در درون جان انسان.

بعد از ذكر دلائل معاد از طريق توجه دادن به آفرينش نخستين ، و آفرينش آتش از درخت سبز اين آيه مساله را از طريق سومى تعقيب مى كند و آن از طريق قدرت بى پايان خداست.

مـى فـرمايد: ((آيا كسى كه آسمانها و زمين را (با آن همه عظمت و عجايب ونظامات شگفت انگيز آفريده) توانايى ندارد كه همانند اين انسانهاى خاك شده رابيافريند؟ (و آنها را به حيات و زندگى جـديـدى بـازگرداند) آرى مى تواند، و اوآفريننده آگاه و داناست)) (اوليس الذى خلق السموات والا رض بقادر على ان يخلق مثلهم بلى وهو الخلا ق العليم).

(آيـه)ـ ايـن آيـه تـاكـيـدى اسـت بر آنچه در آيات قبل گذشت ، تاكيدى است بر اين حقيقت كه هرگونه ايجادى در برابر اراده و قدرت او سهل و آسان است ، ايجاد آسمانهاى عظيم ، و كره خاكى ، با ايجاد يك حشره كوچك براى اويكسان است.

مى فرمايد: ((فرمان او اين است كه هرگاه چيزى را اراده كند به آن مى گويد: موجودباش ! آن هم موجود مى شود)) همان گونه كه خدا خواسته (انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون).

همه چيز به يك اشاره و فرمان او بسته است و كسى كه داراى چنين قدرتى است آيا جاى اين دارد كه در احيا مردگان به وسيله او ترديد شود؟.

آرى ! تـعلق اراده او به چيزى همان ، و موجود شدن آن همان است ! و تعبير به ((امر)) و ((قول)) و جـمله ((كن)) همه توضيحى است براى مساله خلق و ايجاد، و بيانگرتحقق سريع اشيا بعد از تعلق اراده الهى.

(آيه)ـ اين آيه كه آخرين آيه سوره ((يس)) است به صورت يك نتيجه گيرى كلى در مساله مبدا و معاد اين بحث را به طرز زيبايى پايان مى دهد.

مـى گـويد: ((پس منزه است خداوندى كه ملكوت همه چيز در دست قدرت اوست و همه شما به سوى او باز مى گرديد)) (فسبحان الذى بيده ملكوت كل شى واليه ترجعون).

در ادامـه بـحـث پيرامون مساله امكان معاد مى فرمايد: ((همان كسى كه براى شما از درخت سبز آتش آفريد و شما به وسيله آن آتش مى افروزيد)) قادر است كه براين استخوانهاى پوسيده بار ديگر لباس حيات بپوشاند (الذى جعل لكم من الشجرالا خضر نارا فاذا انتم منه توقدون).

در اين جا تفسير دقيقى وجود دارد كه به كمك دانشهاى امروز بر آن دست يافته ايم كه ما نام آن را رستاخيز انرژيها گذارده ايم ـ البته تفسيرهاى ديگر را نيز ردنمى كنيم.

تـوضـيـح ايـن كه : يكى از كارهاى مهم گياهان مساله ((كربن گيرى)) از هو، وساختن ((سلولز نـباتى)) است اين سلولز ياخته هاى درختان و گياهان ـگاز كربن ـ را ازهوا گرفته و آن را تجزيه مـى كـنـنـد، اكسيژن آن را آزاد ساخته ، و كربن را در وجود خودنگاه مى دارد، و سپس آن را با آب تركيب كرده و چوب درختان را از آن مى سازد.

ولـى مـسـاله مهم اين است كه طبق گواهى علوم طبيعى هر تركيب شيميايى كه انجام مى يابد يا بايد توام با جذب انرژى اصى باشد و يا آزاد كردن آن ـدقت كنيد.

بـنابراين هنگامى كه درختان به عمل كربن گيرى مشغولند، طبق اين قانون احتياج به وجود يك انرژى دارند، و در اينجا از گرما و نور آفتاب به عنوان يك انرژى فعال استفاده مى كنند.

بـه ايـن تـرتـيب به هنگام تشكيل چوبهاى درختان مقدارى از انرژى آفتاب نيزدر دل آنها ذخيره مـى شـود و بـه هـنگامى كه چوبها را به اصطلاح مى سوزانيم همان انرژى ذخيره شده آفتاب آزاد مى گردد، زيرا بار ديگر ((كربن)) با ((اكسيژن)) هوا تركيب شده و گاز كربن را تشكيل مى دهد، و اكسيژن و ئيدروژن (مقدارى آب) آزاد مى گرددو اين كه مى گويند همه انرژيها در كره زمين به انرژى آفتاب باز مى گردد يكى از چهره هايش همين است.

ايـنـجـاست كه به ((رستاخيز انرژيها)) مى رسيم ، و مى بينيم نور و حرارتى كه دراين فضا پراكنده مـى شـود و برگ درختان و چوبهاى آنها را نوازش و پرورش مى دهدهرگز نابود نشده است ، بلكه تغيير چهره داده ، و دور از چشم ما انسانها در درون ذرات چوب و شاخه و برگ درختان پنهان شده است ، و هنگامى كه يك شعله آتش به چوب خشكيده مى رسد، رستاخيز آنها شروع مى شود، و تمام آنـچـه از انـرژى آفـتـاب در درخت پنهان بود در آن لحظه ((حشر و نشورش)) ظاهر مى گردد، بـى آنـكـه حـتى به اندازه روشنايى يك شمع در يك زمان كوتاه از آن كم شده باشد! ـ باز هم دقت كنيد.

ايـن سوره از قرآن مجيد با مساله نبوت آغاز شد، و با هفت آيه منسجم كه قويترين بيانات را درباره معاد در بر دارد پايان مى يابد.

نـخست دست انسان را مى گيرد و به آغاز حيات خودش در آن روز كه نطفه بى ارزشى بيش نبود مـى بـرد، و او را بـه انديشه وا مى دارد، مى گويد: ((آيا انسان نديدكه ما او را از نطفه آفريديم و او (آن چـنـان قـوى و نـيـرومـنـد و صـاحـب قدرت و شعور ونطق شد كه حتى به مجادله در برابر پـروردگـارش برخاست و) مخاصمه كننده آشكارى شد))؟! (اولم ير الا نسان انا خلقناه من نطفة فاذا هو خصيم مبين).

آرى ! اين موجود ضعيف و ناتوان آن چنان قوى و نيرومند شد كه به خوداجازه داد به پرخاشگرى در بـرابـر دعـوت ((اللّه)) بـرخيزد، و گذشته و آينده خويش رابه دست فراموشى بسپارد، و مصداق روشن ((خصيم مبين)) شود.

(آيه)ـ براى بى خبرى او همين بس كه ((او مثلى براى ما زد (و به پندارخودش دليل دندان شكنى پـيـدا كـرد) و در حـالـى كه آفرينش نخستين خود را به دست فراموشى سپرده گفت : چه كسى مى تواند اين استخوانها را زنده كند در حالى كه پوسيده است))؟! (وضرب لنا مثلا ونسى خلقه قال من يحيى العظام وهى رميم).

منظور از ضرب المثل در اينجا بيان استدلال و ذكر مصداق به منظور اثبات يك مطلب كلى است.

جالب اين كه قرآن مجيد با جمله كوتاه ((ونسى خلقه)) تمام پاسخ او را داده است هر چند پشت سر آن توضيح بيشتر و دلائل افزونتر نيز ذكر كرده.

مـى گـويد: اگر آفرينش خويش را فراموش نكرده بودى هرگز به چنين استدلال واهى و سستى دسـت نـمـى زدى ، اى انـسـان فراموشكار! به عقب باز گرد، و آفرينش خود را بنگر، چگونه نطفه نـاچـيـزى بـودى ، و هـر روز لباس تازه اى از حيات بر تن توپوشانيد، تو دائما در حال مرگ و معاد هستى ، از جمادى مردى نامى شدى ، و ازجهان جهان نباتات نيز مردى ، از حيوان سرزدى ، از عالم حـيوان نيز مردى ، انسان شدى اما توى فراموشكار همه اينها را به طاق نسيان زدى حال مى پرسى چه كسى اين استخوان پوسيده را زنده مى كند؟!.

اين استخوان هرگاه كاملا بپوسد تازه خاك مى شود، مگر روز اول خاك نبودى ؟.

(آيـه)ـ لـذا بـلافاصله به پيامبر اسلام (ص) دستور مى دهد كه به اين خيره سرمغرور و فراموشكار ((بـگـو: كـسى او را زنده مى كند كه در روز نخست او را ايجاد كرد))(قل يحييها الذى انشاها اول مرة).

و اگـر فـكـر مـى كنيد اين استخوان پوسيده وقتى كه خاك شد و در همه جاپراكنده گشت چه كـسى مى تواند آن اجزا را بشناسد و از نقاط مختلف گردآورى كند؟ پاسخ آن نيز روشن است ((او از هر مخلوقى آگاه است)) و تمام ويژگيهاى آنها رامى داند (وهو بكل خلق عليم).

كـسـى كـه داراى چنين ((علم)) و چنان ((قدرتى)) است مساله معاد و احياى مردگان مشكلى برايش ايجاد نخواهد كرد.

بار ديگر قرآن مجيد به مساله توحيد و شرك باز مى گردد، و ضمن برشمردن قسمتى از نشانه هاى عظمت خدا در زندگى انسانه، و رفع نيازمنديهاى آنها از سوى خد، به ضعف و ناتوانى و بينوايى بتها اشاره كرده ، در يك مقايسه روشن ، حقانيت خط توحيد، و بطلان خط شرك را آشكار مى سازد.

نـخست مى گويد: ((آيا آنها نديدند كه از آنچه باقدرت خود به عمل آورده ايم چهارپايانى براى آنها آفريديم كه آنان مالك آن هستند)) (اولم يروا انا خلقنا لهم مماعملت ايدينا انعاما فهم لها مالكون).

(آيـه)ـ و براى اين كه به خوبى بتوانند از اين چهارپايان بهره گيرند ((آنها رارام ايشان ساختيم)) (وذللناها لهم).

ايـن حـيـوانـات زورمـنـد پـرقـدرت كه گاه بطور نادر، به فرمان خدا سر به عصيان وطغيان بر مـى دارند، چنان خطرناك مى شوند كه دهها نفر در مقابل آنان عاجزمى شود، ولى در حالت عادى گاهى يك قطار شتر را به ريسمانى بسته و به دست كودكى چند ساله مى سپارند.

((پـس هـم از آنـها مركب راهوار براى خود فراهم مى سازند، و هم از آنها تغذيه مى كنند)) (فمنها ركوبهم ومنها ياكلون).

(آيـه)ـ مـنـافـع آنـهـا به همين جا ختم نمى شود، بلكه ((براى آنان منافع ديگردر اين حيوانات و نوشيدنيهاى گوارايى است)) (ولهم فيها منافع ومشارب).

تـعـبـير به ((مشارب)) اشاره به شيرهايى است كه از چهارپايان مختلف گرفته مى شود، و قسمت مهمى از مواد غذايى انسان از آن و فراورده هاى آن تامين مى گردد.

((آيـا بـا ايـن حـال شـكر اين نعمتها را به جا نمى آورند))؟! شكرى كه وسيله معرفت اللّه و شناخت ولى نعمت است (افلا يشكرون).

(آيه)ـ لذا در اين آيه به تشريح حال مشركان پرداخته چنين مى گويد: ((آنهاغير از خدا معبودانى بـراى خويش برگزيدند به اين اميد كه از سوى آنهايارى شوند)) و مورد حمايت بتان قرار گيرند (واتخذوا من دون اللّه آلهة لعلهم ينصرون).

چه خيال خام و فكر باطلى ؟ كه اين موجودات ضعيف را كه هيچ قدرتى بردفاع از خويشتن ندارند تـا چـه رسـد بـه ديگران ، در كنار خالق زمين و آسمان وبخشنده آن همه مواهب قرار دهند، و در حوادث مشكل زندگى از آنان يارى طلبند؟.

(آيـه)ـ لـذا در اين آيه مى افزايد: ((آنها قادر به نصرت و يارى عبادت كنندگان خويش نيستند، و ايـن عـابـدان در قـيـامـت لـشـكـر آنها خواهندبود و همگى در آتش دوزخ حضور مى يابند)) (لا يستطيعون نصرهم وهم لهم جندمحضرون).

چه دردناك است كه اين پيروان در آن روز به صورت لشكريانى پشت سربتها قرار گيرند، و همگى در دادگـاه عدل خدا حضور يابند ـحاضر ساختن افرادبى آنكه خودشان تمايل داشته باشند نشانه حقارت آنها است ـ و بعداز آن همگى به دوزخ فرستاده شوند، بى آنكه بتوانند گرهى را از كار لشكر خودبگشايند.

(آيـه)ـ سـرانـجـام در ايـن آيـه به عنوان دلدارى پيامبر(ص) و تقويت روحيه او در برابر اين همه كـارشكنيها و فتنه انگيزيها و افكار و اعمال خرافى ، مى فرمايد:((اكنون كه چنين است سخنان آنها تـو را غـمـگـيـن نـكـند (كه گاهى تو را شاعرمى خوانند و گاهى ساحر و گاه تهمتهاى ديگرى مـى بـنـدنـد) چـرا كـه آنـچه را آنها در دل مخفى مى دارند و يا با زبان آشكار مى سازند همه را ما مى دانيم)) (فلا يحزنك قولهم انا نعلم ما يسرون وما يعلنون).

نه نيات آنها بر ما پوشيده است ، و نه توطئه هاى مخفيانه آنه، و نه تكذيبها وشيطنتهاى آشكارشان ، هـمه را مى دانيم و حساب آنها را براى روز حساب نگه مى داريم و تو را از شر آنها در اين جهان نيز در امان خواهيم داشت.

آيـه ـ شـان نـزول : مـردى از مـشركان به نام ((ابى بن خلف)) يا ((امية بن خلف))و يا ((عاص بن وائل)) قـطـعـه استخوان پوسيده اى را پيدا كرد و گفت : با اين دليل محكم به مخاصمه با محمد بـرمـى خيزم ، و سخن او را درباره معاد ابطال مى كنم آن را برداشت ونزد پيامبر اسلام آمد (و شايد مـقدارى از آن را در حضور پيامبر نرم كردو به روى زمين ريخت) و گفت چه كسى مى تواند اين استخوانهاى پوسيده را از نوزنده كند (و كدام عقل آن را باور مى كند).

ايـن آيـه و شـش آيـه بعد از آن كه مجموعا هفت آيه را تشكيل مى دهد نازل شد، و پاسخ منطقى و دندان شكنى به او و هم فكران او داد.

گـفـتيم در اين سوره بحثهاى زنده و جامعى پيرامون اصول اعتقادى توحيد،معاد، نبوت مطرح شده ، و در مقطعهاى متفاوتى سخن را از يكى به ديگرى منتقل مى سازد.

در آيـات گذشته بحثهاى مختلفى پيرامون توحيد و معاد مطرح بود، در اين آيه و آيه بعد به بحث نـبـوت بـاز مى گردد، و يكى از رائجترين اتهاماتى را كه براى پيامبر اسلام (ص) مطرح مى كردند عـنـوان كـرده پـاسـخ دنـدان شـكنى وآموزنده اى به آن مى دهد، و آن اتهام شعر و شاعرى است ، مـى گـويـد: ((مـا هـرگـز شعربه او [پيامبر] نياموختيم و شايسته او نيست)) كه شاعر باشد (وما علمناه الشعر وماينبغى له).

جـاذبـه و نـفـوذ قرآن در دلها براى همه كس محسوس بود، و زيباييهاى لفظ ومعنى و فصاحت و بـلاغت آن قابل انكار نبود، حتى خود مشركان چنان مجذوب آهنگ و بيان قرآن مى شدند كه گاه شـبـانـه بـطور مخفيانه به نزديكى منزلگاه پيامبر(ص) مى آمدند تا زمزمه تلاوت او را در دل شب بشنوند.

اينجا بود كه براى توجيه اين پديده بزرگ ، و اغفال مردم از اين وحى آسمانى ، زمزمه شعر و شاعرى پيامبر(ص) را در همه جا سر دادند، كه اين خوداعترافى بود ضمنى به نفوذ فوق العاده قرآن !.

اما چرا شايسته پيامبر(ص) نيست كه شاعر باشد بخاطر اين كه خط ((وحى))از خط ((شعر)) كاملا جداست ، زيرا:.

1ـ معمولا سرچشمه شعر تخيل و پندار است ، در حالى كه وحى از مبداهستى سرچشمه مى گيرد و بر محور واقعيتها مى گردد.

2ـ شـعـر از عـواطف متغير انسانى مى جوشد، و دائما در حال دگرگونى است ،در حالى كه وحى بيانگر حقايق ثابت آسمانى مى باشد.

3ـ لـطـف شـعـر در بسيارى از موارد در اغراق گوئيها و مبالغه هاى آن است ، تاآنجا كه گفته اند: ((احـسـن الـشـعـر اكذبه ; بهترين شعر دروغ آميزترين آن است))! درحالى كه در وحى جز صداقت چيزى نيست.

4ـ سرانجام به تعبير زيباى يكى از مفسران : ((شعر)) مجموعه شوقهايى است كه اززمين به آسمان پـرواز مى كند، اما ((وحى)) مجموعه حقائقى است كه از آسمان به زمين نازل مى گردد، و اين دو خط كاملا متفاوت است !.

الـبـتـه شـاعرانى كه در خط اهداف مقدسى گام بر مى دارند و از عوارض نامطلوب شعر، خود را بركنار مى سازند حساب جداگانه اى دارند.

قـرآن در بـرابر نفى شعر از پيامبر(ص) اضافه مى كند: ((اين آيات چيزى جزوسيله بيدارى و قرآن آشكار نيست)) (ان هو الا ذكر وقرآن مبين).

(آيه)ـ ((هدف از آن اين است كه افرادى را كه زنده اند انذار كند، و(بركافران اتمام حجت شود) تا فرمان عذاب بر آنها مسلم گردد)) (لينذر من كان حياويحق القول على الكافرين).

آرى ! اين آيات ((ذكر)) است و مايه يادآورى و وسيله بيدارى ، اين آيات ((قرآن مبين)) است كه حق را بدون هيچ گونه پرده پوشى با قاطعيت و صراحت بيان مى كند، و به همين دليل عامل بيدارى و حيات و زندگى است.

بخشى از سرگذشت شوق انگيز و پرافتخار بهشتيان در آيات قبل گذشت ، ودر اينجا به قسمتى از سرنوشت دوزخيان و بندگان شيطان اشاره مى كند.

نـخـست اين كه در آن روز با خطابى تحقيرآميز مخاطب مى شوند و به آنهاگفته مى شود: ((جدا شـويـد امـروز اى گـنـهكاران))! (وامتازوا اليوم ايها المجرمون)شما بوديد كه در دنيا خود را در صـفـوف مـؤمنان جازده بوديد و گاه به رنگ آنها درمى آمديد، و از حيثيت و اعتبارشان استفاده مى كرديد، امروز صفوف خود را از آنهاجدا سازيد، و در چهره اصلى خود ظاهر شويد!.

(آيـه)ـ ايـن آيـه بـه ملامتها و سرزنشهاى پرمعنى خداوند نسبت به مجرمان در روز قيامت اشاره كـرده ، چـنـين مى گويد: ((آيا با شما عهد نكردم اى فرزندان آدم كه شيطان را پرستش و اطاعت مكنيد كه او دشمن آشكار شماست))؟ (الم اعهد اليكم يا بنى آدم ان لا تعبدوا الشيطان انه لكم عدو مبين).

اين اخطار بطور مكرر بر زبان رسولان الهى جارى شد، از سوى ديگر اين پيمان در عالم ((تكوين)) بـه زبـان اعـطـاى عـقـل به انسان نيز گرفته شده است ، چرا كه دلائل عقلى به روشنى گواهى مـى دهـد انسان نبايد فرمان كسى را اطاعت كند كه ازروز نخست كمر به دشمنى او بسته او را از بهشت بيرون كرده و سوگند به اغواى فرزندانش خورده است.

از سـوى سـوم بـا سـرشـت و فـطرت الهى همه انسانها بر توحيد، و انحصار اطاعت براى ذات پاك پـروردگـار نـيز اين پيمان از انسان گرفته شده است ، و به اين ترتيب نه بايك زبان كه با چندين زبان اين توصيه الهى تحقق يافته و اين عهد و پيمان سرنوشت ساز امضا شده است.

(آيه)ـ در اين آيه براى تاكيد بيشتر و بيان آنچه وظيفه فرزندان آدم است مى فرمايد: آيا من به شما عـهد نكردم كه : ((مرا بپرستيد و از من اطاعت كنيد كه راه مستقيم همين است)) (وان اعبدونى هذا صراط مستقيم).

از يـك سـو پـيـمـان گرفته كه اطاعت شيطان نكنند، چرا كه او دشمنى و عداوت خود را از روز نخست آشكار ساخته.

و در مقابل پيمان گرفته كه از او اطاعت كنند، و دليلش را اين قرار مى دهد كه ((صراط مستقيم همين است)) و اين در حقيقت بهترين محرك انسانهاست.

ضـمـنا از اين تعبير استفاده مى شود كه اين جهان سراى اقامت نيست ،چرا كه راه را به كسى ارائه مى دهند كه از گذرگاهى عبور مى كند و مقصدى در پيش دارد.

(آيه)ـ باز براى شناسايى هر چه بيشتر اين دشمن قديمى خطرناك مى افزايد: ((او گروه زيادى از شما را گمراه كرد، آيا انديشه نكرديد))؟! (ولقد اضل منكم جبلا كثيرا افلم تكونوا تعقلون).

آيـا نـمـى بـيـنيد چه بدبختيهايى شيطان بر سر پيروان خود آورده ؟ آيا تاريخ ‌پيشينيان را مطالعه نكرديد تا ببينيد بندگان او به چه سرنوشت شوم و دردناكى گرفتار شدند؟.

پـس چـرا دشمنى را كه امتحان عداوت خود را بارها و بارها داده است جدى نمى گيريد؟ باز با او طرح دوستى مى ريزيد، و حتى او را رهبر و ولى و راهنماى خويش انتخاب مى كنيد.

و به گفته شاعر:.

كجا بر سرآيم از اين عار و ننگ ـــــ كه با او به صلحيم و با حق به جنگ ؟.

(آيه)ـ آيات گذشته بخشى از سرزنشهاى خداوند و گفتگوهاى او را به مجرمان درقيامت بازگو كرد، دراينجا همين معنى را در بخش ديگرى ادامه مى دهد.

آرى ! در آن روز در حـالى كه آتش سوزان و شعله ور جهنم در برابر ديدگان مجرمان قرار گرفته بـه آن اشـاره كرده خطاب به مجرمان مى گويد: ((اين همان دوزخى است كه به شما وعده داده مى شد))! (هذه جهنم التى كنتم توعدون).

(آيه)ـ پيامبران الهى يكى بعد از ديگرى آمدند و شما را از چنين روز وچنين آتشى برحذر داشتند، ولى شما همه را به شوخى و مسخره گرفتيد.

((امـروز در آن وارد شـويـد، و بـا آتـش سوزان آن بسوزيد كه اين جزاى كفرى است كه داشتيد)) (اصلوها اليوم بما كنتم تكفرون).

(آيه)ـ سپس به گواهان روز قيامت اشاره مى كند، گواهانى كه جز پيكرخود انسانند و جايى براى انـكار سخنان آنها نيست ، مى فرمايد: ((امروز بر دهان آنهامهر مى نهيم ، و دستهاى آنها با ما سخن مى گويد و پاهاى آنها كارهايى را كه انجام مى دادند براى ما شهادت مى دهند)) (اليوم نختم على افواههم وتكلمنا ايديهم وتشهد ارجلهم بما كانوا يكسبون).

آرى ! در آن روز، ديـگـر اعـضـاى انسان تسليم تمايلات او نيستند، آنها حساب خود را از كل وجود انسان جدا كرده تسليم پروردگار مى شوند، و بر آستان مقدس اوسر فرود مى آورند، و حقايق را با شـهـادت خـود آشكار مى سازند، و چه دادگاه عجيبى است كه گواه آن اعضاى پيكر خود انسان است ، همان ابزارى است كه گناه را با آن انجام داده !.

الـبـتـه گـواهـى اعـضـا مربوط به كفار و مجرمان است لذا در حديثى از امام باقر(ع) مى خوانيم : ((اعضاى پيكر انسان بر ضد مؤمن گواهى نمى دهد، بلكه گواهى بر ضد كسى مى دهد كه فرمان عـذاب بـر او مـسـلم شده ، و اما مؤمن نامه اعمالش را به دست راست او مى دهند (و خودش آن را مـى خـوانـد) همان گونه كه خداوند متعال فرموده : آنها كه نامه اعمالشان به دست راستشان داده شده (باسرفرازى و افتخار) نامه اعمال خود را مى خوانند و كمترين ستمى به آنها نخواهدشد)).

(آيـه)ـ در ايـن آيـه اشـاره بـه يكى از عذابهايى مى كند كه ممكن است خداوند درهمين دنيا اين گـروه مـجـرم را بـه آن مـبـتـلا سـازد، عذابى دردناك و وحشتز، مى فرمايد:((و اگر بخواهيم چشمانشان را محو مى كنيم))! (ولو نشـا لطمسنا على اعينهم).

و در ايـن حـال وحـشـتى فوق العاده آنها را فرا مى گيرد، ((سپس براى عبور از راه ،مى خواهند بر يكديگر پيشى بگيرند، اما چگونه مى توانند ببينند))؟ (فاستبقواالصراط فانى يبصرون).

آنها حتى از پيدا كردن راه خانه خود عاجز خواهند ماند، تا چه رسد به اين كه راه حق را پيدا كنند و در صراط مستقيم قدم بگذارند!.

(آيـه)ـ مـجـازات دردنـاك ديـگر اين كه : ((اگر بخواهيم آنها را در جاى خودمسخ مى كنيم (به مـجـسـمـه هـايـى بى روح و فاقد حركت يا اشكال حيوانى افليج تبديل مى نماييم) به گونه اى كه نـتـوانـنـد راه خود را ادامه دهند و يا به عقب باز گردند))(ولو نشا لمسخناهم على مكانتهم فما استطاعوا مضيا ولا يرجعون).

روشن است كه دو آيه فوق مربوط به عذابهاى دنياست.

(آيـه)ـ در اين آيه به وضع انسان در پايان عمر از نظر ضعف و ناتوانى عقل و جسم اشاره مى كند تا هـم هشدارى باشد به آنها كه براى انتخاب راه هدايت امروزو فردا مى كنند، و هم پاسخى باشد به كسانى كه تقصيرات خود را به گردن كمى عمرمى افكنند، و هم دليلى باشد بر قدرت خداوند كه او همان گونه كه مى تواند يك انسان نيرومند را به ضعف و ناتوانى يك نوزاد بازگرداند، قادر است بر مساله معاد،و همچنين نابينا ساختن مجرمان و از حركت بازداشتن آنها.

مى فرمايد: ((هركس را كه طول عمر دهيم در آفرينش واژگونه مى كنيم ، آياانديشه نمى كنند))؟ (ومن نعمره ننكسه فى الخلق افلا يعقلون).

به راستى روزهايى فرا مى رسد بسيار دردناك كه عمق ناراحتى آن را به زحمت مى توان تصور كرد.

(آيه)ـ.

در ايـنـجـا بـه گوشه اى از پاداشهاى مؤمنان پرداخته ، و قبل از هر چيز روى مساله آرامش خاطر انـگـشـت گـذارده ، مـى گـويـد: ((بهشتيان امروز به نعمتهاى خدامشغولند)) كه از هر انديشه ناراحت كننده بركنار مى باشند (ان اصحاب الجنة اليوم فى شغل).

((و در نهايت سرور و شادى به سر مى برند)) (فاكهون).

(آيـه)ـ بعد از نعمت آرامش خاطر كه خميرمايه همه نعمته، و شرطاستفاده از همه مواهب است ، بـه شرح نعمتهاى ديگر پرداخته ، چنين مى گويد: ((آنهاو همسرانشان در سايه هاى لذت بخش ، بر تخته، در خلوتگاهها تكيه كرده اند)) (هم وازواجهم فى ظلا ل على الا رائك متكئون).

((ازواج)) به معنى همسران بهشتى ، و يا همسران با ايمانى است كه در اين دنياداشتند.

تـعـبـيـر بـه ((ظـلا ل)) (سـايه ها) نشان مى دهد كه در آنجا نيز آفتابى وجود داردولى نه آفتابى آزاردهنده ; آرى ! آنها در سايه مطبوع درختان بهشتى نشاط و سرورديگرى دارند.

(آيـه)ـ عـلاوه بـر ايـن ((بـراى آنها ميوه بسيار لذت بخشى است ، و هر چه بخواهند در اختيار آنها خواهد بود)) (لهم فيها فاكهة ولهم ما يدعون).

و بـه ايـن تـرتـيـب آنچه امروز در فكر انسان بگنجد و آنچه از فكر او خطور نكنداز انواع مواهب و نعمتها در آنجا آماده و مهياست ، و پذيرايى خداوند از ميهمانان خود در بالاترين سطح ممكن انجام مى شود.

(آيـه)ـ امـا مـهمتر از همه همان مواهب معنوى است كه در اين آيه به آن اشاره كرده ، مى فرمايد: ((بـراى آنـها سلام و تهنيت الهى است ، اين سخنى است ازناحيه پروردگار رحيم و مهربان آنها)) (سلا م قولا من رب رحيم).

اين نداى روح افزا و نشاطبخش و مملو از مهر و محبت او چنان روح انسان رادر خود غرق مى كند، و بـه او لـذت و شـادى و مـعـنـويـت مى بخشد، كه با هيچ نعمتى برابر نيست ، آرى شنيدن نداى محبوب ، ندايى آميخته با محبت ، و آكنده از لطف ،سر تا پاى بهشتيان را غرق سرور مى كند، كه يك لحظه آن بر تمام دنيا و آنچه در آن است برترى دارد و چنان آنها را مجذوب مى كند كه از همه چيز جز او غافل مى شوند، و همه نعمتهاى بهشتى را در آن حال به دست فراموشى مى سپارند.