سفر و يادگيري

در گذشته يکي از شرطهاي تبحّر و ثقه‏شدن در هريک از شاخه‏هاي علوم اسلامي، مسافرت علمي بود. در تاريخ اسلام براي يک محقق به ندرت مي‏توان ستايشي از اين والاتر يافت که گفته شود سفرهاي بسيار کرده و از محضر علماي طراز اول تعليم گرفته است. اين رسم از قرن اول و از آن هنگام آغاز شد که بسياري از صحابه پيامبر (ص)، به عراق و سوريه و مصر رفتند و تنها تعداد معدودي در حجاز باقي ماندند. هر محدثي، هنگامي که مي‏خواست سنديت هريک از کلمات حديثي را که روايت کرده ثابت کند، راهي سفر مي‏شد تا با کساني که آن سخن را از زبان پيامبر (ص) شنيده بودند ديدار کند. از اين‏رو عبداللّه‏ بن مسعود (متوفي 33ه.ق)، ـ يکي از روات ثقه مشهور ـ مي‏گويد: «اگر کسي را بشناسم که بهتر از من حديث گويد و منزلگاهش در بالاي بلندترين قله‏ها باشد، مي‏روم و او را پيدا مي‏کنم.»
به تدريج اين سنت تا آنجا استحکام يافت که يکي از ويژگيهاي فرهيختگي در اسلام گرديد. البته فريضه اداي حج در مکه به پيشبرد اين کار کمک بسيار مي‏کرد. اداي اين عبادت براي طلاب فرصتي بود براي تحصيلات بيشتر. فقها و طلاب، از چين ـ در منتهي‏اليه شرق ـ يا اندلس ـ در منتهي‏اليه غرب سرزمينهاي اسلامي ـ يا از سرزمينهاي ميان اين دو سرزمين در مسير مکه، سالها سفر کرده و تحصيل علم مي‏کردند و همه آنچه را مي‏دانستند به ديگران تعليم مي‏دادند. بسيار پيش مي‏آمد که محققي، پس از اداي مناسک حج، در مکه يا مدينه سکني مي‏گزيد و به تعليم و تعلم مي‏پرداخت و با دانشمندان ديگري چون خود ملاقات مي‏کرد.
محدثين و فقها کمتر به قرطبه و غرناطه مسافرت مي‏کردند، زيرا اين مناطق فاقد انگيزه‏هاي زيارتي و جذابيت‏هاي شهرهاي مقدسي نظير مکه، مدينه، بيت‏المقدس بود. مراکز آموزشي بغداد و دمشق و قاهره در ميان مسير حج، محل درنگ و تأمل براي محققاني بود که به قصد مکه حرکت مي‏کردند. در سرزمين حجاز و در قلب سرزمين‏هاي اسلامي شش شهر، در طول اعصار، جذابيت‏هاي انکارناپذير خود را براي محققانِ جهان اسلام حفظ کرده بودند.
جنگهاي صليبي، قتل‏عام بغداد به‏دست مغولان و حتي از دست دادن تدريجي اندلس موجب نقصان اين محبوبيت نشد. در واقع هويت و يگانگي فرهنگ اسلامي، در خلال چنين مصيبتهاي سياسي، همچنان پايدار باقي‏ماند و دانشمندان بيشتر از خلفا، موجب حفظ اين يگانگي شدند. آنها انگيزه‏اي جز اداي وظايف مذهبي و کسب علم و دانش، که آن نيز از فرايض مذهبي به‏شمار مي‏آمد نداشتند.
به عنوان نمونه، خاندانهاي مغربي بسيار فرهيخته و ثروتمند از اندلس، و يکي از آنها را که در زهد و علم و سخا در بيت‏المقدس مشهور بود، مي‏توان نام برد. سر سلسله اين خانواده، شعيب ابن‏الحسين الاندلسي مشهور به ابومدين‏الغوث ـ صوفي و محدث بزرگ ـ (متوفي 594 ه.ق) بود که در ميان مريدان بي‏شمارش، دوتن از بهترين صوفيان را مي‏توان برشمرد: عبدالقادر گيلاني (که ملاقات آنها به‏طور عمده در مکه بود)، و محيي‏الدين عربي، شعيب همراه با خانواده‏اش از اندلس به فاس که در «مغرب» شهر مهمي محسوب مي‏شد، رفت. بعدها برادرش علي و پسرش مدين، به مصرمهاجرت کردند. پس از چندي، ديگر اعضاي خانواده از مصر به بيت‏المقدس رفتند که پيش از اين، محلي براي مهاجران مغربي (مراکشي) بود.
منبع:ميراث جاويدان (شماره 10-13)

(قرن هشتم هجري/سيزدهم ميلادي)

مقدمه

قبل از شروع مطلب ذکر اين نکته ضروري است که اگر بحثي تاريخي مي‏کنيم اعم از تاريخ سياسي يا تاريخ تمدن، يا تاريخ وقف به سبب نتيجه گيري از آن و اخذ تجربه براي حال و آينده است، وگرنه «تاريخ براي تاريخ» و «علم براي علم» هدف ما نيست و از بحث‏هاي تاريخي قصد بلند پروازي و فخر فروشي هم نداريم .
از جمله عوامل مهم رشد و شکوفايي تمدن اسلامي و پيشرفتهاي علمي حاصله، همانا نظام يافتن و برنامه‏ريزيهاي صحيحي در امر تعليم و تربيت و دانش اندوزي و تحقيق و پژوهش بود. حمايت مادي و معنوي از دانشمندان و پژوهشگران، به وجود آمدن مراکز علمي و تحقيقاتي از دارالعلم‏ها، مدارس، بيت‏الحکمه‏ها، بيمارستانها، رصدخانه‏ها، در پوشش نهادهاي بزرگ وقفي اسباب اين مهم را فراهم مي‏کرد (1)
يکي از اين مجتمع‏هاي علمي و آموزشي وقفي، مجتمع عظيم ربع رشيدي مي‏باشد که واقف و باني آن خواجه رشيد الدين فضل الله همداني طبيب و مورخ و وزير معروف اسلامي بود.

موقعيت علمي و اجتماعي رشيدالدين فضل الله همداني

رشيد الدين در زماني مي‏زيست که سازمانهاي اجتماعي ايران و ساير بلاد شرقي اسلامي در اثر تهاجم مغولان از هم پاشيده شده و حفظ ميراث گذشتگان بر عهده‏ي افراد علاقه‏مند نهاده شده بود. او خود يکي از اين افراد بود، و مانند خواجه نصيرالدين طوسي که نسلي قبل از او با همت والاي خود رصدخانه و مدرسه‏ي عالي علمي مراغه را پايه‏گذاري کرده بود، به تنهايي به تأسيس دانشگاه و مراکز علمي وقفي بزرگ ربع رشيدي و رشيديه همت گماشت و آن چنان در اين امر اصرار ورزيد که توانست در اندک مدت اين مراکز را به مرتبه‏ي بالا برساند و حائز اهميت جهاني گرداند. او در ربع رشيدي مدرسه‏اي به وجود آورد که واقعا بين‏المللي بود و از علوم چيني و هندي تا معارف رومي بيزانس در آن تدريس مي‏شد و با زبانهاي چيني و يوناني و عبري و مغولي و ترکي و شايد سانسکريت علاوه بر فارسي و عربي در اين مرکز آشنايي وجود داشت و آوازه‏ي شهرت آن از پکن تا قسطنطنيه طنين افکنده بود. (2)
اهميت اقدام رشيد الدين در ايجاد مجتمع بزرگ آموزشي وقفي خود موقعي بيشتر براي ما روشن مي‏شود که ويژگيهاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي دوران او را به خوبي درک کنيم و مقام و موقع دانش و دانشمندان را دريابيم، زيرا استيلاي مغول در ايران و ساير ممالک اسلامي جز نابودي و نابساماني بر جاي نگذاشت. به عنوان نمونه به نوشته‏هاي خود رشيد الدين در اين مورد اشاره مي‏کنيم :
رشيد الدين درباره‏ي ويراني شهرها و دهات مي‏گويد : «هرگز ممالک خرابتر از آنک در اين سالها بوده، نبوده. خصوصا مواضعي که لشگر مغول به آنجا رسيده، چه از ابتداي ظهور آدم باز، هيچ پادشاهي را چندان مملکت که چنگيز و اروغ او مسخر کرده‏اند، ميسر نگشته، چندان خلق که ايشان کشته‏اند نکشته... شهرهاي معظم بسيار خلق، و ولايت با طول و عرض را چنان قتل کردند که در آن کسي نماند» آنگاه در حدود 20 شهر مهم را که متروک و خراب شده نام مي‏برد. و چنين ادامه مي‏دهد : «در ترکستان و ايران زمين و روم از شهرها و ديه‏هاي خراب که خلق مشاهده مي‏کنند، زيادت از آن است که حصر توان کرد، و بر جمله آنک اگر از راه نسبت قياس کنند، ممالک از ده يکي آبادان نباشد، و باقي تمامت خراب و در اين عهدها هرگز کسي در بند آبادان کردن آن نبوده». (3)

خلاصه‏ي زندگي نامه‏ي رشيدالدين

رشيد الدين فضل الله رجل سياسي و دانشمند و طبيب گرانقدر آخر قرن هفتم که ضمنا «بزرگترين مورخ ايراني است که عالم به جميع علوم عصر خويش بوده»، در سال 648 ه ق در همدان به دنيا آمد. رشيد الدين که در برخي از تواريخ به او رشيد الحق و رشيد الدوله نيز گفته‏اند علم طب را نزد خانواده‏ي خويش در همدان فراگرفت.(4)
نخستين بار به عنوان طبيب به دربار آباقاخان پيوست.
در عهد ارغون «مرتبه و پايه‏اش ترقي پذيرفت». در سال 697 ه ق غازان خان «رتبت نيابت امور جهانباني و منصب وزارت و صاحب ديواني» را به رشيد الدين فضل الله و خواجه سعد الدين ساوجي مي‏سپرد.(5)
بعد از فوت غازان خان (يازده شوال 703 ه ق) و روي کار آمدن برادرش سلطان محمد خدابنده (الجايتو)، اين دو وزير همچنان در مقام وزارت باقي بودند که شيوه‏ي کار اين دو وزير و مبارزات سياسي آنها در تاريخ اين دوره بسيار جالب و خواندي است که سرانجام سعدالدين ساوجي توسط الجايتو معزول و سپس مقتول (711 ه ق) شده. (6)
و تاج‏الدين عليشاه به پيشنهاد رشيدالدين، به وزارت منصوب و با رشيدالدين همکار مي‏شود. (7)
الجايتو در رمضان سال 716 ه ق درگذشت و پسرش ابوسعيد بهادر که جانشين او شده بود، همچنان رشيدالدين و تاج‏الدين عليشاه را به وزارت خويش باقي گذاشت.
خواجه عليشاه بر اثر حسادتي که نسبت به خواجه رشيدالدين براي پست وزارت داشت عاقبت با دسيسه و نيرنگ ، ذهن سلطان ابوسعيد را نسبت به رشيد برگردانيد و سلطان حکم نمود تا خواجه رشيد و پسرش ابراهيم را به قتل رسانند. جلاد ابتدا ابراهيم پسر خواجه را پيش او گردن زد و چون قصد خواجه رشيد کرد فرمود که با عليشاه بگوي که بي‏گناه قصد من کردي روزگار جزاي اين کار در کنار تو نهد، تفاوت اين قدر باشد که گور تو نو و از آن ما کهنه بود. و جلاد آن خواجه نيک نفس حليم را از ميان به دو نيم کرد. و اين حادثه در تاريخ 718 ه ق اتفاق افتاد و ابتاع و اشياع او را غارت کرده و ربع رشيدي در تبريز عرصه‏ي تاراج گشت و املاک او و فرزندش به ديوان متعلق شد.
عقايد و افکار رشيدالدين و علت وقف اموال و تأسيس بناهاي وقف و خير توسط او شايد بهترين منبع و مأخذي که بتوان به موجب آن پي به افکار رشيد برد و اينکه چه انگيزه‏اي او را وادار به وقف گسترده‏ي اموال خود و احداث مجتمع وقفي ربع رشيدي ساخت علاوه بر آثار و مکاتباتش همانا وقف نامه‏ي مفصل و ارزشمند اين موقوفات باشد که حاوي نکات بسيار ارزنده‏اي در اين زمينه مي‏باشد.
مرجع و منبع اصلي اطلاعات ما در مورد «ربع رشيدي»، وقف نامه‏اي است که با خط خود رشيدالدين فضل الله، مؤسس ربع رشيدي، نوشته شده است : نسخه‏ي اصلي اين وقف نامه اکنون در کتابخانه‏ي ملي تبريز نگهداري و محافظت مي‏شود.
رشيد در مقدمه‏ي وقف نامه‏ي خود به فايده‏ي دو جهاني وقف و احسان و عمل صالح مطالبي بيان مي‏کند، او مي‏نويسد :
و همچنين حديث نبوي فرموده که «اذا مات ابن آدم انقطع عمله الا عن ثلاث : صدقة جارية و علم ينتفع به و ولد صالح يدعو له» و اکثر محدثان تفسير صدقه‏ي جاريه به وقف کرده‏اند. چون درجات و درکات ثواب و عقاب و
تفاوت آن به اعمال صالحه و غير صالحه است و فرموده که عمل اين هر سه از مرده منقطع نمي‏شود پس بايد که تا مادام که آثار و اعمال سه گانه بدان مرده رسد او را زيادت از آنچه در دنيا عمل کرده و با او به هم بوده، او را بدان واسطه کمال و درجه حاصل شده کمالي و درجه [اي] ديگر حاصل شود.
در مقدمه‏ي وقف نامه مي‏نويسد که احداث اماکن خير، از اوايل جواني منظور نظر او بوده و خداوند «در ازل تقدير فرموده و خواسته که به ظهور بپيوندد» (8)
، به همين علت در تمام طول عمر و پيش از احداث ربع رشيدي، اماکن خيري در وسعتي کمتر، بنا نهاده. ولي اين عمارات جزئي هيچ‏گاه او را قانع نمي‏کرد و هميشه در اين فکر بود که تأسيساتي به وجود آورد که در آن مجمعي از علما و دانشمندان را مستقر کند تا هم باعث توسعه‏ي علوم گردد و هم خود فيضي از صحبت ايشان نصيبش شود، ولي گرفتاريهاي سياسي او، مانع اشتغال بيش از حد به اين مسائل بوده است. بدين جهت دست به تأسيس مجتمع بزرگ ربع رشيدي زده تا بتواند به مقصود خويش نائل شود.

موقعيت مکاني و ساختماني ربع رشيدي

خواجه رشيدالدين از زمان سلطنت غازان خان تا اواخر عمر خود که در زمان سلطنت سلطان ابوسعيد بهادر بود يک سلسله عمارات زيبا در محل رشيديه که به نام خود اوست ساخته که به ربع رشيدي معروف گرديده است. تمام اين عمارات و ساختمانها به يکديگر متصل بوده و حصاري به دور آن کشيده شده بود که ظاهرا داراي برج و بارويي نيز بوده است. خرابه‏هاي اين عمارات اکنون در آخر محله‏ي ششکلان تبريز که به محله‏ي باغميشه و ليان کوه (بيلان کوه) منتهي مي‏شود، در طرف چپ در دامنه‏ي کوه سرخاب قرار دارد و از نقاط خوش آب و هواي تبريز به شمار مي‏رود.
چون اثري جز چند تل خاک از اين آثار با خاک يکسان شده به جاي نمانده، ناچار به شرح آن ابنيه از کتابهاي قديم مي‏پردازيم تا شايد بتوانيم چگونگي آن بناهاي رفيع را تا حدي در اين مختصر بيان نماييم. (9)
دولت شاه سمرقندي در تذکرة الشعراي خود درباره‏ي ربع رشيدي مي‏نويسد : «خواجه رشيدالدين که در اصل همداني بوده، در تبريز عمارت رشيديه را او ساخته و از آن عالي‏تر عمارتي در عالم نشان نمي‏دهند که بر کتابه‏ي آن عمارت نوشته که همانا ويران کردن اين عمارت از ساختن عمارت ديگر مشکل‏تر باشد.» (10)
شاردن سياح معروف فرانسوي که در سال 1084 ه ق به ايران سفر کرده در سياحت نامه‏ي خود مي‏نويسد که : «در بيرون شهر تبريز در سمت مشرق، آثار قلعه‏اي پديدار است که الحال ويران است. اين قلعه رشيديه نام داشته و از بناهاي خواجه رشيدالدين فضل الله وزير غازان صاحب تاريخ رشيدي در احوال مغول است که آن را در چهارصد سال قبل بنا کرده است... شاه عباس صد سال پيش به تعمير قلعه‏ي رشيديه پرداخت و آن را به حالت اوليه در آورد ولي پادشاهان صفوي پس از وي تعمير قلعه را مصلحت نديده به حال خود گذاشتند تا ويران شد. (11)
اما بهترين سند در معرفي موقعيت ربع رشيدي، نوشته‏هاي شخص رشيدالدين است که به طور دقيق آن را در وقف نامه معرفي کرده است. به علاوه در کتاب مکاتبات رشيدي، در چندين نامه راجع به آن بحث و اشاره شد که مهمتر از همه، مکتوب 51 است که رشيد خطاب به يکي از فرزندان خويش نوشته است. رشيد در اين نامه مي‏نويسد که براي احداث و راه‏اندازي ربع رشيدي، حداکثر استفاده را از وجود دانشمندان و فضلاي زمان نموده و آنها به وسيله‏ي پيکهاي متعدد، از اقصي نقاط تبريز فراخوانده، و به احترام و اکرام آنها پرداخته است.
درباره‏ي وسعت و عظمت ربع رشيدي در اين نامه مي‏نويسد :
«... در او (ربع رشيدي) بيست و چهار کاروانسراي رفيع که چون قصر خورنق منبع است و هزار و پانصد دکان... و سي هزار خانه‏ي دلکش در و بنا کرديم و حمامات خوش هوا و حوانيت (12)
و طواحين (13)
و کارخانه‏هاي شعربافي (14)
و کاغذ سازي و رنگرزخانه و دارالضرب و غيره احداث و انشا رفته و از هر شهري و ثغري جماعتي آورديم و در ربع مذکور ساکن گردانيديم...». (15)
همين نوشته‏ي رشيدالدين، وسعت و عظمت ربع رشيدي را نشان مي‏دهد و بعد خواهيم گفت که چه کساني در اين «سي هزار خانه» ساکن بوده‏اند و 24 کاروانسرا و آن کارخانجات گوناگون به چه منظور احداث شده و نيز مليتهاي گوناگون به چه منظوري جذب ربع رشيدي و شهر تبريز شده بودند. اگر ساکنين هر خانه را سه تا چهار نفر در نظر بگيريم ملاحظه مي‏شود که ظرفيت اين مجتمع بزرگ و لواحق آن بيش از يک صد هزار نفر جمعيت مي‏شود و در واقع يک هزار و پانصد دکان خود گوياي وسعت آن مي‏شود.
مجتمع بزرگ علمي و آموزشي و در حقيقت شهرک ربع رشيدي، به خوبي و تمام و کامل در وقف نامه‏ي آن معرفي شده است. اين مجتمع به طور کلي شامل تأسيسات مجهز آموزشي بوده که کليه‏ي قسمتهاي ديگر گرد محور آن
به وجود آمده بودند. به علاوه در وقف‏نامه به دو قسمت بزرگ ديگر غير از ربع رشيدي به نام‏هاي «ربض رشيدي» و «شهرستان رشيدي» برمي‏خوريم که در حقيقت محله‏هاي معروف و بزرگ «رشيديه» يا به قول خودش، «رشيد آباد» و يا همان ربع رشيدي بوده‏اند.
ساکنان اين مجتمع تقريبا همگي از کارکنان ربع رشيدي بوده‏اند که هر کدام با شرايط و امکانات خاص و از پيش تعيين شده‏اي، به کار و زندگي در آن مشغول بوده و از متولي حقوق دريافت مي‏داشته‏اند براي بعضي از کارکنان در داخل ربع رشيدي اتاق مخصوص کار وجود داشت که بايد به طور مجرد در آن به کار و زندگي بپردازند (شبيه دانشگاههاي امروز که براي استادان اتاق کار مخصوص وجود دارد). به علاوه براي هر يک از آنها مسکني - بسته به نوع شغل - در محله‏اي خاص جهت خانواده‏اش تعيين شده بود که بعضي از اين مساکن را خود رشيد از محصول موقوفات ساخته و مجانا در اختيار آنها گذاشته بود، و به بعضي فقط زمين مجاني داده بودند که براي خود خانه بسازند و بعضي هم به صورت اجاره نشيني در محلات گوناگون زندگي مي‏کردند.
در وقف نامه، فصلي بسيار مفصل اختصاص به همين مساکن و چگونگي کاربرد و شرايط ساکنان دارد (فصل چهاردهم از قسم دوم، باب سوم وقف نامه) در قسمتي از اين فصل مي‏نويسد :
«... معين مي‏گردانيم که هر يک از ملازمان و مجاوران و عمله‏ي ربع رشيدي را مسکن در کجا و کدام موضع باشد... شرط آن‏که هيچ کدام را عورات و عيال در ربع رشيدي نباشد و مجرد در آنجا ساکن باشند و از جمله آنان که متأهل باشند، اهل و عيال ايشان البته در شهرستان رشيدي مقيم و ساکن باشند و جهت خود خانها (خانه‏ها) سازند يا به اجرت گيرند و بعضي عمله که ضرورت نيست مجاور و ساکن داخل ربع رشيدي باشند، مساکن ايشان نيز معين کرده‏ام چنانکه مفصل بيايد.»(16)
تأسيسات ربع رشيدي چنان دقيق در وقف نامه بيان شده که امروز مي‏توان از روي همان توضيحات نقشه‏ي آن را پياده کرد. محل احداث گنبد بزرگ، محل سکونت سه مقام ارشد ربع رشيدي (متولي، مشرف و ناظر که بعدا توضيح خواهيم داد)، محل مساجد و مدارس و محل کتابخانه‏هاي دوگانه، دارالشفا، خانقاه، محل سکونت مدرسان و معيدان (استاد ياران) و طلاب (دانشجويان) و غيره را دقيقا تعيين کرده است. به طور خلاصه اين مجتمع را که خود در آثارش به نامهاي «رشيديه» و «رشيدآباد» و اکثرا «ربع رشيدي» ناميده، مي‏توان به سه قسمت اساسي به اين شرح تقسيم کرد :

ربع رشيدي

چنان که اشاره شد اساسي‏ترين و اصلي‏ترين قسمت بوده که ديگر تأسيسات گرد محور آن و به خاطر آن احداث شده بود. اين قسمت در اوايل بنا به نوشته‏ي خود شامل تأسيسات مختصري بوده و بعدها قسمتهاي مفصلتري ساخته و به آن اضافه کرده است، چنان که مي‏نويسد :
«در تفصيل رقبات بقاع ابواب البر.... اين ربع رشيدي عبارت از دو موضع است. يکي پيشتر بنياد رفته بود و باروي آن کشيده شده و آن را درگاهي ساخته که منارها متصل آن درگاه است و يکي ديگر پستر (يعني بعدا) بارو کشيده و اضافه‏ي آن بارو [ي] اولين کرده و متصل آن گردانيده و دروازه‏ي ديگر بيرون آن ساخته و همه به هم يکي کرده و آن مجموع را «ربع رشيدي» نام نهاده‏ايم و بقاع خير و توابع آن در داخل آن ساخته و بعد از گنبد که آن به موجب معهود زير تعيين دارد جهت مدفن واقف و بعد از ما جهت اولادي که ايشان متولي باشند در هر عصري...». (17)
بعد از اين توضيح، ربع رشيدي را - جز گنبد که محل مدفن خويش قرار داده به چهار قسمت تقسيم کرده و کاربرد هريک از قسمتها را دقيقا تعيين نموده است به اين شرح :
الف.روضه : در مورد اين قسمت و چگونگي استفاده از آن چنين مي‏نويسد :
«روضه که حوض آب در ميان آن است و آن مشتمل است بر دو مسجد، يکي مسجد صيفي که آن صفه صلات است، نماز جمعه و عيدين (عيد فطر و قربان) همان جا گزارند.... و اگر کثرت مردم شد، در صحن روضه بر تمامت صفها (صفه‏هاي) آن نيز مردم بايستند و اقتدا کنند و در تابستان درسهاي علوم که شرح آن خواهد آمد ، هم در آنجا گويند.
و يکي ديگر مسجد شتوي، و آن گنبدي است که متصل صفه‏ي صدر است و زمستان نماز آنجا گزارند و درسهاي [ي] علوم و تفسير و حديث و غير هما هم در آنجا گويند و همچنان مشتمل است بر دارالمصاحف و کتب الحديث...».(18)
دفتر کار متولي، مشرف و ناظر (سه مقام ارشد يا هيأت مديره‏ي ربع رشيدي) در قسمتهاي مختلف ربع رشيدي - نه در کنار هم - به ترتيبي تعيين شده که اين سه شخصيت بتوانند بر قسمتهاي گوناگون آن کنترل و نظارت مستقيم داشته باشند، به طوري که مي‏نويسد :
«سراي متولي که مشرف به روضه است (و از بهترين حجره‏هاي آن)... سراي مشرف و آن متصل به دارالشفاء... و سراي ناظر که او مانند نايب متولي است، و آن بر سر درگاه روضه است از جانب ايسر.» (19)
که اين امر از ديدگاه مديريت حائز اهميت خاصي است.
لازم به تذکر است که رشيد الدين در انتخاب مسکن ساير کارکنان نيز دقيقا و گاهي در حد وسواس، اين مسائل را رعايت کرده مثلا در انتخاب مسکن و يا اتاق کار استادان و استاياران (مدرسان و معيدان) نسبت به طلبه، و يا محل اقامت دربانان و يا مسؤولان کتابخانه‏ها و دارالشفا و غيره نسبت به محل کارشان. از همه مهمتر اين مسأله حتي در انتخاب محل سکونت خانواده‏ي اين کارکنان نيز رعايت شده مثلا محله‏ي صالحيه جهت افرادي خاص که به آن خواهيم پرداخت. قسمتهاي ديگر روضه شامل حجره‏ها يا اتاقهايي ويژه‏ي سکونت مدرسان و معيدان، طلاب علوم و تأسيسات رفاهي مانند حمام، حوضخانه (سرويس)، سقايه (آب آشاميدني) و غيره، محل کتابخانه در زير همان گنبد بزرگ و در کنار آرامگاه خودش تعيين شده و ديگر مکانهاي جنبي مثل انبارهاي گوناگون جهت مواد غذايي، سرابستان (20)
و خزانه‏ي نقود، سراي شاهنشاهي (جهت پذيرايي از مهمانان مخصوص متولي)، خلوتخانه يا اتاق مخصوص مذاکره راجع به مسائل محرمانه و چندين موضع ديگر که نياز به شرح آنها نيست.
ب. خانقاه : «با توابع و مرافق هم...»(21)
شامل مواضع سکونت شيخ و صوفيها با تمام امکانات رفاهي از قبيل مطبخ (آشپزخانه)، محل صرف غذا، محل سماع و غيره.
ج. دالضيافه (مهمانسرا) : که بعد از روضه از مهمترين قسمتهاي ربع رشيدي است و براي پذيرايي کارکنان ربع رشيدي و مسافران و مهمانان، احداث شده بود. اين قسمت شامل دو ساختمان بزرگ دو طبقه بوده که ساختمان طرف راست به صورت «پانسيون» براي ساکنان ربع رشيدي مثل مدرسان و معلمان، کارمندان و خدمتگزاران و بخصوص طلاب علوم مختلف اختصاص داشته است، اينان لااقل روزي يک بار هنگام صبحانه در اين قسمت دارالضيافه، تغذيه مي‏شده‏اند.
از ديدگاه مديريت، اين عمل رشيدالدين نه تنها ظاهرا يک کمک مالي و مادي به کارمندان، و ساکنان ربع رشيدي بود، بلکه باعث مي‏شد که آنان صبحها زودتر سرکار خويش حاضر شوند، زيرا شروع و پايان اين وعده‏ي غذا (چاشتگاه) وقت و زمان معيني داشت که اگر اين زمان به اتمام مي‏رسيد، به کسي غذا داده نمي‏شد. به مسافران دو وعده غذا در ساختمان سمت چپ دارالضيافه داده مي‏شد، يکي همان چاشتگاه و ديگري شام يا به قول رشيد «شب هنگام».
د. دارالشفا (بيمارستان و دانشکده‏ي پزشکي) : که در مورد آن در قسمتهاي ديگر اين مقاله مفصلا بحث خواهيم کرد.
ه. دارالمساکين : که البته در داخل ربع رشيدي نبوده بلکه متصل به آن و در شهرستان رشيدي بوده است و روزي به صد نفر از فقرا و مساکين تبريز يک وعده غذاي رايگان مي‏دادند و فقراي مسافر را نيز در آنجا پذيرايي مي‏کردند که شرايط تغذيه و کليه‏ي امکانات آن را مفصلا شرح داده است. (22)

شهرستان رشيدي

مجتمع بسيار بزرگ ساختماني و متشکل از محله‏هاي گوناگون خيابانها و کوچه‏ها و مکانهاي رفاهي و اقتصادي مثل حمامها و کاروانسراها (24 باب) و کارخانه‏هاي کاغذسازي، پارچه‏بافي، دارالضرب، بازار و غيره بوده است، که در حقيقت قسمتي از تأسيسات «رشيديه» يا «رشيدآباد» و يا همان ربع رشيدي محسوب مي‏شد. نکته‏ي جالب توجه اينکه، اين قسمت نيز مانند ساير قسمتهاي آن، از روي نقشه‏ي پيش‏بيني شده تأسيس يافته مثلا هر محله‏اي اختصاص به يک طبقه و يا اختصاص به يک رده‏ي شغلي داشته است، مثلا يکي از معروفترين محلات شهرستان رشيدي، محله صالحيه بوده است. رشيده در اين زمينه و درباره‏ي موقعيت مکاني و وجه تسميه و شرايط سکونت در آن مي‏نويسد : «و اين محله‏ي صالحيه محلتي است از محلات شهرستان رشيدي که به ربع رشيدي نزديک است... و جهت آن نام صالحيه نهاده شد که جماعت اهل صلاح که مجاوران و ملازمان ربع رشيدي باشند و خانها [ي] ايشان در آنجا باشد و فاسقان را در آنجا راه و مدخل و مقام نباشد... جماعتي که ايشان را مسکن در محله‏ي صالحيه نباشد، شرط آنکه البته در شهرستان رشيدي و ديگر محلات، جهت خود خانه بسازند و آنجا مقيم باشند. (23)
با توجه به نکات ياد شده يکي ديگر از شيوه‏هاي مديريت و رهبري رشيدالدين آشکار مي‏شود، و آن اينکه :
اولا : جهت حفظ مقام و موقعيت شغلي و بخصوص حفظ روحيه و احساس کارکنان و کنترل آنها از اين جنبه‏ها در خارج از محيط کار و اينکه آنان در مصاحبتها،رفت و آمدهاي خانوادگي، امکانات و تنگناهاي محله‏اي و برخوردهاي گوناگون اجتماعي، از يک بينش همگاني و يک گونه احساسات مشابه و نيازهاي يکسان برخوردار باشند، همان‏گونه که در محيط کار برخوردارند، دست به احداث چنين محلات و يا در حقيقت مجتمعهاي ساختماني زده است.
ثانيا : خود رشيد در مکاتبات رشيدي مي‏گويد که بايد کارکنان و کارمندان از نظر رفاهي کاملا بي‏نياز باشند و از يک زندگي مادي معمولي برخوردار شوند تا «... از سر رفاهيت به افادت و استفادت مشغول گردند» وگرنه اگر
افراد شاغل در سازمان، گرفتار مسائل مادي و رفاهي و بخصوص مشکلات خانوادگي باشند، نخواهند توانست در محيط کار به خوبي عمل کنند که اين مسأله امروز مورد توجه کليه‏ي مديران و گردانندگان سازمانهاي دولتي و غير دولتي است و به همين علت است که هر سازماني براي کارکنان خويش مجتمع‏هاي ساختماني بخصوص به وجود مي‏آورد که هدف نه تنها تأمين رفاه کارکنان مي‏باشد، بلکه از نظر رواني و اجتماعي و اينکه آنان حتي در خارج سازمان از يک امکانات و تنگناهايي مشابه رواني، اقتصادي، و حتي خانوادگي هم برخوردار باشند.
جالت توجه‏تر اينکه رشيدالدين، توجه خود را از نظر رفاهي، بيشتر متوجه مدرسان علوم مختلف کرده است.
همان‏گونه که در ادامه خواهيم گفت، محل سکونت و ميزان حقوق طبيبان و استادان و استادياران، بعد از حقوق سه مقام ارشد ربع رشيدي (متولي، مشرف و ناظر) قرار دارد. زيرا اينان که به امور فکري و نظري اشتغال دارند بايد از رفاه بيشتري برخوردار باشند که اين مسأله بسيار با اهميت است و هوشياري و آگاهي اين وزير سياستمدار و طبيب دانشمند را در مسائل مديريت و رهبري مي‏رساند.

ربض رشيدي

اين قسمت در حقيقت محله‏ي اعيان نشين و محل احداث کاخهاي مخصوص ربع رشيدي يا رشيديه بوده است که در آن خانواده‏ي رشيدالدين با غلامان خاص و نيز مسؤولان امنيتي ساکن بوده‏اند و نيز مهندسان و معماران مخصوصي که در ساختمان تأسيسات ربع رشيدي نظارت داشته‏اند، در اين مکان سکونت داشتند. بهترين اماکن اين قسمت به سه مقام ارشد ربع رشيدي يعني متولي، مشرف و ناظر اختصاص داشته است و در ديگر اماکن بقيه‏ي خانواده و بستگان رشيدالدين سکونت داشتند.
علاوه بر اين سه قسمت (ربع رشيدي، شهرستان رشيدي و ربض رشيدي) چندين دهکده و يا باغ بسيار بزرگ متصل به اين قسمتها و يا در مجاورت آنها، متعلق به اين مجتمع بوده است که در هر کدام از آنها، گروهي خاص از غلامان که هر گروه از يک مليت معين بوده‏اند، سکونت داشته و کار مي‏کرده‏اند.(24)

تأمين آب بهداشتي براي ساکنين ربع رشيدي و حمام‏ها و اهالي تبريز

رشيد با احداث قنوت متعدد وقف آنها به منظور تأمين آب آشاميدني و حمام و ساير نيازهاي اهالي، آن هم به طريق بهداشتي و لوله‏کشي در جاهاي مورد نياز اقدامات مفصلي انجام داده و دستورات لازم را در وقف‏نامه داده است.

چگونگي انجام امور اداري و مالي ربع رشيدي

نحوه‏ي مديريت

سرپرستي و مسؤوليت مستقيم ربع رشيدي از بدو تأسيس (699 ه ق) تا حدود بيست سال، يعني سال قتل رشيدالدين (718 ه ق) با شخص او بوده است که باني و مؤسس آن است. در وقف‏نامه در چند جا بيان مي‏کند که تا خودش زنده و در قيد حيات است مديريت و توليت ربع رشيدي را به عهده دارد ولي بعد از خودش ، اداره‏ي آن را به يک هيأت سه نفري که در رأس آنها متولي قرار دارد، واگذار کرده است. در باب سوم وقف‏نامه مي‏نويسد : «اولا تا اين ضعيف در قيد حيات باشد توليت اين ابواب البر و موقوفات آن جهت نفس خود معين گردانيده‏ام و هيچ کس را در آن امور به هيچ وجه مدخلي و شروعي نيست اما بعد از...» (25)
در اوايل شرط مي‏کند که سه مقام متولي و مشرف و ناظر از ميان بزرگترين پسرانش و يا بزرگترين و ارشدترين نوه‏ها و خاندانش انتخاب مي‏شود، ولي گويا بعدها از اين تصميم منصرف شده و مي‏نويسد که متولي در زنده بودن خودش، لايق‏ترين و متقي‏ترين و مؤمن‏ترين افراد از اولادش را به اين سه مقام برمي‏گزيند.
براي اين سه مقام شرايط سختي تعيين کرده که نه تنها بايد مورد تأييد متولي باشند، بلکه قاضي‏القضات تبريز هم بايد آنها را تأييد کند. وقتي که اين اشخاص مورد تأييد قرار گرفتند همه بايد از آن پيروي کنند، در اين باره مي‏نويسد :
«... و شرط آن است که اين عمال (يعني آن سه مقام) اهل کفايت باشند و تارک تمام مسکرات باشند، و بايد اين معني نزد حاکم شريعت به ثبوت رسانند... (و تأکيد کرده که حتما اين سه نفر در ربع رشيدي حضور داشته و در کارها نظارت مستقيم داشته باشند ولي اگر به دليلي يکي از آنها نتوانست حاضر شود) ديگري را به نيابت خود جهت مباشرت آن عمل قائم مقام خود بدارند». (26)
متولي که مسؤول مستقيم ربع رشيدي بوده، بايد در هر کار اساسي و تصميمات مهم و بخصوص در امور مالي با دو مقام ديگر يعني مشرف و ناظر مشورت کند و سپس اقدام نمايد. متولي را نصيحت مي‏کند که رعايت حق را بنمايد، نيکوکار، صبور و خوش قول باشد و در تعيين افراد دقت کند و صالح‏ترين، و مجدترين مردمان را براي کار در ربع رشيدي، استخدام کند و ديگر مي‏گويد که قرض نکند که «قرض کردن عظيم نامستحسن بوده و خانها (خانه‏ها) بسياران خراب کند خصوصا وقف را» (27)
در همه جا ناظر را نايب متولي کرده که در غياب متولي مي‏تواند به امور ربع رشيدي رسيدگي کرده و امور را حل و فصل کند.

شرح وظايف، کنترل، شرايط استخدام و تقسيم کار در ربع رشيدي

در وقف‏نامه، شرح وظايف کليه‏ي کارکنان از بواب (دربان) و آشپز گرفته تا مدرسان، طلبه و سه مقام ارشد يعني متولي، ناظر و مشرف، دقيقا تعيين شده است که شرح تک تک آنها از حوصله اين مقاله خارج است ولي در ضمن مطالب تا حد ممکن به آنها اشاره خواهيم کرد.
دقيق‏ترين شرح وظايف، مخصوص متولي است که به طور پراکنده در قسمتهاي مختلف وقف‏نامه بيان شده است از جمله متولي مسؤول مستقيم امورمالي، استخدام، عزل، آموزش، ساختمان، گزينش طلبه و مدرسان، گزينش کارمندان ربع و کارگران و غلامان موقوفات و خلاصه همه‏ي امور مربوط به ربع رشيدي است منتهي با مشورت دو مقام ديگر يعني ناظر و مشرف.
مهمترين وظيفه‏اي که رشيد درباره‏ي آن بسيار تأکيد کرده و حساسيت به خرج داده، استخدام و گزينش کارکنان ربع رشيدي است. اساسي‏ترين مسأله‏اي که در گزينش به آن تکيه کرده، مسأله‏ي تقوا و پايبندي به اعتقادات اسلامي و امانتداري است.
رشيد کليه‏ي کارکنان را از همه‏ي جهات اخلاقي، اعتقادي و امانتداري و تعهد و کار و کوشش شديدا کنترل مي‏کند و اگر يکي خلافي انجام داد، بعد از تنبيه، از سازمان اخراج و کس ديگري که داراي آن خصايل نيکو باشد، نصب مي‏کند و مسأله کنترل در اين سازمان به نحو احسن انجام مي‏شده است، به علاوه به متولي توصيه مي‏کند که خوش‏خلق، صبور و مهربان باشد و نسبت به کارکنان دلسوزي و غمخواري کند.
درباره‏ي شرايط گزينش و استخدام طبيب علاوه بر آن شرايط عمومي (متعهد، مؤمن، باتقوا و مجتنب از مسکرات) بايد «حاذق و امين» هم باشد و يا مدرس (استاد) بايد «فاضل، علم به اصولين و به فروع و نيکوسيرت و مشهور به صلاح» باشد و يا طلبه و دانشجويان براي تحصيل در ربع رشيدي علاوه بر شرايط عمومي بايد «مهوس (علاقه‏مند) و مجد» باشند و اگر درس نخوانند و تنبلي کنند بلافاصله اخراج و ديگري به جاي آنها برگزيده شود و يا کتابدار بايد «عاقل کافي، متورع و حتما بايد نويسند و صاحب معرفت کتب» (28)باشد.
به طور کلي رشيدالدين در استخدام علاوه بر شرايط اخلاقي و اعتقادي، يکي از مهمترين شرايط در هر شغلي را تخصص داشتن و صاحب نظر بودن در آن شغل مي‏دانسته است.

املاک وقفي رشيد از روي وقف ‏نامه‏ي ربع رشيدي

در وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي ابتدا به فهرست و حدود جغرافيايي املاک يزد پرداخته شده که گويا بيشترين مقدار اوقاف او در اين نقطه از ايران بوده است. اين قسمت و ديگر قسمتهاي اموال وقف شده به خط حاکم تبريز است و رشيد صفحات يا اوراق آن را به خط خود شماره‏گذاري کرده است.
در هر صورت، فهرست املاک و رقبات موقوفه در يزد از صفحه‏ي 45 وقف‏نامه شروع و تا صفحه‏ي 103 ادامه دارد، تعداد اين اموال و املاک که حدود و ثغور جغرافيايي يا جهات اربعه‏ي آن دقيقا تعيين شده به 661 قطعه مي‏رسد. به علاوه اگر فهرست قطعاتي که در سه برگ مفقوده (شش صفحه) يعني اوراق 78،77 و 79 آمده و امروز در دست نيست به آن اضافه کنيم به بيش از هفت‏صد قطعه زمين شش‏دانگ يا مشاع و قريه و قنات وقفي فقط در يزد و حومه‏ي آن بالغ مي‏شده است.
بعد از املاک وقفي يزد، به املاک موقوفه‏ي تبريز و سپس به موقوفات مراغه پرداخته است.
سپس املاک وقفي آذربايجان يا «دارالملک تبريز» را بيان کرده که از صفحه‏ي 111 تا صفحه‏ي 115 ادامه دارد و بعد به املاک وقفي شيراز و املاک اصفهان (صفحه‏ي 116) و املاکي در موصل اشاره مي‏کند.
و نيز در وقف‏نامه از دو قريه بزرگ به نامهاي رشيدآباد و فتح‏آباد نام مي‏برد. باغ رشيدآباد که بسيار بزرگ بوده به چهار قسمت نجم‏آباد، باغ فردوس و باغ خانقاه تقسيم مي‏شده است که در اين چهار قريه (که مجموعا رشيدآباد ناميده مي‏شده) صد نفر غلام و صد نفر کنيز را سکني داده بود. (29)

چگونگي حفظ، نگهداري و اجاره دادن رقبات موقوفه

خواجه رشيد نسبت به نحوه‏ي بهره‏برداري از املاک و اراضي موقوفه نظرات خود را بيان مي‏دارد و حتي مدت اسناد اجاره و شرايط مستأجر را نيز مدنظر داشته و در وقف‏نامه مي‏نويسد :
«... بيشتر از سه سال به اجارت و مساقات ندهد و از معامله متغلبان اجتناب کند...» ش(30)
«... و بايد که البته اوقاف را به اجارت طويله ندهد و قطعا اوقاف را به ارباب جاه به اجارت ندهد. چه از تصرف کردن ايشان در آن خلل‏ها بسيار با ديد آيد...» (31)
رشيد همچنين در خصوص عمران رقبات موقوفه و اضافه نمودن به تعداد املاک و عقارات موقوفه نيز چنين نظر مي‏دهد :
«و اگر نصف حاصل موقوفات که بر رقبات تعلق دارد به تمام مصارف وافي نباشد مقدار حاصل را موزع کنند بر همه‏ي مصارف به نسبت نصيب، و اگر زايد آمد بدان ملکي بخرند و بر رقبات و اولاد وقف کنند به موجب مذکور».(32)
همچنين مي‏توان به نظر رشيد در مورد معافيت موقوفات از ماليات به منظور ايجاد شرايط بهتر براي عمران و آبادي آنها توجه کرد. او در نامه‏اي که خطاب به عمال حکومت و مردم سيواس نوشته است، مي‏گويد که به او خبر رسيده است که عوايد اوقاف «دار السياده» سيواس به مصرف خاص خود نمي‏رسد و موقوفات رو به ويراني نهاده است و اين کار را به ظلم متوليان و متصديان امور اوقاف نسبت مي‏دهد و مي‏گويد که بايد به جاي ايشان اشخاص معتبري به کار گماشت. مي‏نويسد که اگر نقصان عوايد اوقاف به سبب خرابي دهات است عوايد ديواني بايد صرف آباداني آنها شود اما اگر نقصان عوايد اوقاف به علت صدور حواله و مطالبه ماليات زائد از طرف ديوان است موقوفات را بايد از پرداخت اين حواله‏ها و ماليات‏ها معاف دارند.(33)

نحوه‏ي تنظيم بودجه‏ي موقوفات ربع رشيدي

از کل درآمد اوقاف ربع رشيدي، بعد از کسر هزينه‏هايي که براي بهره‏برداري در سال آتي ضروري بود، نصف باقي‏مانده‏ي محصول سهم اولاد رشيد مي‏شد و نصف ديگر را براي هزينه‏هاي جاري ربع رشيدي اختصاص مي‏دادند.
يعني اولاد رشيد علاوه بر سهم‏الارثي که در وصيت‏نامه‏ي ياد شده (مکتوب 36) برايشان تعيين شده بود، سهمي هم از درآمد اوقاف را مي‏بردند. ولي آنچه جالب توجه است اينکه هزينه‏هاي ضروري يعني تهيه‏ي آلات و ادوات اموال موقوفه مانند ابزار کشت بذر، لايروبي قنوات، کود، سهم زارعان املاک و تعمير اماکن و غيره بر سهم اولاد از برتري و اولويت برخوردار بوده‏اند.
سپس متولي را ملزم مي‏کند که بعد از محاسبه‏ي مخارج مذکور، باقي‏مانده‏ي محصول را نصف کند نيمي از آن را بين اولادش تقسيم کند و نيم ديگر را به مصارف ربع رشيدي برساند و حتي تأکيد دارد که اگر در سالي به دليل آفات سماوي و شيوع قحطي و خشکسالي ميزان محصول کم شد، متولي مي‏تواند همچنان هزينه‏ي ربع رشيدي را در اولويت قرار دهد. اصولا تنظيم بودجه‏ي ربع رشيدي بسيار مفصل و يکي از اساسي‏ترين فصول وقف‏نامه را تشکيل مي‏دهد که ما در اينجا قسمتهاي اساسي و ضروري آن را مي‏آوريم و از جزئيات مانند هزينه‏ي ادويه و هيزم و امثالهم جهت دارالضيافه و يا هزينه‏ي روغن چراغ اماکن و غيره صرف‏نظر مي‏کنيم و قبل از هر چيز به هزينه‏ي کل ربع رشيدي مي‏پردازيم :

کل هزينه‏ي نقدي و غيرنقدي ربع رشيدي

رشيدالدين در پايان وقف‏نامه، به قول خودش «جهت سهولت ضبط و سرعت فهم» (34)
تمام شرايط و مطالب مربوط به ربع رشيدي را خلاصه‏نويسي کرده است (ص 234 -217 وقف‏نامه).

جمع ‏بندي مبالغ نقدي

1. جمع کل هزينه در مرحله‏ي اول تأسيس ربع رشيدي 23705 دينار؛
2. اضافه کرد، جهت ارامل تبريز در هر سال 200 دينار؛
3. هزينه‏ي افزوده شده‏ي نوبت اول 2843 دينار؛
4. هزينه‏ي افزوده شده‏ي نوبت دوم 4870 دينار؛
جمع کل هزينه‏ي نقدي ربع رشيدي 31618 دينار.
در آن زمان هر دينار معادل سه مثقال طلا بوده است (35)
، پس جمع کل هزينه‏هاي نقدي مي‏شود معادل 94854 مثقال سکه‏ي طلا و اگر امروز قيمت متوسط طلا را گرمي پنج هزار و پانصد تومان محاسبه کنيم (هم اکنون تيرماه 1378، قيمت طلا در بازار تهران هر گرم بيش از پنج هزار و هفتصد تومان است) هزينه‏ي نقدي يا پرداختهاي ربع رشيدي سالي حداقل 521697000 تومان مي‏شده است.
مي‏بينيم که مشابه هزينه‏ي پيشرفته‏ترين مجتمعهاي آموزشي امروز است و اگر مقدار پرداختهاي جنسي ربع رشيدي که بعدا مي‏آيد بدان اضافه شود، متوجه مي‏شويم که هزينه‏ي هنگفتي بوده است و اهميت اين مجتمع بيش از پيش بر ما روشن مي‏شود. به هر حال مي‏پردازيم به مقدار پرداختهاي جنسي ربع رشيدي :

جمع هزينه‏ي جنسي ربع رشيدي

1. جمع کل مقدار نان مصرف شده در مرحله‏ي اول تأسيس 298750 من؛
2. اضافه‏ي مجدد 1800 من؛
3. افزايش نوبت اول 11909 من؛
4. افزايش نوبت دوم 73440 من؛
جمع کل پرداختهاي ربع رشيدي به صورت جنسي (نان گندم) 385899 من.تقريبا معادل 1157 تن (هر من تبريز معادل سه کيلوگرم محاسبه شده) در يک سال، به دو قلم مذکور بايد هزينه نگهداري و پذيرايي از هزارها نفر عالم وطلبه‏اي که از نقاط مختلف به تبريز آمده بودند اضافه کرد که در وقف‏نامه ذکر نشده ولي در مکاتبات رشيد گفته شده است.

تقسيم بودجه در ربع رشيدي

رشيد بودجه‏ي اين مجتمع را به ترتيب اولويت به اين شرح تقيسم کرده است :
اول. پرداخت سهم هيأت امنا؛
دوم. پرداخت حقوق و دستمزد کارکنان ربع رشيدي؛
سوم. پرداخت هزينه‏ي مصالح و ادوات ربع رشيدي همچون فرش، سوخت، مواد غذايي و غيره؛
چهارم. هزينه‏هاي پيش‏بيني نشده يا غير ضروري.
در اينجا توضيح قسمت‏هاي سوم و چهارم که بسيار مفصل است غير ضروري مي‏نمايد و فقط به طور خلاصه به قسمت‏هاي اول و دوم مي‏پردازيم.

ميزان دستمزد کارکنان ربع رشيدي

رشيدالدين هر يک از تأسيسات ربع رشيدي را که شرح مي‏دهد، تمام مسؤولين و کارکنان متعدد آن را نيز با شرح وظايف دقيق و تعيين حقوق و دستمزد نقدي و کمک غيرنقدي معرفي مي‏کند.
ما در اينجا به طور بسيار خلاصه دستمزد کارکنان بعضي تأسيسات مهم ربع رشيدي را ذکر مي‏کنيم تا نشان دهيم که دستمزدها در ربع رشيدي در حد بسيار خوب بوده و مقايسه‏ي آن را به عهده‏ي خوانندگان مي‏گذاريم.

دستمزد کارکنان مساجد

1. امام جمعه مسجد، صيفي و شتوي ربع رشيد سالي 120 دينار نقد رايج تبريز و هر روز 6 من نان گندم؛
2. دو نفر مؤذن خاص مساجد ربع رشيدي سالي 90 دينار نقد... و روزي چهار من نان گندم؛
3. دو نفر مؤذن ساير مساجدي که درشهرستان رشيدي و ربض رشيد و محلات آن واقع بوده‏اند، سالي پنجاه دينار و روزي ده من نان براي هر نفر.
4. واعظان مساجد سالي شصت دينار و روزي 5 من نان گندم براي هريک؛
5. قيمهاي مساجد سالي 36 دينار و روزي 2 من نان گندم؛
6. سقاهاي مساجد سالي 50 دينار و روزي 2 من نان گندم (36)
7. دربانان هر يک سالي 30 دينار و روزي 2 من نان گندم؛
8. مشعل‏داران مساجد سالي 30 دينار و روزي 2 من نان گندم.

دستمزد کارکنان مدارس

1. خازن دارالکتب (رئيس کتابخانه) سالي 150 دينار، روزي 3 من نان گندم؛
2. مرتب (رئيس مدرسه) سالي 60 دينار در مرحله‏ي اول و سپس 60 دينار ديگر در حاشيه اضافه کرده و مجموعا سالي 120 دينار نقد و روزي 4 من نان گندم؛
3. معادل دارالکتب يا مناول که در حقيقت متخصص علم کتابداري و کتاب‏شناسي بوده سالي 120 دينار نقد و روزي 3 من نان.
دستمزد مدرسان، معيدان و کارکنان بيت‏التعليم بعدا خواهد آمد.

دستمزد اعضاي درالحفاظ

تعداد اين افراد 24 نفر بوده‏اند که در تمام مدت 24 ساعت شبانه‏روز جز در موقع برگزاري نماز جمعه و جماع در گنبد ربع رشيدي به تلاوت قرآن مجيد مشغول بوده‏اند. اينان هر يک سالي 50 دينار و روزي مقداري نان حقوق مي‏گرفته‏اند.

دستمزد خازن و کليد دار

اينان از افراد بسيار مورد اعتماد رشيد بودند و هر يک سالي 300 دينار نقد و روزي 4 من نان حقوق داشته است فراش مخصوص گنبد سالي 40 دينار و روزي 2 من نان.

شهريه‏ي اهالي خانقاه

1. شيخ هر سال 150 دينار و هر روز 5 من نان؛ 2. صوفي‏ها هر يک سالي 30 دينار و روزي 3 من نان گندم؛
3. دو نفر خادم خانقاه هر يک سالي 40 دينار و روزي دو من نان؛ 4. فراش و 5. مشعل‏دار و 6. خازن خانقاه هر يک سالي 30 دينار و روزي 3 من نان.

دستمزد کارکنان دارالشفا

1. طبيب در اول سالي 300 دينار بعدها در حاشيه سالي 50 دينار ديگر به آن اضافه کرده جمعا به سالي 45
دينار نقد مي‏رسيده است.
از سهم هيأت مديره که بگذريم دستمزد طبيب از نظر کميت در مرحله‏ي دوم بعد از دستمزد مدرس ساير علوم که سالي 500 دينار بوده، قرار مي‏گرفته است و روزي ده من نان.
2.متعلمان (دانشجويان) علم طب هر يک سالي 30 دينار و روزي 3 من نان؛
3.جراح و کحال (چشم پزشک) هر يک سالي 100 دينار و روزي 5 من نان؛
4.ساير کارکنان دارالشفا را نيز با شرح وظايف و دستمزد تعيين کرده که از شرح آن خودداري مي‏شود.
چنان‏که بيان شد، فسلفه‏ي رشيد در پرداخت حقوق مکفي و سطح بالا اين بود که تمام کارکنان اعم از کارکنان آموزشي، اداري و غيره از سر رفاه و فراغ بال به کار و کوشش پردازند و خدمت کنند و هرگز به فکر مال و منال و هزينه‏ي زندگي زن و و فرزند نباشند.

شيوه‏ي پرداخت دستمزدها

پرداخت دستمزدها با نظم و ترتيب خاصي انجام مي‏گرفته است که قبل از شرح مطلب اين نکته را بايد متذکر شويم که هر چند دستمزد و اجرت کارکنان به طور سالانه تعيين شده بود، ولي پرداخت آن، درست به شيوه‏ي امروز، به طور ماهانه بود. در هر صورت در پايان هر ماه، حقوق و يا دستمزد هر يک از کارکنان را در کاغذي (يا پاکتي) پيچيده و با تشريفات خاصي به آنها مي‏داده‏اند.

بيمه‏ي افراد و اموال، بازنشستگي

مسأله‏ي بيمه امروز يکي از چشمگيرترين اقدامات سازمانهاي مختلف دولتي و غيردولتي اعم از سازمانها و شرکتهاي بازرگاني، صنعتي، کشاورزي و غيره است.
شايد باور نکنيم که اين امر، در هفت صد سال پيش مورد توجه خاص بنيانگذار ربع رشيدي بوده و به اجرا درآمده است.
رشيدالدين فضل‏الله اين امر را بخصوص براي کارکنان مزارع که از پايين‏ترين رده‏هاي سازمان ربع رشيدي محسوب مي‏شده‏اند و يا در حقيقت همان غلامان و بردگاني که در مزارع فتح‏آباد و رشيدآباد کار مي‏کرده‏اند، به اجرا در آورده و مصرا به متوليان آينده مي‏گويد که دقيقا اجرا کنند. به اين ترتيب که از سهم زارعان سالي يک ششم کل درآمد آنها را در صندوق خاص نگهداري کنند تا اگر خود و خانواده‏شان دچار حوادث پيش‏بيني نشده شدند و ياز بازماندگانشان بي‏سرپرست ماندند، از آن صندوق به آنها کمک شود که مي‏توان آن را همان حق بيمه و يا بازنشستگي دانست که امروز معمول است.
مثلا در مورد بيست نفر غلام ترک چنين مي‏نويسد :
«... هرچه کسب کنند پنج سدس پنج ششم از آن ايشان باشد و يک سدس يک ششم جهت وقف بستانند اما آن را محفوظ دارند تا اگر وقتي يکي از ايشان متوفي شود و از وي اطفال و ايتام و ارامل بازماند و يا به حادثه و واقعه قرضي احتياجي مبتلا شود، از آن حصه محفوظ به نظر متولي بي‏اسراف.... در مصالح ايشان صرف کنند و اصلا از اکساب ايشان به هيچ وجه ديگر چيزي صرف نکنند تا به هيچ‏وجه به ديگري محتاج نگردند و مکفي المؤونه باشند.» (37)
بازخريد کارکنان نالايق :
رشيد در مورد کارکناني که شايستگي لازم را نداشته باشند دستور باز خريد آنها را مي‏دهد، رشيدالدين پيش‏بيني‏هاي لازم را از نظر مالي جهت کل سازمان ربع رشيدي کرده بود به طوري که به متولي دستور مي‏دهد که هميشه براي يک سال آينده (علاوه بر مصارف سال جاري) از کليه مواد و نقود در انبارها و خزانه ذخيره داشته باشد که اگر به دلايلي مثل خشکسالي و جنگ و يا دير رسيدن محصول از نقاط دوردست به ربع رشيدي، دچار کمبود شد از اين ذخاير استفاده کند که اگر چنيني نکند بايد قرض نمايد که قرض کردن را بسيار نامستحسن دانسته است، در اين زمينه مي‏نويسد که «قرض کردن عظميم نامستحسن بود و خانها (خانه‏ها) بسيار خراب کند خصوصا وقف را». (38)
در مورد سالهاي خشکسالي و يا کمبود علت آن هر چه باشد، بايد به دقت از مصارف غيرضروري جلوگيري کرد و آنچه از نظر مديريت مهم است اينکه رشيد تأکيد مي‏کند که متولي کليه‏ي کارکنان ربع رشيدي و همه‏ي اولاد واقف را که به طريقي سهمي دارند، از اين کمبود مطلع سازد تا به متولي تهمت ناروايي نزنند و آنها نيز به سهم خود در مصرف افراط نکنند و با سازمان همکاري نمايند و در حقيقت همان شيوه‏ي «جيره‏بندي» در چنين موارد را توصيه و تأکيد کرده است.
رشيدالدين فضل‏الله، بنياد اين سازمان را چنان ريخته بود که اگر موقعيت فسادانگيز تاريخي اجازه مي‏داد و اگر حسادتها، چشم و هم‏چشمي‏ها، کينه‏توزي‏هاي جاهلانه و انتقام‏هاي بي‏رحمانه نبود اين تأسيسات تا به امروز هم مي‏توانست باقي باشد. ولي چنان که بيان کردم تهمت‏هاي ناروا، دسيسه‏هاي عجيب سياسي و سرانجام تحريک يک خان بي‏خرد مغول (ابوسعيد) که جز به عياشي‏هاي خويش نمي‏انديشيد بنيانگذار اين مجتمع علمي را با بي‏رحمانه‏ترين وجه نابود کرد. کاش تنها به کشتن او و پسرش و خاندانش اکتفا مي‏شد ولي آثار خير و اين سازمان علمي باقي مي‏ماند و يا فقط اموال شخصي او را
مصادره و غارت مي‏کردند نه اموال ربع رشيدي را که يک سازمان عام‏المنفعه و عمومي بود، ولي متأسفانه فرداي روز قتل رشيد، تمام آثار خير و اموال ربع رشيد را به غارت بردند و يا سوزانيدند و مردم عوام به تحريک عليشاه گيلاني و دستيارانش به جرم واهي همه چيز را نابود کردند و حتي بعد از بازسازي مجدد ربع رشيدي به وسيله‏ي غياث‏الدين محمد (پسرش رشيدالدين) بعد از قتل اين شخص نيز مجددا همان آفت دامنگير اين تأسيسات شد و ديگر سربلند نکرد و به بايگاني تاريخ سپرده شد.(39)

فعاليت‏هاي علمي و آموزشي ربع رشيدي

تمام تأسيسات عظيم ربع رشيدي با آن اوقاف و بودجه‏ي کلان، به حول محور آموزش علوم گوناگون مي‏چرخيد.
عبارت ديگر هدف غايي رشيدالدين فضل‏الله از احداث مجتمع، دانش‏دوستي، و علاقه‏ي شديد او به علم و علما بود، اهميت اين اقدام رشيدالدين از دو ديدگاه قابل توجه است :
اول - موقعيت اين مجتمع در آن برهه‏ي خاص تاريخي، بعد از حمله‏ي مغولان که چون آفتي تمام شؤون فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، اعتقادي، و سياسي ما را درهم نورديده بود.
در چنين موقعيتي رشيدالدين، اقدام به تأسيس مجتمع ارزشمندي مي‏کند تا بتواند فرهنگ غني اسلامي که قبل از دوره‏ي مغول به اوج رسيده و دانشمنداني چون ابن‏سينا، رازي، فارابي، ابوريحان بيروني، و غزالي و... را در دامن خود پرورانده بود، دوباره زنده کند و چراع معنويت را که رو به خاموشي گراييده بود، همچنان روشن و جاويدان نگه دارد.
دوم - شيوه‏ي آموزش و سيستم اداري ربع رشيدي است که تا آن زمان نظير نداشته و حتي پيشرفته‏تر از روش نظاميه‏ها که چند قرن پيش از آن به وسيله‏ي خواجه نظام‏الملک احداث شده بودند، بوده است. اما مهمتر از همه‏ي اينها بينش علمي و طرز فکر و عمل اوست که گويي او را لااقل هفت‏صد سال از زمان خودش جلوتر قرار داده است. آنچه که اين مرد، بويژه در زمان وزارت طولاني‏اش انجام داد، و ديد جامع و برداشت دورانديشانه‏اي که از مسائل علمي و فرهنگي داشت، همه حاکي از قدرت فکري و اصالت عمل يک مرد بزرگ تاريخ بود. ربع رشيدي اين شهر دانش و پژوهش که بزرگترين بنياد خيري بوده که تاريخ ايران چه از زمان قبل از اسلام و چه بعد از اسلام بناي خيري با با اين شکوه و عظمت نشان نمي‏دهد، شايد نه تنها در آن زمان در نوع خود بي‏نظير بود بلکه پس از آن شبيه آن را در جاي ديگر نمي‏توان سراغ گرفت؛ اگر اشتباه نکنم تازه پس از جنگ دوم جهاني بود که شوروي‏ها نيز فکري مشابه را با ايجاد شهر اکادمگورود دنبال کردند تا بتوانند گروهي از دانشمندان و محققان برجسته‏ي خود را در يک واحد بزرگ شهري جمع‏آوري کرده محيط فکري و وسائل کار لازم در يک جا براي آنها فراهم کنند.
اما آنچه که بيش از خود شهر جالب توجه است تشکيلات و اداره‏ي امور اين واحد بزرگ علمي است که به راستي از هر جهت حيرت‏آور است. چون گويي بر اساس آخرين روشهاي امروزي و مفاهيم و اصول دانشگاهي زمان ما استوار بوده است. بي‏پروا بايد اعتراف کنم که يک مطالعه‏ي سطحي کار و زندگي طلاب در ربع رشيدي جدا حس مباهات و غروري در من ايجاد کرد که چگونه اجداد ما قرنها قبل از آنکه مفاهيم و کلمات خارجي از قبيل Time Full يا Paper يا Academic Exchange يا Department و يا Library Scinces و Sandwich Courses و کنفرانس و سمينار و غيره در قاموس دانشگاهي ما وارد شود اصول مشابهي را عينا به خاطر پيشرفت امور علمي و آموزشي رعايت مي‏کردند و ضمن اختصاص اعتبارات و وسايل کلان براي پيشبرد دانش و پژوهش در عين حال نهايت توجه را هم به آنچه که ما امروز «اقتصاد دانشگاهي» مي‏ناميم مبذول مي‏داشتند. شايد بي‏جا نباشد که براي اثبات اين ادعا نمونه‏هايي را در اين زمينه ذکر کنم.
در دارالشفاي ربع رشيدي طبق وقف‏نامه، اطبايي که به خدمت درالشفا مأمور مي‏شدند مي‏بايستي که هر کدام نوبه و کشيک داشته باشند تا اينکه شبانه‏روز هميشه يک نفر طبيب يا شاگرد و داروساز در سرکار حاضر بوده و هر طبيبي بايد دو نفر متعلم را درس طب و داروسازي آموزد. به علاوه رشيدالدين به فرزند خود سعدالدين مي‏نويسد : «پنجاه طبيب حاذق که از اقصاي بلاد هند و مصر و چين و شام و ديگر ولايت آمده بودند گفتيم هر روز در دارالشفاي ما تردد نمايند و پيش هر طبيب ده کس از طالب علمان مستعد نصب کرديم تا به اين فن شريف مشغول گردند و کحالان (چشم پزشکان) و جراحان و مجبران (شکسته‏بندها)که در دارالشفاي ماست به قرب باغ رشيدآباد که آن را معالجه‏ي معالجان خوانند بنياد فرموديم و ديگر اهل صنايع و حرف که از ممالک آورده بوديم هر يک را در کوچه‏اي ساکن گردانيديم...»
مسکن اطبا و متعلمين در سراها و حجره‏هاي مخصوص مقرر بوده است. دوره‏ي تحصيل از محصلين طب پنج‏سال بوده و پس از پنج‏سال اگر استاد را معلوم شود که آنها در علاج بيماران ماهر گشته‏اند به موجبي که عادت است اجازت ايشان بنويسد تا ايشان در علاج شروع کنند... و بايد طبيب مذکور تمامت کساني که در ربع رشيدي مجاور يا مسافر يا عمله آنها باشند و رنجور شوند علاج کند (مفهومي تمام وقت). روزهاي دوشنبه و پنجشنبه مقرر بوده که به همسايگان ربع رشيدي و اولاد واقف و غلامان که واقف آنان را آزاد ساخته و باغبانان و برزيگران موقوفات ربع رشيدي داوري مفت دهند. اگر مسافري رنجور مي‏گرديده بايد هر کجا که متولي مصلحت مي‏داند او را بخواباند و طبيب به علاج او پردازد تا شفا يابد و پس از شفا يافتن سفر کند(Social Security).
همان‏طور که در حال حاضر سعي مي‏شود از وجود دانشمندان برجسته و آنهايي که تحصيلات خود را در بهترين مؤسسات عملي خارج به پايان برده‏اند، استفاده شود و آنها را استخدام کنند و نام اين کار ساده را امروز جلب مغزهاي متفکر يا Brain Gain مي‏نامند، خواجه رشيدالدين دائما طبق برنامه‏ي دقيق و منظمي مراقب بوده است که از يکسو مغزهاي برجسته را در ربع رشيدي جمع‏آوري کند و از سوي ديگر از وجود آنها نهايت استفاده را براي تربيت کارهاي ملي به عمل آورد. تنها در کوچه‏ي علما چهارصد روحاني و مفتي و متشرع با مستمريها و مزاياي کافي منزل داشتند. در کوي طلاب که مجاور کوچه‏ي فوق بود هزار تن طالب علم شايق علوم که از کشورهاي مختلف مسلمان گرد آمده بودند هزينه‏ي تحصيلي طبق شايستگي و استعداد خود دريافت مي‏کردند. (Scholarship).
از نامه‏هاي بي‏شمار او به نقاط گوناگون جهان چنين برمي‏آيد که دارالشفاي ربع رشيدي داراي مجموعه‏ي کاملي از آخرين داروها و روغن‏ها و گياهان پزشکي مورد نياز بوده و در حقيقت موزه‏ي غني و مجهزي در اختيار داشته است.
پتروشفسکي در کتاب خود اين جمله را نقل مي‏کند :
«از همه‏ي ممالک انواع درختان ميوه‏دار و رياحين و حبوبات که در تبريز نبود و هرگز در آنجا کس نديده نهال و شاخ آن پيوند کردند و بذور آن بياوردند و به تربيت آن مشغول شدند... و تمامت ولايات بعيد از ممالک هند و ختاي و غيره ايلچيان فرستاده تا تخم چيزهايي که مخصوص به آن ولايات است بياورند، در اين نامه‏ها مقدار هر روغن (که از يک تا سيصد من به تفاوت ذکر شده است) و محل تهيه و مدارک آنها به طور دقيق معين مي‏شده است. در نامه‏اي به عنوان «خواجه علاءالدين هندو» و بر اساس گزارش پزشک مسؤول و متصدي بيمارستان محمدالنيلي که در نامه از او به عنوان «جالينوس دوران» اسم برده شده از انواع و اقسام روغن‏هاي معطر و داروهايي از قبيل افسنتين يا خاراگوش و کندر رومي و بابونه و روغن کرچک و روغن عقرب نام برده شده و با توجه به اينکه اين روغنها را بايد از ممالک مختلف بياورند فرمان داده است که به منظور جلوگيري از بروز تأخيري براي هر يک از شش مکان مورد بحث پيکي جداگانه تشکيل شود.
از لحاظ کمک به دانشمندان و پيشرفت علم علاوه بر اينکه آخرين اطلاعات و کتب و وسائل مورد نياز را در اختيار دانشمندان در داخل قرار مي‏داده در نامه‏اي به عنوان پسرش اميرعلي حاکم بغداد، به او دستور مي‏دهد که به دانشمندان سراسر امپراتوري ايران از جيحون گرفته تا جمنا و از جانب مغرب تا حدود آسياي صغير و مرز مصر مستمري و تحف بدهد و تحف مزبور در هر مورد مرکب بوده است از مبلغي پول و يک قباي پوستي يا مخمل و يک مرکب. در يک نامه‏ي ديگر دستوراتي به يکي از مأموران خود در آسياي صغير داده که به دانشمندان مغرب يا سرزمينهاي عربي اسلامي پاداش و جوايز بدهند و از دانشمنداني که در آن نام برده شش تن ساکن قرطبه و ديگر قسمتهاي اندلس و چهارتن ساکن تونس و طرابلس و قيروان بوده است. و با توجه به مسافتهايي که وجود داشته است مي‏توان ديد که رشيدالدين تا چه اندازه در کار خود بينش و برداشتي جهاني داشته و به راستي مي‏خواسته است که ايران را مرکز دنيايي پيشرفته‏ترين علوم وقت قرار دهد.
با توجه به مطالب ياد شده از مآخذ غيرقابل انکار و آثار شخصي رشيدالدين فضل‏الله بخصوص مکاتيب رشيدي و وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي، مي‏توان گفت که مجتمع علمي و فرهنگي ربع رشيدي با نمونه‏هاي پيشرفته‏ي امروز قابل مقايسه است و بايد به آن کساني که در همه‏ي کارها، بخصوص در آموزش و پرورش، غرب و يا شرق را الگو قرار مي‏دهند، گف که به جاي تقليد از آنها، بياييد از چنين نمونه‏هاي شگرف در تاريخ و فرهنگ اسلامي خويش استفاده نماييم و اينها را الگو قرار دهيم، البته نمي‏گويم که آنچه در جهان امروز وجود دارد، دور بريزيم و به قرن هفتم و هشتم هجري برگرديم. خير، ابدا. بلکه مي‏گويم در اين برهه از زمان که صحبت از احياي مجدد تمدن عظيم اسلامي و بازگشت به خويشتن مطرح است، ضمن توجه به شيوه‏هاي پيشرفته‏ي آموزش و پرورش در جهان امروز، سعي کنيم ارزشها و باورها و کاربردهاي آموزشي و مديريت اسلامي را در رأس امور قرار دهيم تا فرهنگ غني اسلامي را دوباره زنده کنيم و به دنياي شرق و غرب بفهمانيم که اسلام و شيوه‏ي تفکر اسلامي در دنياي امروز نيز قادر به ايجاد تمدن و فرهنگي غني و استوار است. ان‏شاءالله.

تأسيسات آموزشي

آموزش در ربع رشيدي را به چند مقطع مي‏توان تقسيم‏بندي کرد :
1. بيت التعليم؛ 2. آموزش حرفه‏اي؛ 3. مدارس عالي؛ 4. دارالشفا؛ 5. خانقاه.

بيت التعليم

در آن به کودکان خردسال، مخصوصا کودکان کارکنان ربع رشيدي و عده‏اي کودکان يتيم و بي‏سرپرست تبريز آموزش خواندن و نوشتن داده مي‏شده که در واقع همان مدارس ابتدايي امروز بود. محل بيت‏التعليم در وقف‏نامه دقيقا تعيين شده که واحد کوچکي نسبت به ديگر مدارس در همان روضه بوده و رشيد مي‏نويسد : «... و اين خانه‏اي است در روضه که بزرگترين خانها (ي)روضه است». هر معلم هميشه ده کودک را تعليم مي‏داد و اين خود از نظر آموزشي قابل اهميت است و همه‏ي دانش‏آموزان يا متعلمان در ربع رشيدي شبانه‏روزي بوده‏اند.
اين کودکان يک سرپرست شبانه‏روزي نيز داشته‏اند که تنها همين سرپرست يا اتابک، همراه زن و فرزند خود در کنار بيت التعليم در داخل ربع رشيدي خانه داشته است. حقوق و شهريه‏ي کارکنان بيت‏التعليم و دانش‏آموزان را دقيقا به اين شرح تعيين کرده است :
معلم سالي 120 دينار (ماهي 10 دينار) نقد رايج تبريز و هر روز چهارمن نان گندم (سالي 1440 من)؛
اتابک يا سرپرست کودکان سالي 60 دينار و روزي 2 من نان گندم.
کودکان بي‏سرپرست نيز که اشاره شد شبانه‏روزي بوده و تا زماني که بعد از يادگرفتن خواندن و نوشتن (بخصوص تعليم قرآن) و آموزش حرفه‏اي بتوانند خود را را ببرند، در ربع زندگي مي‏کرده‏اند. براي اينان نيز حقوقي در نظر گرفته بود معادل سالي 12 دينار و روزي 1 من نان گندم.

آموزش حرفه‏اي

مخصوص فرزندان کارکنان ربع رشيدي بويژه فرزندان آن 220 نفر غلام ربع رشيدي بوده است. رشيد به متولي توصيه مي‏کند که امکاناتي فراهم کند تا اين کودکان بر حسب نوع و ميزان استعدادشان در ربع رشيدي و در ديگر تأسيسات متعلق بدان مثل مزارع، کارخانه‏ها و غيره، شغلي يا حرفه‏اي را بياموزند. در وقف‏نامه مشاغلي را که پيشنهاد کرده تا اين کودکان به آن بپردازند، عبارتند از : «فرزندان ايشان را هر يکي به صنعتي و حرفتي که موافق و ملايم حال او باشد از خطاطي، قوالي، نقاشي، زرگري، باغباني، کهريزکني، دهقنت (کشاورزي)، معماري و ساير حرف «بر وجهي که متولي مصلحت ببيند تا آن صنعت بياموزند و بدان کسبي کنند و تا ممکن باشد صنعت پدر خود آموزند.» (40)
آموزش حرفه‏اي، مثل ديگر مراکز آموزشي، در ربع رشيدي محل و ساختمان معين نداشته و به صورت عملي در نزد استادکاران و استادان هر فن در ربع، آموخته مي‏شده است و آنچه مهم است توجه رشيد به اين مسائل و تأکيد بر آن است که آن را جزء وظايف متولي و يکي از اصول وقف‏نامه قرار داه و در مکاتيب (مکتوب 51) نيز به آن اشاره کرده است.

مدارس عالي

رشيدالدين در ربع رشيدي يک مدرسه در دو رشته از علوم بنا کرد و محل آن را در همان دو مسجد روضه که روبه‏روي هم واقع بوده‏اند يعني مساجد صيفي و شتوي (تابستاني و زمستاني) تعيين کرد. در اين دو مسجد اول دو مدرس و يک معيد (استاديار) براي تدريس در دو رشته از علوم تعيين کرده بود، يکي از اين دو مدرس فقط دو دانشجو داشت و ديگري ده دانشجو.
در سال 715 ه ق تعداد مدرسان و طلبه را افزايش داده به اين ترتيب که تعداد مدرس علم حديث و تفسير از يک نفر به دو نفر و تعداد دانشجويان آنها از دو نفر به پنج نفر (جمعا ده نفر) افزايش يافته و تعداد مدرسان علوم ديگر از يک مدرس و يک معيد، به سه مدرس و سه معيد، و تعداد طلبه يا دانشجويان هر يک همان ده نفر (جمعا سي نفر) بوده است در صورتي که قبل از اين تاريخ، تعداد طلبه‏ي ساير علوم فقط ده نفر بوده‏اند. به علاوه در حاشيه‏ي صفحه‏ي 165 (پشت برگ 165 وقف‏نامه) دو نفر مدرس مخصوص را تعيين کرده که تأليف خود رشيدالدين را تدريس کنند و
ميزان حقوق هر يک و محل تدريس و سکونت و تعداد طلبه را تعيين کرده است.
موضوع مهم در اين مدرسه‏ي عالي که داراي سه رشته بوده (1. - رشته‏ي علم و تفسير و حديث؛ 2. رشته‏ي علوم عقلي و حسابي و غيره؛ 3. تدريس تأليفات خود رشيد)، توجه رشيد به رشته‏ي علوم عقلي و حسابي و... يا به قول خودش «ساير علوم» است که نه تنها تعداد مدرسان و طلبه‏ي آن بيشتر بوده بلکه هر مدرسي يک معيد (استاديار) هم داشته است و حقوق و دستمزد اين مدرسان از سايرين حتي از مدرسان تأليفات خودش هم بيشتر بوده است. چنان که عينا در تصوير صفحه‏ي مقابل يا برگ 107 مشاهده مي‏شود، حقوق مدرس علم تفسير و حديث سالي 105 دينار (غير از حقوق جنسي روزي 5 من نان گندم) بوده و بعدا هيچ به آن اضافه نشده ولي حقوق مدرس ساير علوم 360 دينار و حقوق معيدش 160 دينار و بعد در کنار هر يک رشيد با خط خودش اضافه کرده به حقوق مدرس 140 دينار و به حقوق معيدها 40 دينار که جمعا مدرس ساير علوم سالي 500 دينار (بالاترين حقوق پرداختي در ربع رشيدي) و معيد او سالي 200 دينار حقوق مي‏گرفته‏اند (غير از حقوق نقدي براي هر مدرس روزي 5 من و معيد روزي 6 من نان گندم تعيين شده است).
رشيد براي اين مدرسه يک نفر رئيس يا به قول خودش «مرتب» نيز تعيين کرده است.
مرتب که مستقيما زير نظر متولي و به وسيله‏ي او تعيين مي‏شد، وظيفه‏ي سرپرستي، برنامه‏ريزي و کنترل اين مدرسه را به عهده داشت. حقوق مرتب را اول سال 60 دينار تعيين کرده ولي بعدها شصت دينار ديگر به آن اضافه کرده و به سالي 120 دينار (برابر حقوق يک معلم بيت التعليم يا مدرسه‏ي ابتدائي در ربع رشيدي) رسانده است.
در متن گوشه‏ي پايين سمت چپ صفحه‏ي مذکور مشاهده مي‏شود که براي طلبه، مدت زمان محدود و معيني تعيين کرده بود و تأييد مي‏کند که فقط مدت پنج سال در مدرسه بمانند و به تحصيل اشتغال ورزند و اگر تنبلي کنند و درس نخوانند از مدرسه بيرونشان کرده ديگري را برگزينند.
براي روشن‏تر مطلب عينا نوشته‏هاي آن را مي‏آوريم :
«و شرط رفت که هر يکي از اين ده نفر طالب علم، پنج سال درين بقعه ملازمت تحصيل نمايند و چون اين پنج سال بگذرد، متولي ايشان را تبديل کند به ديگران که امثال ايشان باشند و اگر در ميان اين پنج سال بعضي از ايشان اعراض کند از تحصيل و کسالت (تنبلي) پيش گيرد هم تبديل کند».
ويژگيهاي مدرسه‏ي ربع رشيدي و تفاوتهاي بنياني آن را با مدارس مشابه به اين ترتيب مي‏توان بيان کرد :
1. تعيين شرايط استخدام مدرسان و معيدان چه از نظر اعتمقادي و اخلاقي و چه از نظر پايگاه علمي و تخصصي؛ از نطر علمي و تخصصي استادان و استادياران (معيدان) بايد به درجه‏ي اجتهاد متقن و يا همان استادي در رشته‏ي مورد نظر رسيده باشند.
2. تعيين تعدادي معين از طلبه در هر کلاس درس، که تا آن زمان در مدارس مشابه سابقه نداشته است. در مدارس ديگر (چه قبل و چه بعد از ربع رشيدي) تعداد طلبه به حدي زياد بوده که حلقه‏هاي درسي بزرگ تشکيل مي‏شد و چون صداي مدرس به همه نمي‏رسيد، دو نفر معيد در دو طرف استاد يا دو طرف مسجد ايستاده و سخنان او را تکرار مي‏کرده‏اند تا به گوش همه برسد.
مسلما ارزشيابي اين گروه کثير بسيار مشکل و غير قابل کنترل بوده و هر چند گروه بيشتري سود مي‏جسته‏اند ولي بازده کار زياد نبوده است. به علاوه کنترلي هم از نظر حضور و غياب در محل تعليم انجام نمي‏گرفته است . در صورتي که در ربع رشيدي، اولا، تعدد دانشجويان يا طلبه در هر کلاس محدود بود، ثانيا، همه‏ي آنان حتما بايد در جلسات درس شرکت مي‏کردند و بدون اجازه‏ي متولي و يا مرتب حق خروج از مدرسه و يا ربع رشيدي را نداشتند و اگر تنبلي مي‏کردند و در جلسات حضور نمي‏يافتند شديدا مجازات و گاهي اخراج مي‏شدند و افراد بي‏لياقت و بي‏استعداد نمي‏توانستند با اين شرايط سخت در مدرسه دوام بياورند، فارغ‏التحصيلاني که جواز «اجازات روايت» (يا به اصطلاح امروز پايان نامه) مي‏گرفتند واقعا در آن رشته به درجه‏ي تبحر مي‏رسيدند .
3.تعيين زمان معين و محدود براي تحصيل طلاب؛ اين موضوع يکي از مهمترين ويژگيهاي ربع رشيدي است و از اساسي‏ترين تفاوتهاي آن با مدارس مشابه بوده است زيرا در مدارس ديگر هيچ‏گاه زمان معين جهت تحصيل در نظر گرفته نمي‏شد (و اکنون نيز چنين است) و مدت طلبگي ممکن بود به پانزده سال يا بيست و گاهي مادام‏العمر ادامه داشته باشند. در صورتي که شايد براي اولين بار در تاريخ آموزش و پرورش جهان اسلام، رشيدالدين مدت تحصيل را براي دانشجويان به پنج سال محدود کرد و اگر دانشجو نمي‏توانست در اين مدت به درجه‏ي علمي مورد نظر برسد، او را بدون دادن مدرک فراغت از تحصيل، از مدرسه اخراج مي‏کردند. درست است که تعداد طلبه در مدارس ربع رشيدي محدود بود، ولي همانهايي که فارغ‏التحصيل مي‏شدند از نخبگان بودند و محيط آموزشي به پناهگاهي جهت استفاده از يک شهريه‏ي بخور و نمير، به بهانه‏ي تحصيل، مبدل نمي‏شد و هر فرد کودن و بي‏استعدادي حق ورود به اين مؤسسه را نداشت و اين خود يکي از مشابهت‏هاي خوب ربع رشيدي با دانشگاههاي امروز است.
4.سنجش استعداد دانشجو و سپس تعيين رشته‏ي تحصيلي؛ اين موضوع امروز يکي از مهمترين مسائل در آموزش و پرورش دنياست که رشيد در هفت‏صد سال پيش آن را به کار مي‏برد. رشيدالدين نه تنها در وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي تأکيد مي‏کند که حتما محصلان يا طلبه بايد در رشته‏ي تحصيلي «مستعد» باشند، بلکه در مکاتبات رشيدي هم به آن اشاره دارد و صريحا بيان مي‏کند که اول استعداد افراد را مي‏سنجيد و سپس تعيين مي‏نمود که پيش کدام استاد و در کدام رشته به تحصيل بپردازند، چنانکه در قسمتي از يک نامه (مکتوب 51) مي‏نويسد :
«... ما تعيين کرديم که هر طالب علم پيش کدام مدرس تحصيل علم کند و ديديم که ذهن هر طالب علمي از طالب علمان معدود، مستعد کدام علم است از فروع و اصول نقلي و عقلي، به خواندن آن علم امر فرموديم...»
امروز در آموزش و پرورش دنياي پيشرفته، اين گونه گزينش و سنجش، از طريق تست‏ها و آزمايش‏هاي گوناگون هوشي، معلوماتي و غيره انجام مي‏گيرد، ولي متأسفانه رشيدالدين شيوه‏ي پذيرش را بيان نکرده است، آنچه مسلم است اين موضوع بر اساس تجربه و برخورد متوالي مسؤولان با دانشجويان و يا شايد محاوره و مصاحبه در بدو ورود انجام مي‏گرفته است و اين مورد نيز در مدارس آن عصر و حتي بعد از آن، سابقه نداشته است.
5. تفکيک رشته‏هاي علوم از يکديگر؛ به طوري که بيان شد در ربع رشيدي چند رشته‏ي علمي تدريس مي‏شد از جمله علم تفسير و حديث، فقه، علوم ادبي، علوم حسابي (رياضيات) و بخصوص علم پزشکي که بعدا به آن خواهيم پرداخت. و همه تحت نظارت و رياست عاليه‏ي متولي (در حکم رئيس دانشگاه) و مسؤوليت و کنترل و برنامه‏ريزي مرتب (رئيس دانشکده) عمل مي‏کرده‏اند.
6. نگهداري دانشجويان در ربع رشيدي به صورت شبانه‏روزي (پانسيون) و تأمين کليه‏ي مايحتاج رفاهي آنها اعم از غذا، پوشاک، مسکن، بهداشت، حمام، امور درماني (طبيب دارالشفا همه را مجاني مداوا مي‏کرد) و حتي دادن مبالغي پول به عنوان کمک هزينه بوده است و نيز تأمين وسايل رفاهي مدرسان و معيدان و ديگر کارکنان ربع رشيدي به علاوه تهيه و تعيين محل سکونت جهت خانواده‏ي آنان در محلات شهرستان رشيدي، غير از دفتر کاري که در خود ربع رشيدي مختص هر يک از استادان بود که درست مثل دانشگاههاي امروزي است.
در نتيجه طلبه و مدرسان به دور از هرگونه اشتغالات ناراحت‏کننده‏ي مالي، به تعليم و تعلم مي‏پرداختند و بخصوص بيشتر اوقات بيکاري خود را به مطالعه در کتابخانه‏ي شصت‏هزار جلدي ربع رشيدي که شامل انواع کتب در رشته‏هاي گوناگون و به زبانهاي متعدد بود، مي‏گذراندند.

دارالشفا (دانشکده‏ي پزشکي)

دارالشفا يا بيمارستان که يک واحد مجزا و مجهز در ربع رشيدي بوده است در حکم يک دانشکده‏ي پزشکي بود زيرا در آنجا هر پزشکي علاوه بر مداواي بيماران پنج تا ده دانشجو را تعليم علم طب مي‏داد.
پزشکان دارالشفاي ربع رشيدي - چنانکه از وقف‏نامه و مکاتيب رشيدي برمي‏آيد - به دو دسته‏ي تمام وقت و نيمه وقت تقسيم مي‏شدند. پزشکان تمام وقت که در رشته‏هاي مختلف علم پزشکي بودند شامل يک پزشک و يک پزشکيار امراض عمومي، يک نفر چشم پزشک (کحال) يک يا چند نفر جراح و چند نفر پزشک شکسته بند (مجبر) بود که اينان در استخدام رسمي ربع رشيدي بودند و حق کار در خارج و خروج بدون اجازه‏ي متولي از ربع را نداشتند.
دانشجويان هم بايد فقط مدت پنج سال در ربع رشيدي به تحصيل علم طب اشتغال داشته باشند و بعد از اين مدت بايد دانش‏نامه دريافت کنند و اگر هر يک نتواند، اين پنج سال هدر رفته و نبايد به طبابت بپردازد.
دانشجويان مي‏بايست در مواقع مداواي بيماران (بعدازظهرها و روزهاي دوشنبه و پنج‏شنبه) دستيار طبيب باشند و به او کمک کنند يعني صبح‏ها به صورت تئوري و بعدازظهرها به صورت عملي همراه طبيب آموزش مي‏ديده‏اند.
به علاوه يک نفر معيد يا پزشکيار هم هميشه همراه طبيب بوده که او را چه در امر تدريس و چه در مداواي بيماران و تهيه‏ي داروها کمک مي‏کرده است.
طبيب در موقع ويزيت بيماران بايد در مقابل درب داروخانه يا به قول خود رشيد «شبکه» بنشيند و بعد از معاينه‏ي بيماران داروهاي مورد نظر را روي کاغذ (نسخه) نوشته و به مسؤول داروخانه (خازن) بدهد و خازن همراه شرابدار (دکتر داروساز) داروي مذکور را به بيمار بدهند.(41)
جالب‏تر اينکه در ربع رشيدي هيچ‏گونه وجهي چه از مجاوران و مسافران و چه از بيماران ديگر دريافت نمي‏شد
و معالجه کاملا مجاني بود. حال آنکه داروها را با مخارج سنگيني از اقصي نقاط (چنانکه خواهيم گفت) تهيه، و در داروخانه و انبار بزرگ و مخصوص نگهداري مي‏کردند. اگر بيماري از ساکنان ربع رشيدي نمي‏توانست به پاي خود براي مداوا بيايد، طبيب بايد به عيادت او مي‏رفت و حتي مسؤول تهيه‏ي دارو يعني شرابدار برايش دارو مي‏برد و مطبخي (آشپز مخصوص بيمارستان) غذاي تجويز شده از طرف طبيب را مي‏پخت و براي بيمار مي‏برد. در بيمارستان، محل استراحت بيماران بستري شده به دو قسمت تقسيم مي‏شد، قمستي براي بيماران معمولي و قسمتي مخصوص بيماراني که امراض واگير داشتند و نيز بيمارستان چندين پرستار يا به قول رشيد «خادم المرضي» داشته است.

داروخانه‏ي ربع رشيدي و انواع داروها از کشورهاي مختلف

در مورد داروخانه‏ي دارالشفاي ربع رشيدي مطالب بسياري در مکاتيب رشيدي و وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي وجود دارد، در وقف‏نامه به صدها خمره‏ي بزرگي اشاره مي‏کند که در هر يک مصرف چند سال داروهاي گوناگون ذخيره شده بود و نام هر دارو روي خمره نوشته شده و در انبار مخصوصي که در کنار دارالشفا بوده، نگهداري مي‏شده است. در مکاتيب رشيدي به چند نامه بر مي‏خوريم که از پسران و يا ايادي خود از نقاط مختلف، تقاضاي ارسال داروهاي مخصوصي را کرده است. مثلا در نامه‏اي که در حقيقت يک حکم مأموريت است، شخصي به نام خواجه علاالدين هندو را مأمور کرده که او مأموراني را به نقاط مختلف داخل و خارج از کشور بفرستد تا داروهاي خاصي را تهيه کند.

پزشکان نيمه‏ وقت

چنانکه اشاره شد، غير از پزشکاني که تمام وقت در ربع رشيدي بودند و بدون اجازه‏ي متولي نبايد از حضور خودداري کنند، پزشکان ديگري هم به ربع رشيدي آمد و رفت مي‏کردند و در آنجا به تدريس علم طب و شايد طبابت بيماران مي‏پرداختند که ما ايشان را «پزشکان نيمه‏وقت» ناميده‏ايم. اکثر اين اطبا از نقاط دور دست و يا از کشورهاي بيگانه به تبريز آمده بودند و هر کدام از آنها ده نفر دانشجوي علم طب را تعليم مي‏دادند (در صورتي که پزشکان تمام‏وقت هر کدام فقط پنج دانشجو داشتند) و محل سکونت آنان و خانواده‏شان نيز در محله‏اي مخصوص به نام «کوچه‏ي معالجان» بود و حال آنکه پزشکن تمام‏وقت ربع رشيدي در محله‏ي «صالحيه» که مجاور ربع و يکي از بهترين محلات شهرستان رشيدي محسوب مي‏شد، ساکن بودند . به علاوه اينان در داخل ربع رشيدي نيز اتاق مخصوص کار داشتند. ولي پزشکان نيمه‏وقت، در داخل ربع، اتاق کار نداشتند.
با اين وصف اگر حساب کنيم که هر طبيب نيمه‏وقت ده دانشجو داشته، پس جمعا 500 نفر دانشجوي علم پزشکي ، غير از آناني که در خود ربع، تعليم مي‏ديدند، به وسيله‏ي اين پزشکان به تحصيل اشتغال داشتند. علت علاقه‏ي رشيد به اين رشته از علوم آن بود که خود او از اطباي معروف و مشهور در اين فن بوده. گذشته از آن ، خانان مغول نيز علاقه‏ي شديدي به علم طب داشتند و آن را تشويق و تحريص مي‏کردند.

بيت ‏الکتب يا کتابخانه‏ي ربع رشيدي

ارزشمندترين تأسيسات ربع رشيدي، کتابخانه‏ي آن بوده است که از بزرگترين کتابخانه‏هاي آن عصر به شمار مي‏رفت. محل احداث اين کتابخانه در دو طرف گنبد بزرگي بوده است که بر روي آرامگاه خويش بنا کرده بود و نيز اتاق کار مخصوص متولي، که در حقيقت مديرعامل و يا رياست عاليه‏ي ربع رشيدي را داشت، در مجاورت کتابخانه و گنبد بوده است. کتابخانه شامل دو قسمت بود، يکي در سمت راست گنبد و ديگري در سمت چپ آن. به علاوه محلي در زير گنبد جهت نگهداري صدها جلد قرآن با خطي خوش و گران قيمت تعيين شده بود.
رشيدالدين متذکر مي‏شود که به کميت و کيفيت تمام کتابهاي موجود در کتابخانه آگاه است و کتابها در فهرستي دقيق نام‏برداري شده که بايد هميشه نزد متولي «محفوظ و مضبوط» باشد.
جهت هر قسمت کتابخانه يک نفر خازن (کتابدار) و يک نفر مناول (متخصص علم کتابداري) تعيين کرده بود.
براي اينان نيز شرايط اخلاقي و اعتقادي و بخصوص تخصصي تعيين نموده و مي‏گويد که «شرط چنان است که اين کتابخانه‏ها را يک خازن و يک مناول باشد، هر يک عاقل و کافي متورع و نويسنده و صاحب معرفت کتب» (42)
و براي آنان نيز چون ديگر کارکنان شرح وظايف نوشته و حقوق و ديگر امکانات رفاهي در نظر گرفته است.
کليد کتابخانه نزد خازن بود و فهرست کتابها که دائما به تعداد آنها اضافه مي‏شد، بايد به وسيله‏ي متولي و ناظر و مشرف امضا و مهر مي‏شد و در هر قسمتي از کتابخانه فهرست کتابهاي آن نگهداري و در معرض ديد مراجعان قرار مي‏گرفت.
شيوه‏ي استفاده از کتابخانه را مفصلا شرح داده که با روشهاي امروزي چندان تفاوتي ندارد، دانشجويان و مدرسان هر کتابي که مي‏خواسته‏اند، مي‏توانسته‏اند از کتابانه بگيرند و آن را يا در «قرائت‏خانه‏ي» آنجام مطالعه کنند و يا از کتابخانه بيرون برند و لي حق نداشتند بدون گروگان کتابي را از ربع رشيدي خارج نمايند.
در وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي ظاهرا اشاره‏اي به تعداد کتابهاي کتابخانه نشده - شايد در اوراق مفقوده‏ي آن بوده باشد ولي در مکاتبات رشيدي در نامه‏اي که به صدرالدين ترکه از معتمدان خويش نوشته، که گفتيم در حکم وصيت‏نامه‏ي اوست، به اين کتابخانه و تعداد کتب و نيز کيفيت و کميت مصاحف پرداخته و شرح داده است چنانکه نوشته است :
«و ديگر دو بيت‏الکتب در جوار گنبد خود از يمين و يسار ساخته‏ام از جمله هزار مصحف در آنجا نهاده‏ام وقف کرده‏ام بر ربع رشيدي و مفصل آن بدين موجب است آنچه به خط طلا نوشته شده است 400 عدد آنچه به خط ياقوت است 10 عدد آنچه به خط ابن‏مقله است، عدد آن (2 جلد) آنچه به خط احمد سهروردي است 20 عدد آنچه به خطوط اکابر است 20 عدد، آنچه که به خطوط روشن خوب نوشته شده است 548 عدد. ديگر شصت‏هزار مجلد کتاب در انواع علوم و تواريخ و اشعار و حکايات مثال و غيره، که از ممالک توران و مصر و مغرب و روم و چين و هند جمع کرده‏ام همه را وقف گردانيده‏ام بر ربع رشيدي».(43)
اهميت اين کتابخانه علاوه بر داشتن قرآن‏هاي ارزشمند و گران قيمت که به خط طلا و ياقوت هم بود و به وسيله‏ي شخصيت‏هاي علمي چون احمد سهروردي نوشته شده بود، دارا بودن کتابهايي از انواع علوم و تواريخ و اشعار و حکايات و غيره بوده است و مخصوصا اينکه به زبانهاي گوناگون فارسي، عربي، چيني، و زبانهاي غربي (رومي) نيز کتابهاي زيادي در آن جمع‏آوري شده بود. به همين علت علما و دانشمنداني که از نقاط مختلف دنياي آن روز به تبريز آمده بودند يا رشيدالدين آنها را جلب کرده و آورده بود، از اين گنجينه‏ي عظيم و ارزشمند علمي بهره‏ها مي‏برده‏اند و اين کتابها را رشيد نه تنها از طريق خريداري و يا نسخه‏برداري فراهم کرده بود بلکه با تشويق و تحريص و نيز ترتيب مسابقه‏ي کتاب‏نويسي در رشته‏هاي گوناگون علمي، علما و دانشمندان زمان را بر آن مي‏داشت که آثار خويش را به اين کتابخانه بفرستند.
مشاهده مي‏کنيم که اين کتابخانه، چون ديگر تأسيسات آموزشي ربع رشيدي، قابل مقايسه با بزرگترين کتابخانه‏هاي امروز از جهت کيفيت و کميت بوده است. ولي افسوس که اين واحد نيز چون ديگر تأسيسات ربع رشيدي، به وسيله‏ي عوان به تحريک و تبليغ و تشويق مخالفان رشيد به آتش کشيده شده و يا به غارت رفته است.

نتيجه و کاربرد عملي اين تحقيق

با اينکه در ضمن مطالعه و بررسي مسائل اداري و آموزشي «ربع رشيدي» کاربرد عملي هر مطلب مورد مطالعه را بيان کرده و آن را با شيوه‏هاي اداري و آموزشي امروز مقايسه کرده‏ايم، ولي لازم مي‏نمايد که در خاتمه‏ي اين بحث به طور فشرده به نتيجه‏گيري پرداخته و به اين سؤال پاسخ دهيم که آيا مي‏توان در برنامه‏ريزي آموزشگاه‏هاي امروز در سطوح مختلف روش‏هاي اداري و آموزش ربع رشيدي را نيز ملحوظ کرد و از آن الهام گرفت ؟
براي نشان دادن اين مطلب به بعضي شباهتهاي ربع رشيدي با آموزشگاههاي امروز و برخي تفاوتهاي آن با مدارس قديم به صورت اجمالي مي‏پردازيم :
1. در مدارس قديم براي گزينش دانشجو هيچ‏گونه شرط خاصي وجود نداشت و هر کسي در هر شرايط سني و بخصوص ميزان استعداد، مي‏توانست در اين مدارس شرکت کند. در صورتي که در ربع رشيدي نه تنها شرط سني مطرح بود، بلکه از نظر استعداد و رشته‏ي تحصيلي نيز طلاب علوم کاملا مورد توجه قرار مي‏گرفتند.
2. در مدارس قديم هيچ‏گونه محدوديت زماني براي تحصيل وجود نداشت و طلاب گاهي تا آخر عمر به مدرسه رفت و آمد مي‏کردند، در صورتي که در ربع رشيدي هر طالب علم يا دانشجويي مي‏توانست فقط تا مدت پنج سال به تحصيل در رشته‏اي خاص بپردازد.
3. در ربع رشيدي آموزش تئوري با آموزش عملي همراه بود و بخصوص اين مسأله در مورد دانشجويان علوم پزشکي به خوبي اجرا مي‏شد، به طوري که دانشجويان قبل از ظهر در کلاس درس استاد حضور مي‏يافتند و بعدازظهرها همراه طبيب به طبابت مي‏پرداختند. در شته‏هاي فني با همراه بودن شاگردان با استادکاران در کارخانه‏هاي پارچه‏بافي، کاغذسازي و باغباني و کشاورزي و غيره همين روش اجرا مي‏شد.
4. در ربع رشيدي از نظر کمي نيز تعداد طلبه محدود بود و هر استاد بين پنج تا ده دانشجو داشت و در صورتي که در ساير مدارس قديم چنين محدوديتي وجود نداشت.
5. در ربع رشيدي مانند برخي از آموزشگاههاي امروز زمان کار و استراحت دقيقا برنامه‏ريزي شده بود و ساعات ورود و خروج و مدت اقامت طلبه و مدرسان و ساير کارکنان در طول روز و هفته و روزهاي تعطيل دقيقا حساب شده بود و هيچ يک از کارکنان و طلاب بدون اجازه‏ي متولي و مرتب (رئيس و معاون آموزشگاه) حق غيبت و يا خروج از ربع را نداشتند و از ورود افراد متفرقه و غيرمجاز به ربع رشيدي جلوگيري مي‏شد.
6. گذشته از مسائل آموزشي و اداري، مسائل مالي و تأمين بودجه و برنامه‏ريزي و تعيين هزينه‏ها نيز به طور دقيق و شگفت‏انگيز تنظيم شده بود، منابع درآمد و موارد مصرف آن و پرداخت‏ها کاملا روي اصول صحيح و برخي از آنها شبيه امروز بود مثلا شيوه‏ي پرداخت دستمزدها، شيوه‏ي پانسيون براي تمام طلاب و تهيه‏ي ليه‏ي امکانات غذايي، بهداشتي، مسکن و غيره براي آنان بويژه تهيه‏ي اماکن به صورت مجتمع‏هاي ساختماني براي خانواده‏ي هر يک از گروههاي شغلي و نامگذاري هريک از اين مجتمع‏ها و محلات به نام همان گروه (مثلا محله‏ي صالحيه و کوچه‏ي معالجان و غيره) در مجاور تأسيسات ربع رشيدي.
7. تقسيم کار و شرح وظايف کارکنان از پايين‏ترين رده‏ي شغلي تا بالاترين آن يکي از برجسته‏ترين و چشمگيرترين مسائل مديريت بوده است که در ربع رشيدي کاملا اجرا مي‏شد. از نظر کنترل کار به وسيله‏ي مسؤولان بالاي سازمان (متولي و ناظر و مشرف) بارها در وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي تأکيد شده و آنان را ملزم ساخته است که کارکنان را، هم از نظر اخلاقي و هم از نظر خدماتي شديدا کنترل کنند و در جاي خود کارکنان خاطي را مجازات و در موارد خدمات ارزنده آنها را تشويق کنند و ارتقاء مقام دهند.
8. همان شرايط و دقتي که در مورد گزينش طلبه اجرا مي‏شده در مورد مدرسان و معيدان و ساير کارکنان نيز دقيق‏تر و گسترده‏تر مورد توجه بوده است و تمام آنان از نظر اعتقادي و استعداد و لياقت و درايت کاملا کنترل مي‏شده‏اند و هر کس را کاري مي‏داده‏اند که استعداد و لياقتش را داشته و به اثبات رسانده باشد، دستمزدها هم بر اساس نوع کار و ارزش معنوي و مقام تحصيلي و يا مقام سازماني افراد تعيين مي‏شده که واقعا از نظر دقت و آگاهي در آن برهه‏ي تاريخي فوق‏العاده است.
9. بين‏المللي بودن مجتمع وقفي ربع رشيدي

هم ‏اکنون چه بايد کرد؟

همان‏طور که عنايت فرموديد حدود هفت‏صد سال قبل ما در فرهنگ اسلامي خود بنياد وقفي علمي و آموزشي داشته‏ايم که از نظر درآمد و برنامه‏ريزي آموزشي نه در زمان خود بلکه قرنها پس ازآن نيز در جهان کم‏نظير بوده است.
ولي متأسفانه طي قرون بعدي جوامع اسلامي و حکومتهاي آنها به دلايل مختلف که ذکر آنها در اين مقاله نمي‏گنجد کمتر به گسترش بنيادهاي وقفي علمي و آموزشي بخصوص در رشته‏هاي علوم تجربي و طبيعي پرداختند و در مواردي صرفا به ايجاد مدارس علوم‏ديني اکتفا نمودند و بتدريج نقش وقف در گسترش علوم و فنون و اداره‏ي امور مراکز تحقيقاتي و علمي به فراموشي سپرده شد و برعکس در کشورهاي غربي بخصوص در قرن حاضر بنيادهاي وقفي علمي و آموزشي و پژوهشي گسترش يافت و زمينه‏هاي پيشرفت و توسعه‏ي آن کشورهاي را فراهم ساخت.
شايد بتوان گفت در حال حاضر بجز چند کشور، در اکثر کشورهاي اسلامي اولا : تحقيقات علمي و بنيادي آن‏طور که شايسته و لازم است صورت نمي‏گيرد. ثانيا : وقف و بنيادهاي وقفي در انجام اين‏گونه امور هنوز جايگاه اصلي خود را پيدا نکرده‏اند و بايستي در جهت تأسيس بنيادهاي وقفي و خيريه که مصارف آن براي اين‏گونه امور باشد، هم از طريق سازمانهاي اوقاف کشورهاي اسلامي و هم از سوي صاحب‏نظران و نويسندگان و رسانه‏هاي جمعي تلاش گسترده‏اي صورت گيرد.
به نحوي که وقف دوباره نقش گذشته‏ي خود را در توسعه‏ي علم و دانش و در نتيجه پيشرفت و رفاه جامعه‏ي اسلامي پيدا کند. زيرا تحقيق و پژوهش‏هاي علمي مباني توسعه‏ي جامعه مي‏باشد.
درست است که برنامه‏هاي توسعه‏ي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي تمامي جنبه‏هاي مختلف جامعه را دربر مي‏گيرند و تنها بخشي از آن تکنولوژي است و بخش کوچکتري از آن به تحقيقات و علوم پايه مربوط مي‏شود، اما نبايد از نظر دور بداريم که توسعه و پيشرفت کشورهاي پيشرفته اصولا با رشد علمي آن کشورها همگام بوده است يعني در اصل رشد علمي است که به توسعه در زمينه‏هاي اقتصادي و اجتماعي منجر مي‏شود. البته داشتن برنامه‏ي صحيح اقتصادي بسيار مهم است، ولي براي داشتن يک برنامه‏ي اقتصادي صحيح، ناگزير به انجام تحقيقات علمي هستيم يعني تحقيقات علمي است که ارزش افزوده ايجاد مي‏کند. (44)
کمبود نهادهاي حامي تحقيقات، بنيادهاي علمي اعم از دولتي يا خصوصي، و موقوفه‏هاي علمي همگي ناشي از کمبود سرمايه‏گذاري در تحقيق و توسعه است. همين باعث مي‏شود نتوان از استعدادهاي جوان به نحو درخور حمايت کرد يا امکان حفظ آنها را در نظام آموزش عالي کشور ايجاد کرد. نتيجه، دفع اين استعدادها و جذب آنها توسط کشورهايي است که متوجه اهميت علوم و تکنولوژي هستند. توجه کنيد در امريکا تنها 2400 موقوفه‏ي علمي وجود دارد که هريک به نحوي از علوم و تکنولوژي و استعدادها حمايت مي‏کنند.
عوامل متعددي را مي‏توان براي سنجش کمي و کيفي سطح علوم در يک کشور برشمرد. تعداد دانشجو، تعداد محقق، تعداد مدرس، تعداد کتابخانه‏ها، و کتب موجود در آنها، تعداد نشريات ادواري موجود، تعداد مقالات علمي دريافتي (پيش‏چاپها) در يک مؤسسه تحقيقاتي يا آموزش عالي، تعداد گردهمايي‏هاي علمي در سال، بودجه‏ي تحقيقات و توسعه‏ي کشور، تعداد مقالات تحقيقاتي چاپ شده در نشريات معتبر، کيفيت تحقيقات انجام شده و اعتبار کمي و کيفي آنها، تعداد نهادهاي تحقيقاتي و آموزش عالي، تعداد کارگزاران علمي، تعداد موقوفه‏هاي علمي، تعداد جايزه‏هاي علمي که در کشور اعطا مي‏شود، تعداد نشريات علمي که در کشور چاپ مي‏شود، تعداد تأليفات علمي داخلي، تعداد ناشران علمي و تعداد صنايع درگير ساخت ابزار علمي، برخي از اين عوامل هستند(45)
اينکه دولت‏ها بايستي در تخصيص بودجه‏ي مناسب براي امور تحقيقاتي (بخصوص علوم پايه) سرمايه‏گذاري لازم را بنمايند تا در دراز مدت بتوان به توسعه‏اي مطلوب دست يافت در جاي خود محفوظ، اما مطلبي که مي‏خواهم اشاره کنم نقشي است که موقوفات و بنيادهاي وقفي علمي مي‏توانند به به عنوان نهادهاي حامي مراکز تحقيقاتي کشور داشته باشند. نقش تاريخ موقوفات در اداره‏ي امور مدارس و دانشگاهها و بيمارستانها و رصدخانه‏ها و کتابخانه‏ها در تاريخ تمدن اسلامي مشخص است و تقريبا مي‏توان گفت بيشترين مصارف موقوفات در دوران شکوفايي تمدن اسلامي در اکثر بلاد اسلامي در مراکز علمي و آموزشي بوده است و دانشمندان مسلمان تحت حمايت‏هاي مالي موقوفات با فراغت کامل به مطالعه و تحقيق و پژوهش مي‏پرداخته‏اند.
حال چه شده است که در قرون اخير و دوران معاصر کمتر به ايجاد چنين موقوفاتي دست زده‏ايم و بيشتر به احداث مسجد يا بعضا درمانگاه و مدرسه زده‏ايم وبيشتر به احداث مسجد يا بعضا درمانگاه و مدرسه‏ي معمولي بسنده کرده‏ايم. حتي دربرخي محله‏ها در شهرها چندين مسجد ساخته‏اند و گاهي روبه‏روي هم، در حالي که اگر به جاي يکي از آن مساجد در همان منطقه مثلا يک هنرستان فني‏وحرفه‏اي يا انستيتوي صنعتي ساخته و وقف مي‏شد خيلي از جوانان بيکار آن شهرستان مي‏توانستند با کسب يک تخصص جذب بازار کار شوند،يا اگر رقباتي از قبيل باغ، زمين، مغازه در قرون اخير وقف شده، مطابق وقف‏نامه‏ها مصارفي سنتي و بيشتر تکراري و بندرت براي توسعه‏ي علم و دانش تعيين شده است.
در حالي که ما حدود هفت‏صد سال قبل و قرون قبل از آن مراکز علمي پژوهشي در سطح بسيار عالي داشته‏ايم که کلا اداره‏ي امور آنها از محل درآمد موقوفات انجام مي‏شده است.
غربي‏ها از اين گونه بنيادهاي وقفي در اسلام الگو گرفته‏اند و هم‏اکنون شاهد بنيادهاي خيريه و موقوفه‏ي زيادي هستيم که از مراکز علمي و پژوهشي حمايت مي‏کنند.

لزوم تأسيس بنيادهاي وقفي هماهنگ با مقتضيات زمان

در کشورهاي اروپايي فکر ايجاد سازماني که دارايي آن به هدف‏هاي خير اختصاص يابد از ديرباز وجود داشته است و هم‏اکنون بنيادهاي خيريه در غالب کشورها بويژه امريکا سهم بزرگي در امور اجتماعي و سياسي و اقتصادي به عهده دارد و در جهان پرآوازه است : مانند بنياد (Fondation) نوبل در سوئد و فورد و راکفلر در آمريکا.
موقوفات و بنيادهاي وقفي کشورهاي غربي با موقوفات اسلامي افتراق بنيادي دارند اما در مواردي که مقصود آنها حل مشکلات عمومي، پشتيباني، تشويق، ترغيب و ترويج دانش و فن است داراي وجوه اشتراک اساسي مي‏باشند. از اين رو بجاست که با شناخت ماهيت و مقاصد موقوفات يکديگر از تجارب ذي‏قيمت هر يک، تا آنجا که چهارچوب‏هاي فرهنگي اجازه مي‏دهد، در جهاني که هدف مشترک آن رسيدن به توسعه‏ي پايدار است بهره‏مند گرديم. غربي‏ها مدتهاست که از جهات گوناگون به شناخت و بازشناخت صور گوناگون و محتواي پرارزش فرهنگ مادي و معنوي اسلام و مشرق زمين و بلکه جهان پرداخته‏اند. ما نيز بايد در تلاش بيشتري براي شناخت و تسخير جهات مطلوب فرهنگ و تمدن با انديشه‏ي غني‏تر کردن معارف فرهنگي و فني خود بي‏هيچ‏گونه خودباختگي باشيم. زيرا در درون صدف فرهنگي خويش در درياي جهان پنهان شدن و روي از مقتضيات مفيد زمان و جنبه‏هاي مفيد و مثبت آن برتافتن، نوعي هراس از زمانه خواهد بود.
گسترش سنت وقف و تأسيس بنيادهاي وقفي در تمامي زمينه‏هاي مورد نياز کشورهاي اسلامي از ملزومات رستگاري علمي، پژوهشي، فني، و نظاير آن است. دست‏يابي به چنين نيک‏بختي و هدايتي مستلزم عنايت الهي و تلاش براي کسب چنين عنايتي است. انتظار از امت شايسته و بزرگي چون امت اسلام بخصوص در اوضاع و احوال کنوني، پيوستن به جنبش وقف‏گرايي خصوصي و بنيادهاي وقفي عمومي يا دسته‏جمعي حصول به مقاصد عام‏المنفعه است.
کاري که در روزگاران گذشته به کمک نهاد وقف که يک نمونه آن را ملاحظه فرموديد، جهان را شگفت‏زده کرده و مشکلات را بدون اينکه اعتنايي به حکومت‏هاي وقت داشته باشد زدوده و فرهنگ اسلامي ما را استوار، غني و پيشتاز کرده است.
بازگشت به مردم و زدودن زنگارهاي احمالي از اعتقادات آنان، حل مشکلات آنها با مشارکت خود آنها، تشکيل هيأتهاي امناي بنيادهاي وقفي متشکل از
شخصيت‏هاي محبوب فرهنگي و رجال سياسي مورد وثوق و اعتماد، تجار متدين وصاحبان صنايع، و نمايندگان قشرهاي مردم در سطوح گوناگون جامعه، اعم از جامعه عشايري، روستايي و شهري، مي‏تواند توفيقات فراواني را در همه‏ي جهات در اختيار ما بگذارد.
انجام دادن اين کارها از رموز موفقيت کشورهاي پيشرفته‏ي جهان است. موقوفات خصوصي و بنيادهاي وقفي کشورهاي اروپايي و بخصوص امريکاي شمالي از ابزارهاي رشد، توسعه و تحول فرهنگي جوامع اين کشورهاست. ميزان و تنوع امکانات مالي که از طريق بنيادهاي وقفي شخصي، خانوادگي و... در اختيار مؤسسات فرهنگي، آموزشي و مراکز پژوهشي کتابخانه‏ها، موزه‏ها و نظاير آنها قرار داده مي‏شود حيرت‏آور است. بنيادهاي وقفي جديد ابزاري هستند که به کمک آنها گرايش‏هاي نوين از نظرهاي گوناگون در اساس‏نامه‏هاي آنها منظور مي‏شود و به فعليت و اجرا درمي‏آيد. واقف يا واقفين، دست متوليان هيأت‏هاي امناي موقوفات را در تشخيص و عمل به مقتضيات زمان باز مي‏گذارند تا هرگاه موضوعي و يا مسأله‏ي جديدي پيش آمده، و مرجع توجهي بدان نبود، سعي و اهتمام کافي در حل آن مبذول دارند. مثلا بنيادهاي وقفي و يا تک موقوفه‏هايي وجود دارد که پس از حل مسائل آموزشي به حل مسائل اکولوژيکي و به طور کلي زيست محيطي پرداخته‏اند. از اين رو افزايش تعداد بنيادها، تأسيس دانشگاهها، ايجاد مدارس فني - مهندسي، راه‏اندازي آزمايشگاههاي تحقيقاتي و برپايي محافل و کانونهاي علمي براي بحث و چاره‏جويي در زمينه‏ي مسائل اجتماعي، اقتصادي و آموزشي در چارچوب‏هاي محلي، منطقه‏اي، منطقه‏اي ملي و بين‏المللي با کمک کارشناسان زبده و امکانات مالي چشمگير است. اکنون رغبت و انگيزه‏ي شرکت‏ها و تراست‏هاي بزرگ ملي و چند مليتي با ميلياردها دلار سرمايه و هزاران کارگر براي تأسيس بنيادهاي وقفي به حدي روز افزون شده است که اعجاب‏برانگيز است و نتايج مفيد همه‏ي اينها در نهايت به جامعه‏ي آنها و به خود آنها برمي‏گردد. (46)
پروفسور استاد عبدالسلام فيزيکدان فقيد پاکستاني و برنده‏ي جايزه‏ي نوبل در مقاله‏اي تحت عنوان «آينده‏ي علم در اسلام» پيشنهادات ارزنده‏اي در خصوص پيشرفت علمي در کشورهاي اسلامي ارائه داده‏اند که يکي از آنها استفاده از درآمد موقوفات براي توسعه‏ي علم و دانش، و گسترش وقف‏هايي مي‏باشد که مانند بنيادهاي وقفي درکشورهاي غربي هزينه‏ي درآمد آنها براي امور علمي و پژوهشي باشد. به قسمت‏هايي از اين مقاله مفيد اشاره مي‏شود :«بهترين روش براي بيان اهميت علوم در اسلام توجه به اين نکته است که 750 آيه از آيات قرآن مجيد (تقريبا يک هشتم آن) مؤمنان را به مطالعه‏ي طبيعت، غور و تعمق، استفاده‏ي بهينه از عقل و استفاه از نهادهاي علمي به عنوان جزء لاينفک جامعه ترغيب مي‏کند. درصورتي که تنها 250 آيه مربوط به قوانين و مقررات اسلامي است. پيامبر (ص) کسب دان را براي هر زن و مرد مسلماني واجب دانسته است.
دومين علت تفوق علمي نيز از اين آيات و احکام نشأت مي‏گيرد. برخلاف نظر سنت‏گرايان در دوران اوليه‏ي اسلام، نهادهاي علمي و دانشمندان از حمايت کامل جامعه‏ي اسلامي بهره‏مند بودند. اين امر تا قرن پانزدهم ميلادي ادامه داشت. البته اين حمايت اکثرا از طريق موقوفات فراواني بوده که براي اداره‏ي مدارس و مراکز علمي و پژوهشي قرار مي‏داده‏اند و هزينه‏هاي اين مدارس و مراکز و حقوق اساتيد و کمک هزينه‏ي دانشجويان از محل درآمد وقف‏هايي بوده که براي آنها منظور شده بودند.
.... ما بايد بنياهايي براي علم ايجاد کنيم که هم مورد حمايت دولت‏ها باشد و هم از کمک‏هاي اهدايي خصوصي بهره‏مند شود تا تأمين بودجه تحقيقات از منابع گوناگون امکان‏پذير باشد. چرا نبايد يک هشتم درآمد اوقاف به علوم (يعني امري که در قرآن مجيد نيز بر آن تأکيد شده است) اختصاص يابد ؟ درسال 1973 دولت پاکستان به پيشنهاد من در کنفرانس اسلامي (لاهور) درخواست کرد تا حداقل يک بنياد اسلامي علوم مشابه بنياد فورد که سرمايه‏اي
معادل يک ميليارد دلار در قلمرو اسلام تأسيس شود.
8 سال بعد در سال 1981 اين بنياد تأسيس شد - اما تا آنجا که اطلاع دارم با وعده‏ي 50 ميليون دلار به جاي يک ميليارد دلار درخواستي - در واقع بنياد فوق بيشتر حکم يک مؤسسه خيريه را دارد و ما نبايد خودمان را با تأسيس چنين بنيادي فريب دهيم، متأسفانه ما برخلاف رقباي خود مسأله‏ي علم در اسلام را جدي نمي‏گيريم.
... ايجاد واحدهاي پژوهشي در دانشگاهها و مؤسسات وابسته به آنها ضروري است، در دانشگاههاي ما بايد تأکيد شود که استادان نيمي از وقت خود را صرف تحقيق و نيم ديگر را صرف آموزش و تدريس کنند. اين، قاعده‏ي مرسوم در کشورهاي پيشرفته است. پيشنهاد مي‏کنم که در هر کشور اسلامي، حداقل يک دانشگاه به اين مهم (پژوهش علمي) اختصاص يابد و براي کسب منزلت جهاني در زمينه‏ي پژوهش مورد حمايت قرار گيرد، اين کار را مي‏توان انجام داد.» (47)
نقش مردم و افراد نيکوکار جامعه‏ي اسلامي در اين گونه امور نيز نبايد فراموش شود و مسأله احياي فرهنگ وقف براي مصارف علمي و پژوهشي همان‏طور که در قرون اوليه‏ي شکوفايي تمدن اسلامي آثار ارزشمندي از خود باقي گذاشته دوباره بايستي جدي گرفته شود و اين به مفهوم بازگشت به گذشته نيست بلکه گامي است به سوي آينده.
مؤسسات وقفي و خيريه با توجه به نيازهاي روز جامعه‏ي اسلامي مي‏بايد توسط مردم خير و نيکوکار ايجاد گردد .
در اينجا ما بايد براي نمونه اشاره کنيم که در جدولي که مربوط به سهم سرمايه‏گذاري‏هاي مختلف در امور تحقيقاتي مي‏باشد، آمده است که سهم صنايع و مؤسسات وقفي و غيرانتفاعي و خيريه در سرمايه‏گذاري بر تحقيقات و توسعه در ايالات متحده امريکا در سال 1993 خيلي بيشتر از کمکهاي حکومت فدرال در اين خصوص بوده است، در اين مؤسسات غيرانتفاعي (وقفي و خيريه) بالغ بر 2 / 9 ميليارد دلار براي تحقيقات و توسعه سرمايه‏گذاري نموده‏اند که 1 / 5 ميليارد دلار آن براي تحقيقات پايه بوده است. (48)
ملاحظه مي‏شود که نقش وقف و خيريه‏ها بسيار گسترده مي‏باشد.
حال ببينيم ما در کشورهاي مسلمان خود چقدر از اين‏گونه وقف‏ها براي چنين مصارفي داريم ؟ آيا وقت آن نرسيده است که بخود بياييم و با احياي سنت حسنه‏ي وقف زمينه‏هاي پيشرفت علمي و توسعه‏ي کشورهايمان را فراهم سازيم ؟ به هرحال مردم نبايد نقش خود را در اين‏گونه امور فراموش کنند و همه چيز را از دولت بخواهند چون امکانات دولت محدود است و به تنهايي نمي‏تواند پاسخگوي همه نيازهاي جامعه باشد، تعاون و همدلي و همکاري مردم بسيار مؤثر است و وقف يکي از بهترين و پايدارترين مصاديق تعاون است.
جاي آن است که براي درخشان‏تر کردن جايگاه بلند وقف، تأکيد بيشتر بر آن، رغبت‏افزايي و گرايش آفريني به سوي وقف، در هر شکل و صورت آن، بخصوص بنيادهاي موضوعي انعطاف‏پذير، در اقتصاد ما شکوفا شود . فراگير ساختن چنين امر خيري در ميان مردم ما از سرمايه‏داران، صاحبان صنايع و حرف، بازرگانان، علما ، فرهنگيان و کليه‏ي قشرهاي جامعه ضروري است، به شرط آنکه تشويق‏هاي ديني، دولتي و مردمي و تسهيلات مالياتي انجام گيرد. بر رسانه‏هاي گروهي است که تعريف، مقاصد متنوع، فوايد و نحوه‏ي اجراي وقف را در زمره‏ي واجبات ملي - ديني دانسته و مباني گسترش آن را توسط افراد خير فراهم آورند.
دولتهاي اسلامي و سازمان‏هاي اوقاف و امور خيريه بايستي در جهت ايجاد بنيادهاي وقفي چه از محل امکانات خود با کسب مجوزهاي شرعي و قانوني و چه با تشويق نيکوکاران جامعه تلاش لازم را به عمل آورند.
دردها و نيازهاي اجتماعي جامعه‏ي روبه‏رشد ما، بخصوص در زمينه‏ي آموزش و پرورش و آموزش عالي بهداشت و درمان، پژوهش و فنون و از نظر نيازهاي فضايي، علمي و تجهيزاتي و حمايت مالي از مراکز تحقيقاتي علوم پايه که در سطح خيلي بالاي علمي فعاليت دارند، کاملا ملموس است. مسأله‏ي ايجاد صنعت، فرصت‏هاي شغلي و جنگل‏کاري و مرتع‏داري و رشد کشاورزي، در شرايطي که با مشکلات جدي در آنها مواجه هستيم امري حياتي است و با همکاري بنيادهاي وقفي و کمک‏هاي دولتي و مردمي آنها امکان‏پذير است.(49)
همچنين بايستي از سوي سازمانهاي اوقاف کشورهاي اسلامي در خصوص تبادل تجربيات علمي و عملي دز زمينه‏هاي وقف و امور خيريه اقدامات عملي به عمل آيد و حتي از تجربيات ممالک غيراسلامي نيز استفاده شود. متأسفانه بايستي اذعان نمود که نهادهاي اوقاف کشورهاي اسلامي آن‏طور که شايسته است در اين مورد فعاليت نداشته‏اند. البته فعاليتهاي اخير بانک توسعه‏ي اسلامي و وزارت اوقاف کويت در زمينه‏ي گسترش سنت حسنه‏ي وقف و پوياتر شدن فعاليتهاي وقف جاي اميدواري است و نويد موفقيت‏هايي را در توسعه‏ي فرهنگ وقفي در جوامع اسلامي مي‏دهد.
در پايان اضافه مي‏نمايد همان‏طور که اشاره شد ربع رشيدي و کليه‏ي رقبات موقوفات آن در شهرهاي مختلف به مرور زمان از بين رفته بود پس از انقلاب اسلامي و با تصويب قانون ابطال اسناد فروش رقبات، آب و اراضي موقوفات در مجلس شوراي اسلامي و طرح موضوع موقوفه‏ي
ياد شده در کميسيون ماده‏ي 2 آيين‏نامه‏ي اجرايي اين قانون و با تنفيذ وقف‏نامه‏ي موقوفات ربع رشيدي از طرف شعبه‏ي 13 دادگاه مدني خاص تبريز گامهاي مهم و مفيدي در جهت شناسايي و احياي موقوفات مزبور برداشته شده است و در حال حاضر قطعه زميني به مساحت تقريبي چهارصد و پنجاه‏هزار مترمربع از اين موقوفه به اجاره دانشگاه علوم پزشکي تبريز داده شده است. همچنين دو قطعه زمين از موقوفه جمعا به مساحت تقريبي بيست هزار متر مربع به اجاره‏ي آموزش و پرورش و يک قطعه زمين به مساحت چهارهزار مترمربع به شرکت آب و فاضلاب تبريز واگذار گرديده است.
نکته‏ي آخر اينکه شايسته است به منظور تجليل از رشيدالدين فضل‏الله و احياي مجدد موقوفات او با کمک وزارت فرهنگ و آموزش عالي و دانشگاه تبريز و استانداري آذربايجان شرقي و سازمان اوقاف و امور خيريه و ديگر نهادهاي ذيربط در همان محل ربع رشيدي تبريز نسبت به احداث يک مجتمع بزرگ علمي و تحقيقاتي اقدام شود و در مورد احياي آن قسمت از رقبات موقوفات ايشان تا آن ميزان که مقدور مي‏باشد، تلاش لازم به عمل آيد.
سلامتي و موفقيت شما حضار گرامي و ميهمانان عزيز و همچنين پيشرفت و توسعه‏ي همه جانبه‏ي تمام کشورهاي اسلامي را از خداوند تبارک و تعالي مسألت مي‏نمايم و صلح و دوستي را براي تمام بشريت آرزومندم .
السلام عليکم و رحمة الله و برکاته

پي نوشت ها:

1-«تاريخ علم، وقف و ضرورتها» فصلنامه‏ي وقف؛ ميراث جاويدان، شماره‏ي 16 - 15، پاييز و زمستان 1375، صص 5 و 6.
2-سيد حسين نصر، مجموعه‏ي خطابه‏هاي تحقيقي درباره‏ي رشيد الدين فضل الله همداني، انتشارات دانشگاه تهران، سال 1350، صص 6 -3.
3-جامع التواريخ، رشيد الدين فضل الله همداني، به تصحيح و تحشيه‏ي محمد روشن، مصطفي ضميري، چاپ اول، 1373، جلد دوم، ص 1528.
4-ايلياپاولويچ، پطروشفسکي، اسلام در ايران (از هجرت تا پايان قرن نهم هجري)، ترجمه‏ي کريم کشاورز، انتشارات پيام، چاپ هفتم، تهران، 1363، ص 148.
5-محمد مهدي بروشکي، بررسي روش اداري و آموزشي ربع رشيد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي، مشهد، 1365، صص 22 - 21 به نقل از: ناصرالدين منشي کرماني، نسائم الاسحار من لطائم الاخبار (در تاريخ وزراء) به تصحيح مير جلال الدين حسيني ارموي «محدث»، چاپ دانشگاه تهران 1338، صص 113 -112.
6-کاشاني ابوالقاسم، تاريخ الجايتو، به اهتمام مهين همبلي، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1348، وقايع سال 711، ص 121.
7-بر تولد اشپولر، تاريخ مغول، ترجمه‏ي محمود مير آفتاب، انتشارات امير کبير، 1356، تهران، ص 284.
8-وقف نامه‏ي ربع رشيدي، ص 21.
9-دکتر محمد جواد مشکور، مجموعه خطابه‏هاي تحقيقي (مقاله : ربع رشيدي)، صص 289 -288.
10-همان، به نقل از: تذکرة الشعراي دولت شاه سمرقندي، طبع تهران، ص 241.
11-دکتر محمد جواد مشکور، همان، ص 304. به نقل از: سياحت نامه شاردن، ج 2، ص 406.
12-حوانيت : جمع حانوت به معني مغازه، دکان.
13-طواحين : جمع طاحونه به معني آسياب.
14-شعر (به فتح شين و سکون عين) به معني پارچه، شعربافي يعني پارچه بافي.
15-مکاتبات رشيدي، مکتوب 51، ص 317.
16-وقف نامه‏ي ربع رشيدي، ص 170.
17-همان، ص 41.
18-همان، ص 42.
19-همان، ص 43.
20-در مورد سرابستان رشيد در وقف‏نامه توضيح مي‏دهد : «... سرابستان، متصل گنبد مسجد و عمارتي که در آن (اين قسمت ناخواناست)...جهت روشنايي گنبد و مسجد و هر چه متولي صلاح داند».
21-وقف نامه‏ي ربع رشيدي، ص 42.
22-همان، صص 144 -143.
23-همان، صص 172 و 188.
24-محمد مهدي بروشکي، همان، صص 87 -69.
25-وقف‏نامه ربع رشيدي، ص 118.
26-همان، ص 121.
27-همان، ص 124.
28-اين اصطلاح مشابه اصطلاح Library Science به معني علم کتابداري و يا علم تنظيم و محافظت از کتب است.
29-محمد مهدي بروشکي، همان، صص 94 -79.
30-وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي، ص 122.
31-همان، ص 124.
32-همان، ص 122.
33-لمتون، مالک و زارع در ايران، ترجمه‏ي منوچهر اميري، ص 190. (به نقل از : مکاتبات رشيدي، صص 159 -156) .
34-وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي، ص 216.
35-محمد مهدي بروشکي، همان، ص 120.
36-اگر حقوق مثلا دربانان يا مشعلداران را به قيمت طلاي امروز محاسبه کنيم ماهيان حدود دويست و پنج هزار تومان مي‏شود که از حقوق کارمندان عالي‏رتبه امروزي ادارات نيز بيشتر است.
37-وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي، صص 154 -153.
38-همان، ص 124.
39-محمد مهدي بروشکي، بررسي روش اداري و آموزشي ربع رشيدي، صص 115 -99.
40-وقف‏نامه‏ي ربع رشيدي، ص 151.
41-همان، صص 147 و 182.
42-همان، ص 197.
43-سوانح الافکار رشيدي، مکتوب 37، صص 214 -213.
44-دکتر رضا منصوري، توسعه‏ي علمي ايران، مرکز انتشارات ملي يونسکو در ايران، 1373، صص 94 - 92.
45-همان، صص 12،8 و 40.
46-مصطفي مؤمني «بنيادهاي وقفي در آلمان فدرال»، فصلنامه‏ي وقف؛ ميراث جاويدان، شماره‏ي 8، زمستان 1373، صص 95 -96.
47-محمد عبدالسلام، آينده‏ي علم در اسلام، ترجمه‏ي فاطمه فراهاني ، فصلنامه‏ي رهيافت، شماره‏ي 5، تابستان و پاييز 1372، صص 10 الي 18.
48-«علم در خدمت منافع ملي»، فصلنامه‏ي رهيافت، شماره‏ي 12، بهار و تابستان 1375، ص 115.
49-مصطفي مؤمني، فصلنامه‏ي وقف؛ ميراث جاويدان، شماره‏ي 8، ص 103.

منبع: فصلنامه‏ي وقف؛ ميراث جاويدان

نجف اشرف

نجف اشرف

نجف اشرف

مقاله‏هاي »تاريخچه وقف کتاب در اسلام  (1)«، »وقف کتاب در تمدن اسلامي« و »دو وقف‏نامه کتاب از عهد صفوي(2) (3)«، نگارنده را بر آن داشت تا با توجه به سيره نيکوي وقف، از يکي ديگر از واقفان کتاب و مدرسه در اصفهان عهد صفوي که متأسفانه اکنون آثار او از بين رفته، يادي بنمايد. شايد رايج‏ترين نوع وقف در ميان مسلمانان، وقف کتاب بوده است و از وقف‏نامه‏هاي مربوط به آنها آگاهي‏هاي تاريخي و جغرافيايي بسياري در مورد ابنيه، نامها، مکان‏ها، شهرها، شرط‏ها و غيره استفاده مي‏شود و نشر آنها زواياي تاريخي بسياري را روشن خواهد کرد. وقف‏نامه کتاب و مدرسه کافوريه اصفهان از جمله آنهايي است که نام واقف و خواست او، محل وقف و نشاني موقعيت و شهر و چگونگي استفاده مورد وقف در آن به‏وضوح بيان گرديده است.
در بين ابنيه و آثار متعدد دوره صفويه در اصفهان مدارس متعددي بنا شده که به وسيله خويشاوندان و مقربان و ملازمان دربار پادشاهان صفوي براي استفاده طلاب علوم ديني ساخته شده بود و تا اواخر عهد قاجاريه هنوز برقرار بوده و متأسفانه طي يک قرن اخير به‏تدريج راه نيستي و زوال را پيموده و تدريجا خانه‏هاي نوساز جاي‏گزين آن مدارس قديمه شده است.
خوشبختـانه گاهـي نسخه‏اي خطي و يا سنگ‏نوشته‏اي از آنها به دست مي‏آيد که موجب يادآوري کار خير و نام نيک بانيان خيرانديش آنها مي‏شود. اين مدارس مطابق نوشته ميرزا حسن‏خان جابري انصاري در سال 1298هـ.ق خراب شده و به حکم يکي از مجتهدان بزرگ اين شهر انجام گرديده و از آجرهاي آن در مسجد محله نو، معروف به مسجد فشارکي و مسجد رحيم‏خان، استفاده شده است (4)
آقاکافور از خواجه‏سرايان مقرب حرم شاه‏عباس ثاني بوده که مدرسه‏اي به نام خودش در محله کران اصفهان، حوالي مسجد خان، ميدان مير کنوني، بنا و وقف بر طلبه علوم ديني اثناعشريه نموده است و چنان که از متن کتيبه برجاي‏مانده مدرسه آقاکافور مستفاد مي‏شود، مدرسه مذکور وقف بر طلاب علوم ديني اثناعشري گرديده که در مدرسه مذکور ساکن شده و به افاده و استفاده علوم ديني و معارف يقينيه مشغول شوند. هم‏زمان با ساخت و وقف مدرسـه مزبـور نيز کتاب‏هاي زيادي از علوم ديني اثناعشري جهت استفاده طلاب ساکن مدرسه نيز وقف نموده است؛ از جمله دوره کتاب جامع‏المقاصد في شرح‏القواعد محقق کرکي، شيخ علي بن الحسين )904هـ.ق(، بر کتاب قواعدالاحکام علامه حلّي )726هـ.ق( بوده است، که به شرح آنها و نقل وقف‏نامه کتاب و مدرسه مي‏پردازيم.
از اين مدرسه غير از کتيبه سردر آن که بر لوح سنگي مرمري حجاري شده در يکي از ايوان‏هاي مسجد خان در محله دارالبطيخ اصفهان نصب است و جز نسخه‏اي خطي از جلد دوم کتاب جامع‏المقاصد اثري بر جاي نمانده. شاردن، سياح معروف فرانسوي، در سفرنامه مشهور خويش ذکر مي‏کند: آقا کافور يکي از خواجگان دربار و محافظ خزاين و جواهرات سلطنتي بوده و هنگامي که براي کاري به ديدن او مي‏رود، گويد مرا به مدرسه خود هدايت کرد و در کنار مدرسه کاروان‏سرايي و باغ و بازارچه‏اي مي‏باشد(5)و چنين معلوم مي‏شود که مدرسه کنار نهر يا پيوسته به مسجد خان کنوني در اصفهان بوده و تا اين اواخر، چنان‏که ديده‏اند و بيان مي‏کنند، در باغي در آن نزديکي‏ها معروف به باغ پينه‏دوزها طاق‏نماهايي از اين مدرسه وجود داشته و اکنون تبديل به خانه‏هاي مسکوني شده است (6)
در کتيبه نفيس برجاي‏مانده مدرسه آقاکافور، نام وي »حاجي کافور« صاحب جمع خزاين عامره ذکر شده. مندرجات کتيبه مزبور، که به خط خوش نستعليق برجسته بر سنگ مرمر حجاري شده و به قلم محمدرضا امامي مورخ به سال 1069هـ.ق مي‏باشد، بدين‏شرح است (7)
در زمان دولت نواب کام‏ياب سپهررکاب اشرف اقدس ارفع همايون‏شاهي مروّج مذهب بحق حضرات ائمه معصومين، صلوات‏اللّه‏ عليهم اجمعين، السلطان بن السلطان بن السلطان والخاقان بن الخاقان بن الخاقان السلطان شاه‏عباس الثاني الصفوي الموسوي بهادرخان، خلّداللّه‏ ملکه و سلطانه و افاض علي العالمين برّهُ و احسانه، کمترين اين آستان حاجي کافور صاحب جمع
خزاين عامره خالصا للّه‏ و مخلصا لوجهه بناي اين مدرسه عاليه کرد و وقف بر طلبه علوم دينيه اثناعشريه نمود که طلبه علوم دينيه اثناعشريه در محل مزبور سکني نموده بافاده و استفاده علوم دينيه و معارف يقينيه مشغول شوند باشد که ثواب آن بروح پرفتوح حضرت ائمه معصومين، صلوات‏اللّه‏ عليهم اجمعين، و بروزگار فرخنده آثار صاحبقران ثاني عايد گردد... بحق النّبي و آله في شهر ربيع‏الثاني سنة تسع و ستين و الف کتبه محمدرضا الامامي (8)
اما وقف‏نامه کتاب که در ورق اول نسخه‏اي خطي از کتاب جامع‏المقاصد نوشته و ثبت شده و در تاريخ ماه شوّال 1073 وقف مدرسه کافوريه گرديده است؛ اين نسخه خطي که ابتدا به شرح آن مي‏پردازيم، اخيرا جزء کُتب خريداري‏شده از ورثه يکي از علماي قديم اصفهان بوده که از گزند حوادث مصون و محفوظ گرديده و پس از حدود سيصد و پنجاه سال به دست ما رسيده. نسخه يادشده با قطع وزيري بزرگ به قطع 19ضربدر25 سانتي‏متر و کاغذ سپاهاني با جلد چرمي تيماج بسيار کهنه در 280 ورق که مقدار کمي از صفحات داخلي و برگ آخر نسخه ساقط گرديده است و در جاي‏جاي نسخه بين سطور غير از برگ اول، 46 مورد کلمه وقف و عبارت »وقف مدرسه کافوريه« و »وقف چهارده معصوم، صلوات‏اللّه‏ عليه و عليهم اجمعين« به غير از خط نسخ نسخه نوشته شده است. اين نسخه شامل »کتاب‏المتاجر« و »کتاب‏الديون و فيه الدّين والرهن والحجر والضمان والصّلح« و »کتاب‏الامانات و فيه الوديعة والعارية واللقطة والجعالة« و کتاب »الغصب و فيه الغصب والشفعة« مي‏باشد. کتاب جامع‏المقاصد في شرح‏القواعد از محقق کرکي که شرحي مفصل است بر کتاب قواعدالاحکام علامه حلّي و به عنوان »قوله قوله« تا مقداري از کتاب نکاح در هفت جلد نوشته شده است و بقيه را ديگران تکميل نموده‏اند و آخرين جلد آن نيمه روز شنبه 18 جمادي‏الاول 935هـ.ق به پايان رسيده است (9)
از اين کتاب که جزو کتب مهمّ فقهي شيعه و جزو مراجع کتب درسي طلاب علوم ديني و مورد مراجعه آنها مي‏باشد، نسخه‏هاي خطي فراواني در کتاب‏خانه‏هاي ايران و عراق و سوريه موجود است و فهرست گرديده است
(10)از کتاب يادشده، به صورت چاپ سنگي در قطع رحلي در سال 1272 و 1278هـ.ق در ايران چاپ شده (11)(12)
متن وقف‏نامه کتاب که داراي چهار مهر سجلي مي‏باشد: مهر بيضوي کوچک کنار نوشته »الحصة العلية العالية الخاقانيه« با متن »الحسن والحسين ريحانة الجنة 1058«، مهر بيضي بزرگ در زير نوشته عالي‏حضرت واقف مزبور اقرار به مضمون مسطور نموده است با متن مهر »الراضي بأمراللّه‏ الغني ابوطالب رضوي« و مهر چهارگوش کوچک با متن »خالص مخلص لوجه‏اللّه‏ 1066« و مهر بيضي پايين وقف‏نامه که بايد مهر واقف آقاکافور باشد با متن »مافيه نجات‏اللّه‏ مهر علي کافور«. و اينک متن وقف کتاب:
»بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحيم الحمدللّه‏ الواقف علي الضمائر والصلوة علي محمد و آله الذين هم سادات الخلائق في يوم المحشر و بعد باعث بر تحرير اين سطور شرعية القواعد والمباني آن است که حبس مؤبد و وقف مؤبّد گردانيد اين جلد کتاب را عالي‏حضرت سامي‏رتبت متعالي‏منزلت رفيع‏مرتبت رفعت و متعالي اقبال پناه عزّت و عوالي و اجلال دستگاه عالي‏جاهي مقرب حاج الحرمين الشريفين آقاکافور، صاحب جمع خزانه عامره، بر طلبه علوم دينيه که ساکن‏اند در مدرسه مبارکه واقعه در اندرون درب کران من محلات جوبارة اصفهان مشهور به مدرسه کافوريه مشروط به آنکه نفروشند و رهن نگذارند و حبس نگردانند و از شهر اصفهان و توابع آن بيرون نبرند و توليت آن را مفوّض گردانيد به مدرّس شرعي و ناظر مدرسه مزبوره و به تصرف وقف داد و صيغه شرعيه خواند »فمن بدّله بعد ما سمعه فانـ [ما] اثمه علي الّذين يبدّلونه« و تغييردهنده وقف مزبور ملعون به لعن خدا و جميع انبيا و اوصيا و ملائکه مقربين بوده باشد في التاريخ شهر شوال من شهور سنة ثلث و سبعين و الف من الهجرة المقدسة النبوية، عليه و علي جهاديه [کذا] الف الف ثنا و تحية.

مهر آقاکافور

مورد ديگري از موقوفات آقاکافور، وقف قرآن نفيسي بر روضه آستانه مقدسه حضرت معصومه قم به خط خوش دوست‏محمد بن سليمان هروي در دهه يکم جمادي‏الثاني 968هـ.ق در هرات با تذهيب و آرايش به قطع رحلي است که سه سطر در همه صفحات ثلث زرين نوشته شده و اکنون در موزه آستانه حضرت معصومه مي‏باشد. با نوشته وقف حاجي آقاکافور صاحب جمع خزانه عامره بر روضه معصومه قم در رجب 1094 با سجل ابوطالب رضوي در 29ج که صاحب همان مهر کتاب جامع‏المقاصد است .(13)

پی نوشت:

1- مجله ميراث جاويدان، شماره 7، »تاريخچه وقف در اسلام«، علي رفيعي )علامرودشتي(، ص104ـ107.
2- همان، شماره 8، »وقف کتاب در تمدن اسلامي«، علي رفيعي )علامرودشتي(، ص82 ـ93.
3- همان، شماره 13، »دو وقف‏نامه کتاب از عهد صفوي«، رضا مختاري، ص72ـ 75.
4- تاريخ اصفهان و ري، ذيل حوادث 1298هـ.ق، ميرزا حسن‏خان انصاري، 1321هـ.ش. از جمله مدارسي که اکنون موجود نيست »هفت مدرسه خواجو« و »هفت مدرسه دنبال نهر فرشادي« و مدرسه مريم‏بيگم و مدرسه آقامبارک و مدرسه شاهزاده‏ها و تعداد زيادي ديگر که شرح مفصل آنها در کتاب تاريخ فرهنگ اصفهان، تأليف نگارنده، چاپ 1355هـ.ش دانشگاه اصفهان آمده است..
5- سفرنامه شاردن، قسمت مربوط به اصفهان، ترجمه حسين عريضي، ص71؛ سفرنامه شاردن، ترجمه محمد عباسي، ج5، ص145.
6- تاريخ فرهنگ اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1355هـ.ش، ص105..
7- به ثبت استاد دکتر لطف‏اللّه‏ هنرفر: گنجينه آثار تاريخي اصفهان، 1350هـ.ش، ص606؛ آثار ملي اصفهان، تأليف ابوالقاسم رفيعي مهرآباد، تهران، سلسله انتشارات انجمن آثار ملي، ص30.:
8- نگارنده، هنگام تحرير اين مقاله، جهت عکس‏برداري کتيبه مدرسه مذکور، با مراجعه به مسجد خان از کتيبه مزبور که در سال 1340هـ.ش توسط دکتر لطف‏اللّه‏ هنرفر استاد دانشگاه اصفهان ديده و ثبت شده بود، اثري نديد و معلوم نشد که سنگ مرمر يادشده چه شده و به کجا منتقل گرديده است.
- کتيبه يادشده هم‏اکنون در گنجينه چهل‏ستون نگهداري مي‏شود )ر.ک: مقاله »قرآن‏ها و اشياء وقفي گنجينه چهل‏ستون« در همين ويژه‏نامه(.ميراث جاويدان..
9- فهرست نسخه‏هاي خطي کتاب‏خانه آيت‏اللّه‏ مرعشي نجفي، ج3، ص282.
10- در کتاب‏خانه آيت‏اللّه‏ مرعشي نجفي قم با چاپ 24 جلد فهرست نسخه‏هاي خطي، تعداد8 نسخه معرفي گرديده. در فهرست مدرسه فيضيه قم تعداد 12 نسخه، در فهرست مسجد اعظم قم 4 نسخه، در فهرست کتاب‏خانه مدرسه مروي تهران 9 نسخه، در فهرست آستان قدس رضوي تعداد 10 نسخه و در فهرست مدرسه سپه‏سالار تهران و فهرست مجلس شوراي ملي سابق چندين نسخه معرفي شده است..
11- فهرست کتاب‏هاي چاپي عربي خانبابا مشار، ص245. و اخيرا نيز چاپ منقّحي در 14 جلد توسط مؤسسه آل‏البيت لإحياء التراث در قم به صورت حروفي در قطع وزيري چاپ شده است .
12- معجم المطبوعات العربيه، عبدالجبار رفاعي.
13- فهرست نسخه‏هاي خطي کتاب‏خانه آستانه مقدسه قم، محمدتقي دانش‏پژوه، 1355هـ.ش..

منبع: ميراث جاويدان

نجف اشرف

نجف اشرف

مقدمه

سنت حسنه‏ي وقف به عنوان يکي از مؤثرترين راه‏هاي همياري در طول تاريخ همواره پشتوانه‏ي اقتصادي اهداف متعالي انساني در جوامع بشري بوده است؛ ولي با ظهور و گسترش اسلام که مؤسس يا مؤيد تمام نيکي‏ها و روش‏هاي پسنديده بود، اين سيره‏ي نيکو نيز به عنوان بارزترين مصداق صدقات و نمونه‏ي اجلاي احسان رونقي بسيار گرفت؛ تا آنجا که به تدريج، يکي از بزرگ‏ترين منابع گسترش رفاه اجتماعي و رفع فقر در سايه‏ي نشر و ترويج فرهنگ اسلامي محسوب مي‏شود که علاوه بر آثار مذهبي، فرهنگي، آموزشي، اقتصادي وغيره آثار جغرافيايي مهمي به همراه دارد. در برخي مناطق که پديده‏ي وقف گسترش يافته است، چشم‏انداز جفرافيايي آن مناطق کلا دگرگون شده است. علاوه بر آثار مثبت وقف، گاهي اوقات موقوفات به علت غير قابل انعطاف بودن مشکلاتي را به ويژه در شهرها به وجود آورده و مسائلي را براي مديران شهري ايجاد کرده‏اند.
با عنايت به اين که اراضي شهر و بخش رامشير وقفي‏اند و اين مسأله به عنوان يکي از مسائل مهم شهر رامشير مطرح است، موضوع مناسبي شد تا در قالب اين تحقيق چگونگي وقف اين اراضي و آثار وقف بر آن‏ها، شهر و منطقه، درحد توان نگارنده بررسي شود.

طرح مساله

با توجه به اين‏که سه دانگ از زمين‏هاي شهر رامشير موقوفه است، اين تحقيق با انگيزه‏ي بررسي چگونگي وقف و آثار آن در بوشهر و منطقه‏ي رامشير صورت مي‏گيرد.
با توجه به موضوع اين تحقيق که بررسي زمين‏هاي وقفي شهر رامشير است در اين زمينه دو احتمال مطرح است:
الف. وقفي بودن زمين‏هاي رامشير تأثير منفي بر شهر و منطقه داشته و تنها باعث ايجاد مشکلاتي براي شهروندان و مسؤولان شهري شده است و تأثيرات مثبت محسوسي در بوشهر و منطقه نداشته است.
ب. اين موقوفات آثار مثبتي بر شهر و منطقه داشته و مي‏توان با تدبير و چاره انديشي آثار منفي آن را از بين برد.

تاريخچه‏ي مالکيت اراضي رامشير

منطقه‏ي جراحي در استان خوزستان قرار گرفته که به دليل عبور رودخانه‏ي جراحي به همين نام معروف شده است. اين منطقه از شمال به شهر رامهرمز، از جنوب به شهرستان ماهشهر، از شرق به شهرستان اميديه و از غرب به شهرستان اهواز محدود مي‏شود و تمام حوزه‏ي استحفاظي بخش رامشير را شامل مي‏شود. اين منطقه از سوي سازمان منابع طبيعي کشور به 175 پلاک تقسيم‏بندي شده است و در اين ميان شهر رامشير با پلاک 49 مشخص و نام‏گذاري شده است که به عنوان مرکز اين منطقه و بخش رامشير محسوب مي‏شود.
زمين‏هاي جراحي و شهر رامشير خالصه‏ي دولت بود؛ يعني شاه و هيأت حاکمه درباره‏ي آن تصميم گيري مي‏کردند و نحوه‏ي بهره‏برداري و استفاده‏ي از آنها اين گونه بوده که شاهان قاجار آن را به صورت اجاره به افراد مختلف مي‏دادند و در قبال کار، سکونت و زارعت بر اين اراضي از مستأجر اجاره بها اخذ مي‏کردند.
اين زمين‏ها در سال 1309 به «مير چولان و ميرمذکور» که به عنوان حکام منطقه بودند، اجاره داده شده بود. در سال‏هاي بعد «ميرمذکور» توليت اين منطقه را در دست داشت و بعد از وي مير عبدالله اين زمين‏ها را در اختيار گرفت. قبوض مالياتي و قراردادهاي اجاره و اجاره‏نامه‏ها و همچنين بخش‏نامه‏اي مربوط به واگذاري استيجاري اراضي به صورت تصاويري آورده شده است.
نحوه‏ي بهره‏برداري از اين زمين‏ها بدين گونه بوده که اشخاصي توليت استيجاري اين زمين‏ها را برعهده مي‏گرفتند و با دولت وقت قرارداد استيجاري امضا مي‏کردند، سپس اين زمين‏ها را به مردم منطقه مي‏دادند تا بر روي زمين‏ها کار کشاورزي صورت گيرد و سهم خاصي از محصول را از مردم اخذ مي‏کردند. محصولات و ماليات‏هاي جمع‏آوري شده را بخشي براي دولت مرکزي ارسال و مابقي را براي خود حفظ مي‏کردند.
چنين به نظر مي‏رسد که قبل از مالکيت زمين‏ها توسط حسينقلي خان نظام السلطنه‏ي مافي اين زمين‏ها در اختيار شيخ خزعل والي خوزستان بوده است ولي با ازدواج شيخ خزعل با بانو بتول مافي، شيخ خزعل شش دانگ اين زمين‏ها را در اختيار نظام السلطنه قرار مي‏دهد و
نظام‏السلطنه پس از توليت اين زمين‏ها را از دولت خريداري کرده است.
مؤلف کتاب رامشير شهر از ياد رفته در اين مورد مي‏نويسد: «زمين جارحي خالصه‏ي دولت بود و نظام السلطنه مافي آن را از دولت خريد و پس از فوت او، ورثه‏اش يک نيمه را به سردار جنگ نصيرخان بختياري فروختند. شيخ خزعل چون آن را جزء فلاحيه (شادگان کنوني) مي‏دانست، اين اقدام را دخالت بختياري‏ها در قلمرو عرب‏ها حساب مي‏کرد. کشمکشي آغاز شد و در نهايت با ميانجي‏گري مصلحين نصف زمين را از سردار جنگ بختياري براي شيخ خزعل خريدند و غائله را خواباندند.»(1) سهم شيخ خزعل بعدها توسط افراد مختلفي خريداري و تملک شد و سه دانگ ديگر زمين‏ها توسط حسين قلي خان نظام السلطنه و دختر وي بتول مافي السلطنه وقف شده اعلام گرديد.
درباره‏ي وضعيت فعلي اين زمين‏ها در حال حاضر، اداره‏ي ثبت اسناد و املاک طي نامه‏ي شماره‏ي 13 - 735 مورخ 18 بهمن ماه 1380 به اداره‏ي اوقاف و امور خيريه‏ي رامهرمز و رامشير، وضعيت اين اراضي و زمين‏ها را به صورت ذيل اعلام مي‏دارد:
«طبق پرونده‏هاي ثبتي و سوابق موجود، در مورد پلاک‏هاي 15 تا 18 و 19 و 27 و 28 تا 40 و 41 و 66 و67 تا 96 و 98 و 101 تا 124 و 143 و 146 تا 173 به شرح سه دانگ مشاع از شش دانگ هر يک از پلاک‏هاي مزبور معادل 40 سهم از 80 سهم شش دانگ به نام بانو بتول مافي فخرالسلطنه متولي موقوفه‏ي نظام السلطنه مافي و 15 سهم از 80 سهم به نام آقايان تقي‏زاده‏ها و 2 سهم از 80 سهم پس از اجراي اصلاحات اراضي به نام عبدالرضا سلطانيان، کلا 17 سهم از 80 سهم شش دانگ از اراضي ديمي و آبي و غيره به استثناي اعياني خانه‏ها و باغات رعيتي و کارخانه‏ها و بقعات و دکاکين و گاراژها و مساجد، حسينيه‏ها و به استثناء عرصه و اعيان املاکي از شرکت نفت، از طرف اشخاص فوق الذکر درخواست ثبت شده است. پس از مراحل اجراي قانون اصلاحات اراضي املاک فوق الاشاره از طرف مالکين مشاعي من جمله سه دانگ مشاعه‏ي موقوفه به دولت واگذار و از طرف دولت نيز به قدر السهم مشاعي به زارعين صاحب نسق هر قريه تقسيم کرده است. به موجب قانون و آيين‏نامه‏ي ابطال اسناد فروش رقبات آب و اراضي موقوفه سه دانگ مشاع موقوفه که مشمول مقررات اصلاحات اراضي شده به حالت وقف اوليه برگشته است و بايستي متصرفين با اداره‏ي اوقاف اجاره نامه تنظيم کنند.

بررسي وقف‏نامه‏ي اراضي منطقه‏ي جراحي رامشير

پس از خريد اراضي جراحي و شهر رامشير به وسيله‏ي حسينقلي‏خان نظام السلطنه مافي، وي سه دانگ از اين زمين‏ها را وقف کرده است و درآمد آن را صرف مصارف خيريه‏ي جاري ساخته است؛ بنابراين در حال حاضر سه دانگ از اراضي شهر رامشير و منطقه‏ي جراحي وقفي است. در اين بحث پس از معرفي کامل واقف به بررسي وقف‏نامه‏ي موجود که مبناي کار اداره‏ي اوقاف و امور خيريه است، خواهيم پرداخت.

معرفي واقف

جورچ پ. چرچيل در کتاب فرهنگ رجال قاجار، نظام السلطنه مافي را اين گونه معرفي مي‏کند: «حسين قلي خان مافي در سال 1833 ميلادي برابر با 1212 ه. ش متولد شد، وي فرزند شريف خان قزويني بود. حسين قلي خان در جواني به دستگاه مراد ميرزا حسام السلطنه پيوست و در مقام منشي خصوصي والي فارس همراه او به شيراز رفت. وي در سال 1875 ميلادي (برابر 1236 ه. ش) از طرف حسام السلطنه به حکومت بنادر خليج فارس و عربستان منصوب شد و سه سال بعد در معيت شاهزاده به خراسان رفت. حسين قلي خان در سال 1892 ميلادي که نصرت الدين شاه ميرزا سالار السلطنه از طرف ناصرالدين شاه به حکومت فارس منصوب شد، در مقام پيشکار وي، مجددا به فارس رفت و پس از برقراري امنيت در آن خطه موفق به کسب لقب «نظام السلطنه» گرديد و لقب قبلي وي يعني «سعدالملک» به برادر کهترش محمدحسن خان اعطا شد.
حسين قلي خان در سال 1894 ميلادي به حکومت عربستان و لرستان منصوب گرديد. وي مدتي بعد به علت بي‏احترامي به سرپرستي سايکس نماينده‏ي سياسي دولت پادشاه انگليس از سمت خود برکنار گرديد و دولت ايران متعهد شد که مدت پنج سال از انتخاب نظام‏السلطنه به مشاغل رسمي در سراسر قلمرو ايران خودداري ورزد، ليکن به علت نياز مظفرالدين شاه به خدمت وي و درخواست حکومت ايران، دولت پادشاه انگليس با بازگشت به خدمات نظام‏السلطنه به شرط عدم اعزام وي به جنوب يا هر ناحيه‏اي از خاک ايران که بتواند به امر تجارت انگليس لطمه وارد سازد، موافقت نمود. در نتيجه پس از موافقت دولت ايران با شرط مذکور، نظام السلطنه به سمت وزير عدليه و تجارت منصوب و در تهران مشغول به کار شد. وي در سال 1899 ميلادي به جاي حسن علي خان امير نظام گروسي به سمت پيشکار محمد علي ميرزا وليعهد در تبريز منصوب گرديد و تا سال 1901 عهده دار آن مقام بود.
نظام‏السلطنه در ماه مارس 1907 ميلادي يعني زماني که به حکومت اصفهان منصوب شد در تهران بود و در ماه مه همان سال جهت برقراري نظم و آرامش به فارس اعزام گرديد. وي در دسامبر 1907 ميلادي به تهران بازگشت و در بيستم ماه مذکور به وزارت ماليه منصور شد(2).
همچنين در کتاب تاريخ معاصر ايران نشر وزارت آموزش و پرورش اين گونه از نظام‏السلطنه مافي ياد مي‏شود: «در آغاز جنگ جهاني اول و براي مقاومت در برابر اشغالگران، جناح‏هايي از رهبران سياسي - مذهبي که روسيه و انگلستان را دشمن اصلي مردم مي‏دانستند، با تبليغاتي که از ناحيه‏ي عثماني براي اتحاد دنياي اسلام در اين زمان انجام مي‏گرفت؛ از تهران به سوي قم و سپس کرمانشاه حرکت کردند و در آنجا دولتي موقت به رهبري نظام‏السلطنه مافي تشکيل دادند، اما نتوانستندکاري از پيش ببرند(3).
حسينقلي خان نظام‏السلطنه در وصيت‏نامه‏ي خود درباره‏ي وقف اراضي جراحي مي‏گويد:
«... سه دانگ اراضي جراحي واقع در محال عربستان را به موجب ورقه‏ي حبس‏نامه‏ي جداگانه... حبس شرعي فرموده‏اند تا به مصارف خيرات و مبرات مقرره به شرحي که در ورقه‏ي حبس‏نامه مسطور شده، منظور شود.»
چنين به نظر مي‏رسد که انجام مابقي امور وقف به دختر وي و متوليه‏ي وقف واگذار شده و بتول مافي السلطنه وقف‏نامه را تنظيم کرده است.
همچنين در توليت نامه که به تأييد چند شاهد به نام‏هاي محمدحسن الطهراني،
محمدحسين تربيت، محمد حسين و يک نفر ديگر که دقيقا مشخص نيست، ممهور به مهر شده است و وضعيت وقف توضيح داده شده است.
همچنين متن مصالح به اين شرح است:
«براساس مصالحه‏ي مورخ 3 شوال المکرم 1321
جنوبي به فلاحيه
شمالي به رامهرمز
غربي به اهواز
شرقي به اهواز و هنديجان‏
چون ناحيه‏ي جراحي واقع در عربستان که محدود است به حدود اربعه‏ي مسطوره‏ي ذيل از جمله خالصجات ديوان اعلي بوده است که به شرح فرمان مهر ملعال مبارک به عنوان به ملکيت ابدي واگذار و مرحمت شده بود به حضرت مستطاب اسعد اشرف افخم اعظم آقاي حسين قلي خان نظام‏السلطنه دام اقباله العالي و حضرت مستطاب معظم مالک و متصرف بوده‏اند، به ملاحظه‏ي کمال احتياط و دينداري و اين‏که خواستند رفع شبهه نموده واقعه تحصيل فرموده باشد، درصدد برآمدند که از طرف اولياي شريعت مقدسه که در زمان غيبت ولي الله اعظم صلوات الله عليه و ارواح العالمين له الفداء نواب آن حضرت مي‏باشند، انتقالي شرعي شود به ايشان که ملک مباح شرعي ايشان باشد. از داعي خواستار شدند لهذا داعي اجابة... و با اجماع کافه‏ي شرايط صحت و شريعت مصالحه‏ي صحيحه‏ي اسلاميه نمودم با حضرت مستطاب اجل معظم دام اقباله العالي تمامة ناحيه‏ي مسطوره را توابع شريعه و لواحقة العرفيه به همان قسم که مالک و متصرف بوده‏اند، من غير اخراج شيي‏ء... که تماما و کمالا اخذ و قبض گرديده است و صيغه‏ي مصالحه صحيحه‏ي شرعيه کما هو المقرر جاري شد و شرايط صحت و شرعيت در آن مرعي گرديد عليهذا... ناحية مسطورة بتوابعها الشرعية و لواحقها العرفية حق صد و ملک طلق مباح شرعي حضرت مستطاب معظم ادام الله اقباله العالي و له التصرف فيها علي طبق... و کان وقوع ذلک في تاريخ 3 شهر شوال المکرم 1321 يوشاقان ايل»
همچنين وصيت‏نامه‏ي اصلي به صورت کتابچه است که در دسترس نيست و قسمتي از وصيت‏نامه به اين شرح است: «... فقط چيزي که مستثني مي‏شود، سه دانگ بلوک جراحي واقع در عربستان و نيم دانگ قريه و جرندق واقعه در قزوين است؛ به اين معنا که سه دانگ جراحي را براي مصارف خيرات و مبرات خودم معين کردم و مصارف آن را هم به اين ترتيب معمول دادند، مادامي که راه حجاز تمام نشده است، تمام عايدات که مال الاجاره جراحي در... است و اين وجه را جناب معزالسلطنه در ماءخذ سالي هزار و چهارصد تومان قهرا نمي‏افزايد اگر خداوند تفضل مي‏فرمود تمام حاصل و عايدات آن را بعد از وضع سالي دويست تومان حق توليت سال به سال مرتبا برسانند که به مصرف راه حجاز برسانند و هر وقتي هم که راه حجاز به اتمام رسيد، عايدات آن را به چهار قسمت منقسم دارند بدين شرح که يک قسمت صرف مخارج اطفال و ايتام بي کفيل شود که در مدارس تحصيل بنمايند، مشروط بر آن که علوم و... جديده را نيز متصدي تحصيل باشند و قسمت ديگر صرف مرضاي مسلمين بشود که در مريضخانه باشند و سهم ديگر بالمناصفه صرف تعمير پل‏هايي که
باني و مالک معلومي ندارد و تسطيح طرق و شوارع صرف شود، در هر نقطه و به هر ترتيبي که اوصياي متن صلاح بدانند و راحت عمومي فراهم شود و هر گاه در يک وقتي که از ارقاب و ارحام من به واسطه‏ي علت مزاج که قادر به کسب معاش نمي‏شوند و مبتلا به فقر و فاقه باشند، آن دو قسمتي که براي تعمير پل‏ها و تسطيح راه معين مي‏شود، به آن‏ها برسانند که معاش نمايند و...».

معرفي موقوفه و موقفه عليه

همان گونه که در مباحث قبلي گفته شد، منطقه‏ي جراحي تمام حوزه‏ي استحفاظي بخش رامشير را شامل مي‏شود که به 175 پلاک تقسيم‏بندي شده و در اين ميان شهر رامشير و اراضي آن با پلاک 49 مشخص شده است و سه دانگ از اراضي آن در سال 1326 ه. ق وقف شده اعلام گرديده است.
بتول مافي السلطنه در وقف‏نامه‏ي اين زمين‏ها در صفحه‏ي سوم آن اين گونه به توجيه وقف اراضي منطقه مي‏پردازد:
«... با توجه به اين‏که معزاليها (بانو بتول) مايل هستند نام نيکي از خود به يادگار گذارند و به فرهنگ و بهداشت کمک مؤثري فرمايند و به نام مرحوم نظام‏السلطنه والد اجل خود خدمات جاريه باقي بگذارند، عليهذا هيئت داوران نظر به مراتب مزبور مخصوصا با استفاده از اختيار سازش سه دانگ از بلوک جراحي واقع در خوزستان را که مشمول بر رقبات متعددي بوده و در محل معروف و بي‏نياز ازتوصيف مي‏باشد، حبس مؤبد قرار مي‏دهد...»
براي توضيح در مورد موقوف عليهم در ابتدا يادآور مي‏شويم که اين وقف، وقف عام است که درآمد آن پس از جمع‏آوري و وضع مخارجي ملکي و ملکي که مقدم بر هر مصرف ديگر است، به ده قسمت مساوي تقسيم مي‏شود و به مصارف زير برسد،
الف. يک عشر به مصرف حق التوليه؛
ب. يک عشر و نيم به مصرف محصلين بي‏بضاعت از ارحام بانو فخرالسلطنه و غيره؛
ج. يک عشر به مصرف مقبره‏ي نظام‏السلطنه؛
د. مابقي آن به مصرف فرهنگ و بهداشت. وي خاطرنشان مي‏کند که درآمدهاي مصروفه براي فرهنگ و بهداشت، رعاياي ساکنين خود اين سه دانگ، مقدم بر محل ديگر است.

متولي وقف و شاهدان آن

در متن وقف‏نامه درباره‏ي توليت بر وقف اين گونه آمده است:
«... توليت اين رقبات مادام الحيات با خود بانو فخرالسلطنه (بانو بتول) مي‏باشد، همچنين تا موقعي که بانو فخرالسلطنه مافي حيات دارند، اختيار کامل دارند [و] 15 درصد از سهم فرهنگ و بهداشت را مي‏توانند به صرف ارحام فقير خود به تشخيص خود برسانند و همچينين در مصرف 35 درصد بابت حق التوليه و مقبره و محصلين بي‏بضاعت تا مادامي که حيات دارند؛ اختيار کامل دارند.
توليت رقبات پس از بانو فخرالسلطنه به وسيله‏ي ايشان انتخاب مي‏شود و به طورکلي متولي سابق متولي لاحق را تعيين مي‏کند و در صورتي که يکي از متوليان جانشين خود را معرفي نکرده و فوت کند، در اين صورت رئيس ديوان عالي وزير فرهنگ وقت متولي را
تعيين و اين متولي باز حق تعيين متولي بعدي را خواهد داشت و هميشه اين رويه لازم الاتباع خواهد بود. بنا عليهذا سه دانگ از بلوک جراحي به شرح مرقوم حبس مؤبد بوده و صيغه‏ي شرعي جاري گرديده و...» همچنين طبق وقف‏نامه نظارت بر وقف بر عهده‏ي سازمان اوقاف است ولي در حال حاضر سازمان اوقاف و امورخيريه خود توليت اين موقوفه را برعهده دارد. شاهدان وقف که در وصيت‏نامه‏ي نظام‏السلطنه آن را تأييد کرده اند، عبارت‏اند از:
الف. محمد وکيل الدوله؛
ب. نظام‏الدين؛
ج. شيخ فضل‏الله نوري که صحت وقف را منوط به احراز مالکيت آن دانسته است؛
د. احمد بن عبدالله نوري؛
ه. عبدالله موسي؛
و. علي اکبر بن جمال‏الدين.
لازم به ذکر است براساس اسناد و مدارک موجود و وصيت نامه‏ي نظام‏السلطنه مجددا تنظيم شده و بخشي از امور مربوط به وقف در وصيت‏نامه‏ي بعدي حذف، و امورات ديگر اضافه شده است.

بررسي آثار وقف بر منطقه و شهر رامشير

آثار مثبت وقف اراضي
اقدامات و فعاليت‏هاي سازمان اوقاف و امورخيريه را (براي مثال در طي سال‏هاي 1377 تا 1380) در منطقه‏ي شهر رامشير مي‏توان به اين صورت عنوان کرد:(4).
الف. توسعه‏ي علم و دانش: در اين زمينه در سال‏هاي 1377 تا 1380 جمعا مبلغ 27,580,000 ريال هزينه شده است.
ب. نشر معارف اسلامي: در اين زمينه در سال‏هاي 1379 تا 1380 جمعا مبلغ 10,880,000 ريال هزينه شده است.
ج. مراسم عزاداري و تعزيه داري و اطعام: در اين بخش در سال‏هاي 1377 تا 1380 جمعا مبلغ 38,725,533 ريال هزينه شده است.
د. کمک به مدارس علوم ديني و طلاب و مدرسين: در اين زمينه در سال‏هاي 1379 و 1380 جمعا مبلغ 10,000,000 ريال هزينه شده است.
ه. حفظ و نگهداري موقوفات: در اين زمينه در سال‏هاي 1379 و 1380 جمعا مبلغ 151,010,000 ريال هزينه شده است.
و. کمک به مستضعفين و خيرات و مبرات: در اين زمينه در سال‏هاي 1377 تا 1379 جمعا مبلغ 10,770,000 ريال به مصرف رسيده است.
ز. ترويج قرآن: در اين زمينه در سال 1377 مبلغ 7,402,000 ريال هزينه شده است.
البته آمار مندرج در جدول شماره‏ي يک تمام درآمدها و هزينه‏هاي موقوفه‏ي نظام السلطنه مافي نيست و اگر بخواهيم کل درآمدها، هزينه‏ها و فعاليت‏هاي اداره‏ي اوقاف در سال 1380 را بررسي کنيم (طبق وقف‏نامه) بايد بگوييم که کل درآمد حاصله از اين موقوفات در سال 1380
جمعا مبلغ 91,602,772 ريال بوده است. که در اين موارد به مصرف رسيده است:
الف. مقبره‏ي نظام‏السلطنه مافي مبلغ 21,595,912 ريال؛
ب. کمک به محصلين بي‏بضاعت منطقه‏ي رامشير 33,375,500 ريال؛
ج. فرهنگ و بهداشت ساکين منطقه‏ي رامشير 141,355,057 ريال؛
د. حق التوليه مبلغ 7,328,221 ريال؛
ه. هزينه‏هاي ضروري و اتفاقي مبلغ 25,007,556 ريال.

آثار منفي وقف اراضي

رکود سرمايه‏گذاري
با توجه به وقفي بودن زمين‏هاي منطقه‏ي رامشير و مشخص نبودن وضعيت و ملکيت زمين‏ها، دولت و بخش خصوصي تمايل چنداني به آوردن سرمايه‏هاي خود به اين شهر ندارند زيرا اراضي آن از قطعيت برخوردار نيست و طرح‏هاي مختلفي از سوي دولت يا بخش خصوصي، از اين شهر به مناطق ديگر منتقل شده و علت آن وقف بودن اراضي اين شهر ذکر شده است.

فقدان سند مالکيت

با توجه به وقفي بودن اراضي شهر رامشير، مساکن شهر رامشير فاقد سند و قباله‏ي مالکيت رسمي‏اند و به جز تعداد معدود و انگشت شماري از مردم که پس از طي مراحل قانوني، وقف عرصه‏ي مساکن خود را ابطال و سند رسمي دريافت کرده‏اند، بقيه‏ي مردم هيچ گونه سند مالکيت رسمي از مساکن و اراضي خود ندارند و اداره ثبت اسناد و املاک صدور سند براي آنان را منوط به حل مشکل آن‏ها با اوقاف و يا ابطال وقف عنوان کرده است. اداره‏ي اوقاف و امور خيريه نيز صدور سند مالکيت را منوط به بستن قرارداد اجاره با اوقاف دانسته تا در اين صورت به اداره‏ي ثبت اجازه‏ي صدور سند مالکيت با ذکر وقف بودن سه دانگ از عرصه داده شود.
بنابراين از مشکلات مهم شهر اين است که مساکن و اراضي آن فاقد سند رسمي است. اين موضوع باعث شده است املاک آن قابليت وثيقه و پشتوانه بودن را نداشته باشد که اين امر بسياري مسائل و مشکلات را به وجود آورده است. در واقع مشکل مردم اين است که متولي املاک آنان ارگان‏هاي دولتي است و نمي‏توانند اموال ورقبات وقفي را مطابق اقتصاد روز اداره کنند.

مشکلات اجرايي دستگاه‏هاي اداري

در اين زمينه شهرداري رامشير با مشکلات زيادي روبه‏روست، به طوريکه مثلا جهت صدور پروانه‏ي ساختماني نياز به سند مالکيت است. براي اين
کار هماهنگي لازم با اداره‏ي اوقاف صورت نمي‏گيرد. به همين دليل اين موضوع براي شهرداري در پرده‏اي از ابهام باقي مانده است. علاوه بر اين حتي در صدور پروانه‏ي ساختماني، به علت نبود سند مالکيت رسمي، ديده شده که اختلافات متعددي درباره‏ي مالکيت زمين‏ها وجود دارد و اغلب براي يک قطعه زمين چند فرد ادعاي مالکيت مي‏کنند و با سند غير معتبري از خود دفاع مي‏کنند و براي شهرداري و مسؤولان شهر مشکلاتي را به وجود مي‏آورند.

عدم استفاده از تسهيلات بانکي

از ديگر مشکلات مديريت شهري در اين زمينه عدم استفاده از تتسهيلات بانکي و وام‏ها در امر ساخت و ساز شهري است که علت آن وقف بودن اراضي و نامشخص بودن وضعيت اين زمين‏هاست و همين امر ساخت و ساز را در شهر از رونق انداخته است.

عدم واگذاري زمين

از ديگر مشکلات عدم امکان واگذاري زمين به متقاضيان است، مثلا در سال 1366 زمين شهري به متقاضيان زمين براي ساخت خانه با تصويب قانون ابطال مالکيت اراضي موقوفه، مجوز داد و مشکلات متعددي، براي شهرداري و مسؤولان شهري ايجاد شد؛ يا در سال 300، 1379 قطعه زمين شهري پس از طي مراحل قانوني آماده‏ي واگذاري به متقاضيان مسکن بوده ولي به علت وقفي بودن اراضي اين امر با مشکل مواجه شده و امکان‏پذير نشد.

ابطال وقفي بودن اراضي شهر رامشير

در نظر سنجي انجام گرفته، اکثريت قريب به اتفاق مردم شهر رامشير از وقفي بودن اراضي شهر رامشير ناراضي‏اند و خواستار ابطال وقف اراضي اين شهر مي‏باشند (البته وقف با نظرسنجي باطل نمي‏شود.) اين امر بيشتر به دليل پايين بودن آثار مثبت وقف بر شهر و ايجاد مسائل و مشکلات عمده براي شهروندان ومسؤولان شهري است. اقداماتي به صورت شخصي و يا زير نظرمسؤولان شهر رامشير براي ابطال وقف صورت گرفته و به نتايجي دست پيدا کرده‏اند. از نظر شخصي افراد انگشت‏شماري بوده‏اند که پس از طي مراحل قانوني موفق شده‏اند سند مالکيت رسمي دريافت کنند.
در سال 1365 مردم شهر رامشير براي آگاهي از حکم فقهي اين زمين‏ها نامه‏اي به شرح زير به محضر مبارک رهبر فقيد انقلاب اسلامي امام خميني (ره) ارسال کردند.
بسمه تعالي
محضر شريف رهبر کبير انقلاب امام خميني مدظله العالي بعد از سلام معروض مي‏دارد، منطقه‏اي است در خوزستان به نام رامشير (خلف آباد) به اضافه‏ي يک صد و چهل و شش پارچه آبادي قراء تابعه، آنچه اهالي اين منطقه به خاطر دارند و شنيده‏اند متجاوز از دويست سال است که ابا عن جد و نسلا در اين جا سکونت داشته و هيچ کس ادعاي وقف بودنش را نداشته و معارض و مدعي در بين نبوده ومدت چهل و پنج سال که سه پانزده سال باشد، طبق مدارک موجود اين سامان و هنديجان و ماهشهر به عنوان اراضي خالصه‏ي دولت وقت به اجاره داده شده و براي مال الاجاره‏ي آن قراردادي منعقد نموده‏اند که مدارک موجود است. چند سالي است (حدود 30 سال) بانويي به نام بتول مافي السلطنه زوجه‏ي شيخ خزعل معروف
مدعي گرديده است که قسمتي از اين منطقه وقف است، حتي منازل مسکوني اهالي و مشاراليها مالکيت آن را دارد. لکن دليل شرعي و محکمه پسندي در دست ندارد. خواهشمند است تکليف مردم مستضعف اين سامان را روشن و حکم الهي را بيان فرماييد.
محل امضاي اهالي شهر رامشير (خلف آباد سابق)
امام خميني (ره) در جوابيه اين نامه فرمودند:
«بسمه تعالي، تا احراز وقفيت نشود شرعا حکم به وقفيت نمي‏شود.»
در سال‏هاي بعد در تاريخ 12 بهمن 1369 نامه‏اي به اين مضمون به حضرت آيت‏الله اراکي و آيت الله گلپايگاني ارسال شد که آيت‏الله العظمي اراکي در جواب اين نامه فرمودند:
«بسمه تعالي، ادعاي وقفيت بدون سند معتبر مسموع نيست.»
همچنين آيت الله العظمي گلپايگاني در پاسخ به اين نامه مرقوم فرمودند:
«بسم الله الرحمن الرحيم، در فرض اين که منطقه معروف به وقفيت نبوده و نيست وقف آن با ادعاي يک نفر ثابت نمي‏شود، ولي چنانچه مدرک صحيحي جهت اثبات آن وجود داشته باشد، بايد طبق آن عمل شود.»
در آخرين پي‏گيري‏ها و هماهنگي‏هايي که به عمل آمده و جلسات متعددي که با شرکت نمايندگان اداره‏ي اوقاف، منابع طبيعي، زمين شهري و ساير مسؤلان شهر رامشير صورت گرفته و در نشست‏هايي که با رياست سازمان اوقاف و امور خيريه کشور برگزار شده است مقرر گرديد اداره‏ي اوقاف و امور خيريه در قبال دريافت شش دانگ زمين در هر جاي کشور (حتي اگر کوه يا بيابان باشد) به اندازه‏ي نصف مساحت حوزه‏ي استحفاظي رامشير که 57 کيلومتر مربع است، با ابطال وقفيت اراضي شهر رامشير (پلاک 49) موافقت کند و زمين مذکور به عنوان يک رقبه‏ي وقفي نظام‏السلطنه به ثبت برسد، و مشکلات ناشي از اين مورد را حل کند. ولي متأسفانه تاکنون اقدامي صورت نگرفته است.

پي نوشت :

1- شريفي، ناجي، رامشير شهر از ياد رفته، چاپ اول، پاييز 1380، ص 31.
2- چرچيل، جورج، پ، فرهنگ رجال قاجار، مترجم غلامحسين ميرزا صالح، صص 199 و 200.
3- کتاب تاريخ چهارم دبيرستان، مؤلف گروه تاريخ دفتر برنامه‏ريزي و تأليف کتب درسي، چاپ 1377، ص 73 و 74.
4- به نقل از آقاي عليپور رئيس وقت اداره‏ي اوقاف و امور خيريه‏ي شهرستان رامهرمز.

منبع: ميراث جاويدان

ميدان کهنه در عصر پهلوي
در دوره‏ي پهلوي يعني از سال 1300 به بعد، بافت و استخوان‏بندي کالبدي اغلب شهرهاي سنتي ايران دگرگون شد. ايجاد خيابان‏ها، جاده‏ها، ميدان‏ها (فلکه‏ها) به منظور ايجاد ارتباط بين بخش‏هاي مختلف شهري يکي از مشخصات اين دوره است. اين تحولات تحت تأثير صنعتي شدن جامعه و پيشرفت‏هاي تکنولوژي و به ويژه به کارگيري وسايط نقليه‏ي چهارچرخه و تسلط طبقه‏ي جديد بورژوايي به وجود آمد. در چنين دوراني است که به سرعت تلاش مي‏شود تا جامه‏ي سنتي از تن شهرها بيرون آيد و لباس تجدد بر اندام آن‏ها پوشانده شود. در اين دوره به دليل شکل‏گيري استخوان‏بندي شبکه‏اي و تسلط محورهاي سواره، بازار شهرها کارکرد اقتصادي خويش را به عنوان محيطي سربسته و فعال در مجموعه‏اي خاص از دست داد و مراکز تجاري فعال بسياري، در اطراف خيابان‏هاي جديدالاحداث ايجاد شدند. مخصوصا در اين دوره بر محور چهارباغ تأکيد بيش‏تري مي‏شد که اين امر با احداث خيابان
چهارباغ پايين از دروازه دولت تا ميدان شهدا (محله‏ي آب‏پخشان يا پهلوي سابق) صورت گرفت. در محل باغ تختي (باغ همايون، باغ حاجي) خيابان‏هايي شامل خيابان مسجد سيد عبدالرزاق و ولي‏عصر (ولي‏عهد سابق) عمود بر محور چهارباغ احداث شد که ميدان کهنه را به دو قسمت تقسيم کرد. در مجاورت ميدان کهنه ميدان جديدي پديد آمد که باز هم نام ميدان کهنه (عتيق) را بر خود گرفت. در کنار اين ميدان مدور، بنگاه عمده‏فروشي تره‏بار و ميوه احداث شد که اطلاق نام سبزه ميدان به اين فلکه به همين دليل است. فشردگي کاربري‏هاي مزاحم و ناهمگوني آن‏ها چهره‏ي ميدان را ناخوشايند ساخته است. ضريب بهره‏گيري از فضاي حول ميدان به ويژه در غرب آن بسيار بالاست و دست‏فروشان و فروشندگان دوره‏گرد (مشاغل کاذب) و نيز تره‏بار فروشان در آن جا حضور زيادي دارند؛ اما تراکم کاربري‏هاي کم‏تر به ارتفاع کشيده شده و لذا طبقات ساختماني بالايي را شاهد نيستيم. ميدان، شعاع تأثير خود را تا فاصله‏ي زيادي از خيابان عبدالرزاق به ولي‏عصر داد و نيز داراي تأثيرهاي محيطي - کالبدي، اقتصادي و اجتماعي فراوان است که بايد دقيقا مطالعه شود، البته اگر يک ميدان بزرگ انتظام‏بخش تنفسي در دستور ساخت باشد، چنين سطح ارتباطي پديد نمي‏آيد.
در اين دوره شهر اصفهان گام‏هاي بلندي به سوي صنعتي شدن برداشت که اين امر با توجه به استعداد آمايش منطقه‏ي اصفهان و به طور کلي منطقه‏ي مرکزي ايران صورت گرفت و به هر حال صنعت در اين شهر چه به سبب استعدادهاي طبيعي و جغرافيايي‏اش و چه به علت فرهنگ ساکنان آن پا گرفت و به سرعت رشد کرد. از نخستين صنايع و جدي‏ترين بخش صنعتي در اين شهر، صنايع نساجي بود. تعداد بسيار زيادي از کارخانه‏هاي نساجي در بيرون کمربند بافت شهري و اندکي در داخل آن تأسيس شد که نيروي انساني آن را ساکنان شهر و روستاهاي اطراف اصفهان و حتي شهرهاي اقماري آن تأمين مي‏کرد. به دليل افزايش مهاجرت يا به عبارت ديگر افزايش جمعيت شهري، محله‏هاي جديدي در کمربند بيروني شهر شکل گرفت و باغ‏هاي عصر صفوي و روستاهاي مجاور به تدريج به شهر متصل شدند و بخشي از شهر را تشکيل دادند. محلات قديم شهر نيز به واسطه‏ي افزايش قيمت و ميزان فروش نفت در اواسط دهه‏ي 40 تا اواسط دهه‏ي 50 در رشد و دگرگوني شهر اصفهان تأثير بسزايي داشت. کارخانه ذوب آهن اصفهان و صنايع ديگر از جمله پالايشگاه، پلي‏اکريل، صنايع نظامي، سيمان سپاهان و نيروگاه‏ها و....؛ حجم فعاليت صنعتي و اقتصادي را در اين منطقه به شدت افزايش داد. اين مسأله نه تنها چهره‏ي شهر، بلکه تمامي روستاها و شهرهاي کوچک اطراف را نيز دگرگون کرد به صورتي که اکنون ديگر نمي‏توان با صراحت از مرز مشخص شهري به نام اصفهان سخن گفت، بلکه بايد از منطقه‏اي به نام منطقه‏ي اصفهان يا اصفهان بزرگ که شامل هسته‏ي مرکزي شهر و شهرها و روستاهاي بسياري که به سهم خود بخشي از جمعيت مهاجر را در خود پذيرفته‏اند نام برد. در اين تغيير و تحول و سيل مهاجرت به سوي اصفهان، محلات قديم شهر به واسطه‏ي مشکلات متعدد، از جمله فرسودگي بيش از حد بناهاي مسکوني آن، به صورتي که امکان زيست متعارف را بسيار مشکل کرده، از طرف ساکنان بومي خالي و مهاجران روستايي و افغاني جاي آن‏ها را گرفته است که محلات اطراف ميدان کهنه به ويژه جويباره يکي از آن محلات قديم است که شاغلان کاذبي چون دست‏فروش‏ها که در ميدان کهنه به داد و ستد مشغولند، اغلب در همين محله زندگي مي‏کنند.
ميدان امام (نقش جهان)
بناي ميدان نقش جهان را بايد از شاهکارهاي معماري اصيل ايران و جهان دانست. شاه عباس اول که به سال 998 ق به اصفهان آمده، اولين حرکت شهرسازي را با طرح‏ريزي اين ميدان باشکوه آغاز کرد و بناي آن به سال 1011 ق پايان يافت. قبل از اين تاريخ در محل ميدان، باغ بزرگي وجود داشت به نام نقش جهان که در عصر سلاجقه اين ميدان را کوشک ميدان مي‏گفتند.
در اوايل دوره‏ي صفويه اين محل به صورت محوطه وسيعي بوده و کاروان‏سرايي نيز در قسمتي از محل فعلي ميدان وجود داشته است.
سياح ايتاليايي به نام پيترو دولاواله که از سال 1025 تا 1031 هجري قمري (1671-1622 ميلادي) در ايران به سر مي‏برده، ميدان نقش جهان را از زيباترين ميادين جهان مي‏شمارد و معتقد است که اين اثر با بهترين آثار مسيحيت برابري مي‏کند و بدون ترديد بر آن‏ها مزيت دارد. پروفسور هينچ، ايران‏شناس معاصر آلماني، درباره اين ميدان چنين مي‏نويسد:
ميدان شاه در مرکز شهر قرار دارد؛ بنايش موقعي صورت گرفته است که مشابه آن را از نظر وسعت و سبک معماري و اصول شهرسازي در مغرب زمين نداريم
دورادور ميدان، نهر آبي به عرض 5ر3 وعمق دو متر جريان داشت. طول ميدان 510 و عرض آن 165 متر مي‏باشد. عمل‏کرد آن قابل توجه بوده است: محل ملاقات شاهان صفوي و ساکنان شهر، مرکز تجارت شهر، به طوري که تجار خارجي مانند هلندي‏ها، پرتقالي‏ها، انگليسي‏ها، فرانسوي‏ها، اعراب، ارامنه، روس‏ها و هندي‏ها در اين محل به داد و ستد مشغول بودند. دست‏فروشان نيز در ميدان به خريد و فروش مي‏پرداختند.
ميدان، زندگي شبانه‏ي جالبي را به علاقه‏مندان عرضه مي‏کرد، چنانچه تعداد زيادي از بازيگران، شعبده‏بازان، خيمه‏شب‏بازان، بندبازان، قصه‏گويان، درويشان، و سيرک‏بازاني که جنگ شير، گاو، قوچ، خروس و ساير حيوانات را راه مي‏انداختند، مشغول هنرنمايي بودند. ضمنا ميدان محل چوگان بازي نيز بوده که دو دروازه‏ي قديم با ميل‏هاي سنگي آن هنوز پاي برجاست. مسابقات تيراندازي که به آن قپق‏اندازي گفته مي‏شد و جوانان با اسبان خود چهار نعل مي‏تاختند و بر روي ديرکي به ارتفاع 120 پا جام زرين را نشانه‏گيري مي‏کردند، در اين ميدان برگزار مي‏شده است.
از مهم‏ترين عمل‏کردهاي ميدان بايد از نقش مذهبي سياسي و به ويژه اقتصادي آن ياد کرد؛ زيرا کاخ‏هاي سلطنتي در همين محل قرار داشت و پذيرش سفرا اغلب در همين ميدان انجام مي‏گرفت. مسجد شاه نيز به عنوان مرکز مهم ديني شهر تلقي مي‏شد و به نام مسجد جامع عباسي معروف بوده است. در ميدان نقش جهان به يکي ديگر از شاهکارهاي معماري عصر صفويه برمي‏خوريم و آن مسجد شيخ لطف‏الله است که نبوغ ايراني در آن به وضوح تمام نشان داده شده و در ضلع شرقي ميدان بنا گرديده است. در ضلع غربي ميدان، کاخ عالي قاپو قرار دارد که معماران معروف دنيا تعريف زيادي از آن نکرده‏اند بلکه آن را گاهي به يک صندوق آجري تشبيه نموده‏اند. ذکر اين نکته ضروري است که شاه عباس، ساختمان‏هاي باشکوه را هميشه شايسته‏ي جلال خداوند مي‏دانست نه کاخ شخصي خويش.
سبک معماري صفويه که در تاريخ معماري ايران ارزش و منزلت خاصي دارد احتمالا با احداث ميدان نقش جهان، کاخ‏ها و بازارهاي آن عصر آغاز گرديده است.
دورادور ميدان داراي نهر آبي بوده که بازسازي و بهسازي آن در سه دهه قبل مورد توجه مديران شهري قرار مي‏گيرد تا به شکل سابق درآيد و آب در آن‏ها جريان پيدا نمايد ولي باستان‏شناسان با اجراي اين طرح موافق نبودند، چه انجام دادن اين کار خطر احتمالي براي انهدام ساختمان‏هاي دور ميدان داشت.
اسکندربيک ترکمان از ميدان نقش جهان به نام باغ نقش جهان ياد کرده است. اين ميدان چون به دستور شاه عباس اول بنا گرديده به نام ميدان شاه نيز معروف بوده است. ميدان شاه بعد از انقلاب اسلامي به نام ميدان امام شهرت يافته است.
در عصر شاردن از ميدان شاه به عنوان مرکز خريد و فروش استفاده مي‏شده؛ مثلا مسگران، آهنگران، کهنه‏فروشان، خرده‏فروشان، پيشه‏وران، خواربارفروشان، و کسبه‏ي بي‏شمار ديگر وجود داشته که همه‏ي اين فروشندگان بساط خود را در داخل ميدان مي‏چيدند و موقع شب آن‏ها را در صندوق‏هاي بزرگ جاي داده و به هم مي‏بستند و چادري روي آن‏ها پهن مي‏کردند و تمام شب اجناس مزبور در ميدان مي‏ماند و هيچ‏گونه حادثه بدي اتفاق نمي‏افتاد و اموال مردم از امنيت کامل برخوردار بوده است. براي فروش اجناس مختلف و فعاليت هر صنفي محل ويژه‏اي وجود داشته و فروشندگان موظف بودند که به عنوان استفاده از ميدان روزانه مبلغي بپردازند. ولي در جشن‏هاي رسمي و ورود سفرا ميدان را خالي مي‏کردند.
ميدان نقش جهان، از نظر عمل‏کرد نه تنها مرکز اقتصادي شهر بلکه به عنوان يک محل تفرجگاهي و تفريحي در عصر صفويه ياد شده است.
مطالعه‏ي اجمالي ميدان نقش جهان از نظر جغرافيايي، تاريخي اين نتايج را به دست مي‏دهد:
1.ميدان نقش جهان داراي ارزش شهرسازي و معماري در سطح جهاني است چنانچه از طرف يونسکو نيز به عنوان يکي از ميراث‏هاي فرهنگي جهاني مطرح است. اين ميدان را کارشناسان شهرسازي و معماري به عنوان يکي از شاهکارهاي قرن هفدهم در جهان مي‏دانند.
2.اين ميدان داراي عمل‏کرد اقتصادي مهمي در چهار قرن گذشته بوده و بازارهاي دور و نزديک به آن، تکميل کننده‏ي اين نقش اقتصادي بوده است.
3.از سال اتمام آن (1011 ق / 1062 م) تا امروز به عنوان مرکز مهم صنايع دستي عمل‏کرد خود را ايفا مي‏کرده است.
4.مرکز اجتماعي، سياسي و تفريحي شهر بوده و هنوز هم چنين نقشي را بر عهده دارد.
5.نقش مذهبي مهمي را هميشه بر عهده داشته و اجتماع دسته‏هاي عزاداري و برگزاري نماز جماعت از آن جمله است.
6.محل پذيرش سفرا و ميهمانان خارجي بوده و در روزهاي ملي نقش مهمي را بر عهده داشته است.
عمل‏کردهاي مزبور باعث گرديد که محلات مسکوني شهر يکي بعد از ديگري در حوالي آن پديد آمده و موجب توسعه‏ي شهر در بخش جديد شهري گردد.
بخش جنوبي بازار اصفهان به ويژه بازارهاي اطراف ميدان، يادگار عصر صفويه است؛ قيصريه و بازارهاي دورادور ميدان همه ساخته و پرداخته‏ي عصر شاه عباس مي‏باشد. شاهکار اصلي در تکوين بازار عصر صفويه بناي رفيع و منظم و هماهنگ آن نيست، بلکه شگرد کار را بايد در تفکرات شهرسازي آن جست‏جو کرد، به طوري که بخش جنوبي بازار با مهارت تمام به مرکز اقتصادي آن عصر که ميدان‏هاي کهنه و مير و بازارهاي اطراف آن و مسجد جامع بوده وصل گرديد. در اين حرکت عقلايي طرح يک شهر دوقلو ريخته شد و قرينه‏سازي که از ويژگي‏هاي معماري ايرانيان به ويژه عصر صفويه بوده، حتي در شهرسازي آن دوره تجلي مي‏کند؛ به اين معني که ميدان نقش جهان را در مقابل ميدان کهنه و بازارهاي شاهي (چون باني آن شاه بود، لذا به اين نام اطلاق مي‏شد) را در مقابل بازارهاي قديم شهر (بخش شمالي بازار) و مسجد شاه را در مقابل مسجد جامع شهر احداث کردند و حتي اين مسجد در منابع تاريخي به نام مسجد جامع عباسي معروف بوده است. اين ساخت و سازها با اين که بخش قديم شهر را با جنوب آن پيوند داد ولي آن را از اعتبار انداخت. عده‏اي از نويسندگان اعتقاد دارند که خرابي و انحطاط ميدان کهنه کمي پيش از آن روي داده است. در شمال شرقي ميدان کهنه، قيصريه‏ي قديم با ورودي بازار قرار داشته که وضعيت بسيار بد و حالت مخروبه داشته و به طرف جنوب مدرسه‏اي توسط شاه تهماسب در کنار نقاره‏خانه‏ي قديم ساخته شده که در اين مکان عصرها و نيمه‏شب‏ها مي‏نواختند که اين عمل بعد از احداث ميدان نقش جهان و قيصريه‏ي جديد شاه عباس به آن جا منتقل شد. چنين حرکتي تقليد الگوهاي شهري را براي ما روشن مي‏کند.
شهرسازان عصر صفويه بازار اصفهان را چنان به طرف جنوب توسعه دادند که پياده‏روندگان مي‏توانستند در گرم‏ترين و سردترين فصول سال از جنوب شهر تا شمال، آن را پياده طي نمايند و سقف بازارهاي عصر صفويه چنان بلند ساخته شده که سپاهيان به منظور ايجاد امنيت مي‏توانستند سوار بر اسب و نيزه بر دست به حرکت درآيند و تمام طول بازار را که حدود 2,500 متر است، طي نمايند. ضمنا ارتفاع سقف بازارهاي اصفهان امکان حرکت کاروان‏هاي شتر را نيز در مواقع ضروري تسهيل مي‏کرد. بازار صفوي عناصر بازار سلجوقي مانند مسجد، کاروان‏سرا، تيم و تيمچه را در خود جاي داد، ضمنا بيمارستاني (دارالشفاء) در شمال اين بازار و در کنار کاروان‏سرا بنا گرديد و مخارج آن از درآمد کاروان‏سرا تأمين مي‏شد و در حقيقت وقف آن بود. بازار قديم شهر و بازار جديد عصر صفوي که در واقع بخش اقتصادي شهر را تشکيل مي‏داد، از اهميت بارزي برخوردار بود و در حقيقت ستون فقرات شهر محسوب مي‏شد. و فاصله‏ي بين ميدان کهنه و ميدان نقش جهان (ميدان امام) يا به عبارت ديگر محور مسجد جمعه و مسجد امام (مسجد شاه) از اهميت اقتصادي بيش‏تري برخوردار شد که محلات مسکوني شهر از طريق گذرها به اين بخش ختم مي‏شد. در عصر صفويه اصفهان به صورت شهري دو قطبي و با دو مرکز ثقل قوي عمل مي‏کرده و در حقيقت شهر، دو مرکز اقتصادي - فرهنگي داشت؛ اما قدرت سياسي در بخش صفوي شهر متمرکز بود.

 

وقف نامه مدرسه‏ي مقيميه‏ي شيراز (1095 ق) مقدمه
در سازمان اوقاف و امور خيريه و اداره‏هاي تابعه‏ي آن در فارس، حدود هفتصد وقف نامه‏ي مربوط به دوره‏ي قاجار و 36 وقف نامه و مدارک وقف مربوط به دوره‏ي صفويه نکهداري مي‏شود (1) که اطلاعات دست اول و جالبي را از فارس آن دوران و به ويژه شيراز در اختيار علاقه‏مندان قرار مي0دهد. اين اطلاعات تاکنون در هيچ يک از کتاب‏هاي تاريخي محلي و پژوهش‏هاي جديد استفاده نشده و جزئيات مختلف به تفصيلي که در اين اسناد منعکس شده در جاي ديگر نيامده است و بايد اين اسناد را تکلمه‏اي بر اسناد معتبر تاريخي فارس تلقي کرد.
يکي از اين مدارک وقف نامه‏ي مدرسه مقيميه‏ي شيراز است که ميرزا حسن حسيني فسايي در اثر يگانه‏اش فقط در سه سطر درباره‏ي آن نوشته است:
«باني آن، مرحوم حاجي محمد مقيم نام از سلسله آتشي‏هاي محله‏ي بازار مرغ در اواخر سلاطين صفويه آن را بساخت و در جنب مسجد جامع عتيق افتاده است و از صدمه زلزله سال 1269 خراب شده ويرانه است.»(2)
چنانکه گفته شد با استناد به وقف نامه‏ي مدرسه که خوشبختانه موجود است و در بايگاني سازمان اوقاف به شماره‏ي 186 فارس و اداره‏ي کل اوقاف استان فارس به شماره‏ي م / 30 نگهداري مي‏شود (3) مي‏توان تکلمه‏اي به نوشته‏ي پيشين افزود. اين سند رونوشتي است که در اول جمادي
الثاني 1328 در اوقاف مرکز (تهران)، از روي نسخه‏ي معتبري که انجمن ايالتي و ولايتي فارس در 7 شعبان 1325 آن را رونوشت کرده، استنساخ شده است. اين سند نخستين رونوشتي است که در بدو تشکيل اداره‏ي اوقاف و حتي پيش از تصويب نخستين اوقاف در دفتر ويژه‏اي موسوم به «دفتر ثبت وقف نامه و سواد وقف نامه و اسناد و احکام راجع به موقوفات» درج شده است. گفتني است بر اغلب اسنادي که در دو دهه نخست تشکيل اوقاف استنساخ شده، يادداشت‏هايي مبني بر ثبت اسناد در «دفتر ثبت موقوفات» نوشته شده است.
متن و تکلمه و سجلات وقف نامه که به نظر مي‏رسد به طور کامل بازنويسي شده در دوازده صفحه به خط شکسته‏ي نستعليق تحرير شده و محرر، واژگان سند را 1231 کلمه اعلام کرده است.
نام دقيق و کامل باني و واقف مدرسه، خواجه، محمد مقيم کاشاني، معروف به قاضي بن امين محمد است که در شيراز زاده شده و مي‏زيسته است. بنا به نص وقف نامه، او نخست خانه‏اي در جنوب مسجد جامع عتيق و چسبيده به آن خريد و پس از تخريب آن، مدرسه‏ي نامبرده را که مشتمل بر 26 حجره و يک مسجد بود، در آن احداث و در 9 شوال 1059، آن را بر شيعيان اثنا عشري وقف کرد. در وقف نامه هم چنين آمده است که واقف براي دوام و بقاي آن‏ها، املاک مفصلي را شامل ده باب دکان جنب حمام نقشک، 704 سهم از 1056 سهم قريه‏ي ابراهيم آباد در حومه‏ي شيراز، شش دانگ قريه‏ي حسن آباد کربال، شش دانگ اراضي علياي طاق ميان کربال، سه دانگ قريه‏ي قصر خواجه شامل قنات و باغ و مزارع در خفرک مرودشت، چهار دانگ قريه‏ي دهکشوراب خبريز آباد، شش دانگ قريه‏ي تير فشار خبريز آباد براي مصارف، وقف کرد. مصارف مورد نظر عبارتند از: هزينه‏ي تعمير و نگهداري و گردآوري محصول موقوفات و مدارس و حق التوليه و حق النظاره، حقوق يک مدرس (روزي 100 دينار)، يک خادم (روزي 60 دينار)، 24 طلبه (8 طلبه‏ي اعلا رتبه از باقي، روزي 60 دينار؛ 8 طلبه‏ي وسط، روزي 40 دينار؛ 8 طلبه‏ي باقي، روزي 30 دينار)، تجديد حصيرهاي مدرسه هر چهار سال يک بار و سرانجام تجديد لحاف چيت مطابق وضع طلاب و استنساخ وقف نامه هر سه سال يک بار معين شده است.
چنان که در اغلب وقف نامه‏ها ديده مي‏شود، واقف در صورت انقراض نسل متولي و ناظري که معرفي کرده، شروط مفصلي براي تعيين متولي و ناظران بعدي در نظر گرفته؛ چنان که براي اقامت و سفر طلاب هم پيش بيني‏هايي کرده است.
با توجه به سجلات، به نظر مي‏رسد که سند در شيراز تنظيم شده و واقف، احتمالا پس از آن، به قصد سفري زيارتي، راه خراسان را در پيش گرفته و در مسير رفت يا برگشت، سند را به تأييد علما و رجال محلي اصفهان يا ساکن در آن جا هم رسانيده است. به هر حال در حاشيه‏ي سند، سجلات علامه مجلسي، محمد باقر سبزواري شهير به خراساني صاحب ذخيره، ميرزا حبيب الله صدر ايران و دو پسرش ميرزا محمد مهدي و ميرزا عليرضا شيخ الاسلام دارالسطنه‏ي اصفهان، ميرزا محمد حکيم، ميرزا محمد علي حسني حسيني طبيب دشتکي، ميرزا هدايت الله حسني حسيني دستغيب طبيب شيرازي، قوام الدين حسن انجو شيخ الاسلام لار، شيخ حسين - شيخ الاسلام هرات - بن عبدالصمد جبل عاملي، ميرزا محمد باقر رضوي متولي مشهد رضوي و ميرحسين شيخ الاسلام مشهد صاحب مدارک و برخي افراد ديگر را مي‏توان ملاحظه کرد.
چند مدرک ديگر هم در پرونده‏ي راکد مدرسه وجود دارد دال بر اين که با از بين رفتن مدرسه، قريه‏ي حسن آباد کربال به وسيله‏ي طلعت السطنه خواهر مدبر السلطنه و قريه‏ي تير فشار صاحب ديوان به دليل واهي معتبر نبودن وقف نامه به مرور تصرف شده‏اند.
گفتني است با تجديد بناي مدرسه در همان محل به سال 1328 و تشکيل اداره‏ي اوقاف وکيل، متولي در تهران براي به وقف بازگرداندن دو قريه‏ي نامبرده، طي شکايتي از هر دو متصرف، اقدام جدي خود را آغاز مي‏کند که سرانجام دائره‏ي تحقيق اوقاف مرکز در 1329 به صحت وقف نامه رأي مي‏دهد. اين واقعه خود دليلي بر استنساخ وقف نامه هم بوده است.
سواد سواد وقف نامه‏ي مرحوم خواجه محمد مقيم کاشاني الاصل شيرازي المسکن موقوفه‏ي بر مدرسه‏ي مقيميه‏ي واقعه در شيراز به تاريخ شهر شوال سنه‏ي هزار و پنجاه و نه 1059[تعداد] کلمه [1231]
تاريخ غره‏ي شهر جمادي الثانيه‏ي ايت ئيل 1328
الحمدلله الذي تقرب الي جناب حضرته المتقربون بالقربات و توسل الي نيل سبحات رحمته المتوسلون / بالصدقات و فاز المتصدقون بالزلفات و استبشر اهل الخير بوعده بالنعيم المقيم و الدرجات و الصلواه / والسلام الا تمان الا کملان علي من ارسله بالايات البينات و ايده بالبراهين الساطعه و المعجزات و الحجج الدافعات / محمد المصطفي المجتبي الزکي و آله و اهل بيته و عترته ذوي الکرامات سيما ابن عمه و صهره و اخيه و کاتب وحيه / و مخزن علمه و ابوبنيه و خليفته و وصيه بالنص و الجلي الذي نام في مضجعه و قام بأمره و حارب مع اعدائه و بذل نفسه / لنفسه الشريف اعني امام المتقين و اميرالمؤمنين و علي صلوات الله و سلامه عليه و عليهم بدوام الخيرات و الحسنات و بعد / اثمار اين حديقه‏ي بلاغت آيين و جواهر و لالي اين بحر فصاحت قرين مفصح و مشعر است به ذکر آن که بر اصحاب فطنت / و ارباب عبرت و مستبصران خبير و ناقدان بصير که قلب و نقد عيار روزگار را به محک اعتبار سنجيده و منافع / و مضار اين جهان فاني را از يک ديگر افراز نموده‏اند پوشيده و مستور نيست که مزاج روزگار از اوان ابداع و / عنفوان پيدايش تا زمان ما که به حسب ظن دوربينان خرد پيشه از زمان فاضله است در نيکي و بدي و نشيب / و فراز يکسان است (انما مثل الحيوة الدنيا کماء انزلناه من السماء فاختلط به نبات الارض فاصبح هشيما تذروه الرياح و کان الله علي کل شي‏ء مقتدرا) اقبال اين بي‏وفاترين ادبار و صبح سرور اين نيست هست نما / متصل به شام غم، سراء وي با ضراء ملاصق و شدت بارخاء، عيشش به کدورت آميخته و سورش به ماتم / همدم و عذبش به شوري ممزوج و حلوش به تلخي مختلط، هيچ آفريده ادراک غضارت و نيکويي عيش وي نکرده که به کلفت / و تعب و نوائب وي گرفتار نگردد واحدي را نيل خضرت و نضارت او ميسر نگشته که شادابي و طراوت جانبي، قرين پژمردگي[پايان صفحه‏ي 1]طرفي ديگر نباشد و شبانگاه بر جناح امن نغنوده که صبحگاه بر قوادم خوف و خطر نباشد و بني نوع انسان / که اشرف ما تحت الکون است و غرض از ايجاد چنين خلقي شريف تحصيل سعادت معرفت سبحان است که (و ما خلفت الجن و الانس الا ليعبدون) اگر چه به قلم تقدير بر پيشاني احوال او رقم (انه کان ظلوما جهولا) مرقوم است، اما از فروغ نور (ثم انشأناه خلقا آخر فتبارک الله احسن الخالقين) پرتوي به وي تافته و از همگنان به مزيت عقل و خرد ممتاز گرديده که به روشنايي آن، طريق مستقيم حق پيموده به سر منزل توفيق و رحيق تحقيق مهتري شود و در اين طريق خطرناک از بس تشعب طرق و تفرق آراء و تشتت اهواء و نشيب و فراز / و ارتفاع و انخفاض که محل حيرت و اشتباه عقل و التباس و هم است و بسي راهروان که به قدم عقل رفته‏اند پي گم کرده از طريق حق منحرف گشته، درکام اجل پي سپر شده، براي استکشاف جاده‏ي نجات و امتياز باطل از حق و افراز ظلمات از نور هاديان راه دين و راهنمايان طريق يقين برگماشته‏اند که به روشنايي عقل / خورده بين و رهبري تقليد شرع مبين جاده‏ي نزهت سراي رضامندي ايزدي به دست آورده از آن جا پي برده‏ي / مقصود حقيقي شود و در آن دارالامان به سعادت ابد بپيوندند. بس حيف باشد که با چندين فروغ انوار / رقم اکمهي بر خود گذارد و با اين همه دانايي نشان ابلهي بر خود پسندد و در ظلمت آباد طبيعت افتاده، عجوز بدروي / دنيا را عروس زيبا شناسد و براي آلايش بي‏ثبات آن که جز نمايش ثاني در چشم احول / ندارد نقدي مثل عمر گران مايه که هر ساعتي که سپري مي‏گردد، زبده و خلاصه‏ي ايام زندگي است و احتمال رجوع ندارد / و سمع و بصر و عقل و فهم و ساير حواس ظاهره
و تمامي قواي باطنه و اعضا و جوارح که هر يک را به مقتضاي / (ان السمع و البصر و الفؤاد کل اولئک کان عنه مسؤولا) شغلي معين است و از آن جهت مسؤولند/ و صواب[ثواب]و عقاب بر آن مترتب از اعمال و اشغال راتبه باز داشته در انتظام اسباب لا يعني و حصول مقاصد / ميان تهي نشئه‏ي صوري صرف نمايد و از تذکر احوال اسلاف ازمنه‏ي سابقه که شنيده و اقرب از آن اوضاع معاصرين / خود که به عين اليقين ديده که خلاصه‏ي هستي و سرمايه‏ي زندگاني را در تعبد و بندگي دنيا و تحصيل عزت و ازدياد / ثروت و مکنت و جمع کردن درهم و دينار و شراء املاک و بساتين و عقار و فراهم آوردن[پايان صفحه‏ي 2]عروض و امتعه و ازدخار نقود و اقمشه صرف کرده‏اند و به انصرام اعمار و هجوم هادم لذات و منغض اسباب حيواة عزت به ذلت / و اجتماع به افتراق و غنا به فقر تبديل يافته بگذشته و بگذاشتنيها ميانه‏ي اقارب و عشاير جازعين و شامتين انقسام / يافته پذيراي عبرت نگردد و بر غفلت اصرار نمايد و به خيال محال که او از حادثه‏ي واقعه‏ي مرآتيان بر کنار است يا به زعم / باطل که تحصيل زاد و ابهت روز معاد موکول است به هنگام شيب و قرب انقضاء ايام حيوة با امکان ادراک موت در ايام شباب يا بفجأه تحصيل رزق چند روزه ايام حيواة را که به مقتضاي / کريمه (و ما من دابة في الارض الا علي الله رزقها) بر حضرت آفريدگار است وسيله‏ي جمع اسباب که اسباب تفرقه است ساخته / از اتيان به فرايض و سنن که به نصوص کتاب و سنت بدان مأمور و به ترک آن معاقب و ملوم است چنان خود را / بر کنار گيرد که گوييا امور واجبه از او مرفوع است و آن چه براي او ديگري متکفل است بر او فرض متحتم و بعد از درباختن چندين / گوهر گران بها و تخريب خانه‏ي دين که قيمتي گوهر سلک وجود و سرمايه هستي‏ها است چنانچه سمت گزارش يافته / از مطلب محروم و از مراتب بلند و سعادات ارجمند بازمانده و در زمره (اولئک کالانعام بل هم اضل) منخرط و منسلک / گردد؛ اما آن سعادتمندي که به مشام جان او از رياض همت نسيمي رسيده و بقايدي توفيق از خلاب اسباب / برآمده چنانچه از ادبار اين دوست کش دشمن نو از پايمال اندوه و لگدکوب غم نمي‏گردد در اقبال آن نامرد فريب از / جاي اطمينان و مقام آرام بيرون نرفته کامياب خرسندي نمي‏شود و وجود بي‏بود خود و حاصل آن از حطام و زخارف / دنيوي را صرف سرانجام سفر آخرت و اهبت نشئه‏ي باقيه مي‏نمايد که هنگام پرواز شاهباز روح از قفس بدن / و خلاص از زندان تن در آن ملک مقدس او را توفيق اساس منزلي خوش و نشيمني دلکش که (مثل الجنة التي / وعد المتقون) عبارت از آن است ميسر گردد و شايسته‏ي صحبت عقول قادسه و جواهر مجرده و مجالست (و حور عين کالمثال اللؤلؤ المکنون) و مرافقت (و ولدان مخلدون باکواب و اباريق و کأس من معين) گردد. مؤيد / اين مقال است صورت حال سرآمد خيرانديشان جهان، پيشواي پاسبانان دل و زبان، قدوه‏ي / اهل فضل و احسان، انموذج مفاخر و معالي، زبده‏ي اماثل و اعالي، نقاوه‏ي خاندان اعزاز و احترام، قيمتي گوهر سلک معني، / انتظام عنصر دانش و هوشمندي، مستجمع شرايط حق پسندي، سر حلقه‏ي هاديان مناهج سداد، پيشرو / سالکان مسالک رشاد، باني مباني کرم، مؤسس مکارم شيم، کريم الخصايل، مرضي الشمايل، المتوسل الي الله / الملک الکريم، خواجه محمد مقيم الکاشاني اصلا و الشيرازي مولدا و موطنا بلغه الله مناه و رزقه فوق مايتمناه و جعل[پايان صفحه‏ي 3]/ اخراه خير من اولاه و خص والده الحاج الموفق المبرور امينا محمدا کاشانيا بالرحمة و المغفرة في عقباه که از عنفوان / جواني و ريعان زندگاني برخلاف ابناي روزگار، سالک و مسالک رشاد بوده طي مراتب و اذعان به مفهوم / و مدلول آن نموده بعد از علم به حقيقت معني قول حضرت باري عز اسمه که در فرقان مجيد مي‏فرمايد که: (مثل الذين ينفقون اموالهم في سبيل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل في کل سنبلة مائة حبة و الله يضاعف لمن يشاء) / و احاديث منقوله‏ي مرويه به طرق مختلفه از صادقين عليهم افضل التحية و السلام مشتمله بر حث و تحريص / بر صدقه‏ي جاريه و مبره‏ي ساريه کما رواه ثقة السلام قال: «ليس يتبع الرجل بعد موته الا ثلاث خصال: صدقة اجراها / في حياته فهي تجري بعد موته و سنة هدي سنها فهي يعمل بعد موته بها او ولد صالح يدعو له» و غير ذلک من الايات / و الاحاديث الدالة عليها بحيث لا يعد و لا يحصي تمامي و همگي همت را مصروف و معطوف گردانيد / بر تحصيل ذکر جميل و اجر جزيل و بعد از استقصا و استقرا در صنوف خيرات و اقسام مبرات بنا بر حث و تحريص که از طريق ائمه عليهم‏السلام در اعانت طلبه‏ي علوم دينيه و معارف يقينيه واقع شده به سبر و تقسيم / مذعن و متيقن خود گردانيد که اين نوع، انجح است در تحصيل اين مطلب عظمي، لهذا همگي و تمامي / کل خانه‏ي واقعه در قبله‏ي مقصوره‏ي مسجد جامع عتيق شيراز از ذوي الايادي به مبايعه‏ي شرعيه مالک شده و کل آن / را قلع نموده، مدرسه‏ي مشتمله بر بيست و شش حجره‏ي رفيعه‏ي منيعه علوا و سفلاو طاقات رفيعه‏ي قبليه و شماليه / و جنوبيه که از طاق قبلي باب مدرسه مذکوره، مفتوح است و آن دو طق ديگر يکي به جهت مدرس متعين است و ديگري به دو مرتبه / پوشيده شده مرتبه‏ي فوق آن حجره‏ي مدرس است و از جمله‏ي حجرات معدوده است و تحت آن مسجد مدرسه است بنا / گذاشت و در غايت متانت و رزانت به خوب‏ترين صورتي صفت انجام و صورت اتمام پذيرفت موسومه به مدرسه‏ي / مقيميه بعد از اتمام همگي و جملگي آن را بحدودها و حقوقها و توابعها و لواحقها و منسوباتها بدون استثناء شيئي / از آن تقربا الي الله تعالي و اخلاصا و اقتناء لرضا و اقتناصا (في يوم تشخص فيه البصار مهطعين مقنعي رؤوسهم) / مبتهلا الي فضله بالتقبل بقبول حسن متضرعا الي لطفه في اجرائه ابدا علي الوجه الا صلح و الاسلوب الا حسن[پايان صفحه‏ي 4]/ وقف صحيح شرعي و حبس مخلد ديني و صدقه‏ي لازمه و مبره‏ي مخلده‏ي موبده‏ي محرمه بما حرم الله به البيت الحرام و الرکن و المقام و المشاعر العظام / جارية علي سبله لا يحوم حول حمي نفاذها فساد و لا خلل مصون از انقطاع آخر و اواسط و اول (الي ان يرث الله الارض / و من عليها و هو خير الوارثين) مصرح به ارکان و شرايط شرعيه، منصوص به قواعد و ضوابط مذهب حق اماميه‏ي اثنا عشري المذهب / بر طالبان علوم دينيه و معارف يقينية امامي المذهب يعني اثني عشري المذهب متمسکين به اذيال و لاء ائمه‏ي معصومين صلوات الله / عليهم اجمعين متبرين از اعادي دين مبين غير متظاهري الفسق نمود که به شروط مسطوره در اين وثيقه در آن جا ساکن باشند / و هر چند سعي در استحکام عمارت مدرسه به کار رفته چون از امتزاج مختلفات و اختلافات ممتزجات ترتيب يافته و ايتلاف يافته‏ي / عالم امکان و ممتزج از عناصر و ارکان به مرور سنين و شهور و انقضاء ازمنه و دهور خالي از تطرق انحلال و تفرث اتصال / نيست و هر ساله محتاج به مبلغي است که به وظيفه‏ي ادرار طلبه و سکنه‏ي مدرسه مقرر گردد و خرج ضروري عمارت مدرسه‏ي مذکوره بود ليدوم بداوم الشهور و الاعوام و يبقي نفها مع کرالدهور و الايام از نفايس املاک و حوانيت که به مرور ازمنه و دهور از ذوي الايادي و الحقوق / به عقود شرعيه‏ي ناقله مالک آن‏ها گرديده بود و سنين و اعوام متطاوله دريد محققانه و تصرف مالکانه‏ي مؤمي اليه بلا منازعه‏ي / منازعي و مجادله‏ي مجادلي ممضي و جاري بود و آن همگي و تمامي ده (4) باب حوانيت واقعه در درب حمام موسوم به نقشک و خان / مستحدث واقف وقاه الله من اهوال يوم المواقف است يکي دائره به شيشه فروشي و ديگري به نقاشي و ثالث به عطاري و رابع / به حلوايي و خامس به نارجيل فروشي و سادس به چيت گري و سابع به مشاطي و ثلامي شش صد و هفتاد و شش (5) سهم از جمله / هفت صد و چهار سهم از اصل يک هزار و پنجه و شش (6)سهم کل قريه‏ي موسومه‏ي مشهوره به ابراهيم آباد من قري الاسافل / حومه‏ي شيراز صينت عن الاعواز با مثل آن از حانوت بقالي واقعه در قريه‏ي مذکوره و دهکده که حصه‏ي مذکوره به بذر / مقدار دو هزار و نه صد من غله‏ي مناصفه و سيصد من بزرک مزروع است و جملگي و همگي و تمامي کل قريه‏ي موسومه‏ي مشهوره / به حسن آباد واقع در طاق ميان و بند آغل بيشه از قراء و مزارع ناحيه‏ي کربال من اعمال فارس که هر ساله / به مقدار يک هزار و دويست من بذر شلتوک و مقدار شش صد من شلتوک عمارت مستمره به اصطلاح اهل آن ناحيه مزروع است[پايان صفحه‏ي 5]و تمامي ارضين مشهور به اراضي علياء طاق مياني که از جمله ارضين قريه‏ي حسن آباد طاق ميان مذکوره است و تمامي دهکده / و ابنيه و انبار دو طبقه‏ي واقعه در آن، که در محل وقوع مستقل الحد و الوصفد و تمامي
و همگي نصف مشاع از کل قريه‏ي موسومه‏ي / معروفه به قصر خواجه و قنات منسوبه به آن و نصف کل بستان واقعه در آن و نصف مشاع از کل مزرعه‏ي موسومه به شاه آباد / و تاج آباد با دو شعبه قنات منسوبه به آن و ارضين پشت جدول مقبل آباد که منسوب به شاه آباد / و تاج آباد است واقعتين در خفرک / و مرودشت من اعمال فارس که هر ساله حصه‏ي نصف قريه‏ي قصر خواجه و شاه آباد و تاج آباد به مقدار يک هزار و شش صدمن / بذر غله‏ي مناصفه و يک صد و پنجاه من بذر شلتوک مزروع است و کل آن به هشت زوج عوامل دائر است و جملگي و همگي و تمامي / ثلثان مشاع که عبارت است از چهار دانگ کل قريه‏ي مشهوره‏ي معروفه‏ي موسومه به دهکشوراب که شرب آن / از چشمه‏ي منسوبه به آن است و هر ساله حصه‏ي مذکوره به مقدار دو هزار و يک صد من غله‏ي مناصفه که نصف آن تأکيدا للاصل مقدار / يک هزار و پنجاه(7)من مي‏شود مزروع است و تمامي و همگي نصف مشاع از کل مزرعه‏ي مشهوره‏ي موسومه به تير فشار مع شرب / مرتبه از چشمه‏ي شيرخان مذکور / شرب مي‏نمايد و هر ساله حصه‏ي مذکوره نصف به بذر مقدار پانصد (8) من گندم و صد من جو مزروع است و قريه‏ي دهکشوراب و مزرعه‏ي تير فشار / از جمله‏ي قراء و مزارع بلوک خبريز آباد من اعمال فارس است کلها مستغنيات عن التحديد و التوصيف لبلوغها من الشهرة/ و الوضوح مبلغا لا يحتاج الي الا طناب و الاسهاب مما لها من المشخصات و المعينات مع مالها من الحدود و الحقوق من الابنية / و الامکنة و الحيطان و الجدران و السقوف و الاخشاب و الالواح و مصب الميزاب و ملقي القمامات و مطرح السلوج و الارضين و الصحاري / السبحيه و البخسيه العامرة و الغامرة و التلال و الرماد و المنخضات و المرتفعات و المرافق و المراتع و الحرايم و الجداول و المجاري و المشارب و السواقي و المساقي و العيون و القنوات ذکر او لم يذکر بدون استثناء شيئي از آن از جمله‏ي / متملکات و حوزه‏ي متصرفات خود افراز فرموده و از تحت يد مالکانه مخرج ساخت و مجموع مذکور را مقرون / به قصد قربت خالصة لوجه الله تعالي نافعة له (يوم لا ينفع مال و لا بنون الا من اتي الله بقلب سليم) و احتسابا للباري / جلت قدرته و اکتسابا بالمرضاته توفيا / لفوز بروضات الجنات راجيا لنيل الدرجات في القربات/ (يوم ينظر المرء ما قدمت يداه) (يوم تجد کل نفس ما عملت من خير محضرا) (يوم يفر المرء من اخيه و امه و ابيه و صاحبته و بنيه / لکل امرء منهم يومئذ شان يغنيه) وقف صحيح شرعي مخلد مؤبد متصل البتداء و الوسط و الانتهاء[پايان صفحه‏ي 6]/ به حبس اصل رقبه و تسبيل ريع و ثمره حاوي بحذافير شرايط مصححه و مشتمله بحذافير قيود متممه خالي از جميع موانع شرعيه و مفاسد / دينيه گردانيد بر مدرسه‏ي مذکوره که در هر مرتبه از مراتب متولي و ناظر و متصدي آن به شروط مسطوره در اين وثيقه‏ي منعقده در متن عقد / که عمل به آن واجب و لازم است به عمل آوردند و تفويض فرمود توليت و نظارت اين صدقه‏ي جاري و مبره‏ي ساريه را / به نفس نفيس خود مادام متحليا بحلية الحيواة ما برحت الا زمان غير خالية عن وجوده الشريف ليقوم به اجراء هذا الموقوفات / علي القوانين الشرعية و قواعده المنصوصة المبينة علي وفق نواميس الشريعة المقدسة حتي يدوم بداوم اطباق السموات و الارضين / و بعد از اجابت دعوت ملک منان و ارتحال به سوي جنان و رياض امر توليت مفوض است به اسن / ارشد ذکور اولاد مؤمي اليه و بعد از آن به اسن ارشد اولاد اولاد ذکور، بعد از آن به اسن ارشد اولاد اولاد اولاد ذکور/ و هکذا ما توالدوا و تناسلو بطنا بعد بطن و عقبا عقيب عقب بشرط تقدم بطن الاعلي علي الاسفل و بر فرض انقراض / يا انقطاع اولاد يا اولاد اولاد مؤمي اليه در هر مرتبه از مراتب و وجود فضيلت و افادت پناه صلاحيت
و تقوي دستگاه / مولانا محمد هادي وفقه الله لتحصيل السعادات الدينية و الدنيوية خلف صدق حضرت افادت پناه فضيلت دستگاه حقايق / و معارف آگاه، حاوي نعوت و صفات صوري و معنوي، جامع کمالات علمي و عملي، متوسل الي الله الباري مولانا عليرضا القايري / دام فضله مرجوع است به مشاراليه و بعد از ارتحال مؤمي اليه و وجود صلاحيت و تقوا دستگاه مولانا محمد امين برادر / پدر مادري مؤمي اليه توليت امور مذکور مفوض است به مشاراليه و بعد از آن به اسن ارشد ذکور اولاد ايشان / و بعد از آن به است ارشد ذکور اولاد اولاد ايشان و بعد از آن به اسن ارشد ذکور اولاد اولاد ايشان / و هکذا ما تعاقبوا و تناسلوا بطنا بعد بطن و عقبا عقيب عقب بشرط التقدم المذکور سابقا و العياذ بالله بر فرض تطرق / انقراض و انقطاع، مفوض است توليت مذکور به اقرب نسبي وواقف خصه الله باللطف و العواطف در هر مرتبه از مراتب / با وجود تعدد اولاد ذکور متساويه در سن از برادران و اقارب نسبيه امر توليت مفوض است به ارشد و بر تقدير تعدد / و تساوي در رشد مرجوع است به افضل اعلم در علوم در علوم دينيه و با تساوي در جميع مراتب منوط و مربوط است امر / توليت به قرعه و بر فرض انقراض و انقطاع اقارب و عشاير نسبي، مفوض است به اعدل امامي اثنا عشري از اهل بلد که به تعيين / مدرس و اکثر طلبه‏ي موظفه‏ي ساکنين مدرسه معين شود و امر نظارت چون در زمان واقف به مقتضاي شرط خود / به نفس نفيس متکلفند بعد از ارتحال مفوض است به رفعت و عزت دستگاه، صلاحيت شعار آقا محمد قاسم[پايان صفحه‏ي 7]/ ولد مغفور حاجي محمد هاشم کاشاني و بعد از آن به اسن اولاد ذکور او و بعد از آن به اسن اولاد ذکور او و هکذا ما تعاقبوا و تناسلوا / بطنا بعد بطن و عقبا عقيب عقب بشرط التقدم المسفور و بر فرض انقطاع و انقراض مرجوع است امر مذکور به ذکور/ اقارب نسبي واقف لازال مشمولا بالعواطف و بر فرض انقطاع و انقراض اقارب نسبي ساکنين فارس متعلق است به دستور توليت / به اعدل امامي اثنا عشري المذهب ساکن در بلد که به تعيين مدرس و اکثر طلبه‏ي موظفه معين شود و در جميع مراتب / امر توليت و نظارت شرط است بودن متولي و ناظر متصف به صفت عدالت و رشد که اين / مبره‏ي ساريه و صدقه‏ي جاريه مادامت السموات و الارضين بر وفق شريعت مقدسه ممضي و جاري باشد و مراتب اوليت / و اولويت که مذکور شده مشروط به اتصاف به صفت عدالت و رشد است و الا در هر مرتبه از مراتب در امرين / مذکورين اگر چه بطن ادني باشد با وجود اعلي و اسن تصدي و تکفل امرين مذکورين به اعدل ارشد آن مرتبه موکول است / و بر تقدير وجود مراتب مذکوره از اولاد و اقارب و عشاير دفعة ولي و وصي شرعي که متکفل امرين مذکورين ولايتا او وصايتا از / قبل ايشان شود يا هر يک ايشان را که غيبت منقطعه دست داده باشد که تمشي امرين مذکورين از ايشان / يا وکيل شرعي ايشان که قيام به امرين مذکورين کما ينبغي نمايد متعذر يا متعسر باشد بايد که به تعيين مدرس و اکثر / طلبه‏ي موظفه دو نفر که متصف به صفتين رشد و عدالت باشند معين شود که به امرين مذکورين کما ينبغي و يليق / قيام و اقدام نمايند و جعلي به جهت هر يک از ايشان از حق التوليه و حق النظاره نموده که بازيافت نمايند و مابقي بر تقدير / بقا از جعل با احتياج و فقر هر يک از ايشان به صيغه‏ي ادرار و وظيفه‏ي سال به سال به ايشان رسانند تا اوان اتصاف / هر يک از متولي و ناظر به صفات مذکوره که شرعا تصرف در موقوفات او را جايز باشد و بر فرض عدم احتياج قائمين مذکورين / به توليت و نظارت زايد از جعل را در آخر هر سال به فقراي ساکنين مدرسه که موظف نباشند علي السويه قسمت نمايند / و چون نوبت توليت و نظارت بعد از انقطاع و انقراض اولاد و اقارب و عشاير به عدلين اماميين رسد بدون ملاحظه‏ي جعل حصه‏ي‏
ربع توليت و نظارت را تماما از نماء محصولات متصرف شوند و از شروط منعقده در متن عقد وقف آنکه متولي / و ناظر به اتفاق يک ديگر يک نفر که در علوم دينيه از تفسير و فقه و حديث و اصول و ما يتعلق بها من النحو و الصرف و المعاني / و البيان ممتاز باشد به جهت افاده‏ي علوم مذکوره که در ايام تحصيل در مدرسه به درس و بحث اشتغال نمايد تعيين نمايند / و موازي بيست و چهار نفر از طلبه‏ي عظام اثنا عشري المذهب متمسکين به ولاي حضرات ائمه‏ي طاهرين[پايان صفحه‏ي 8]متبرين از ادعاي دين مبين غير متهمين به خلاف مذهب غير متظاهري الفسق ساکن مدرسه باشند و از نماء وقف موظف باشند و به استفاده‏ي / علوم مذکوره اشتغال نمايند و غرض اصلي ايشان تعليم و تعلم علوم مذکوره باشد و اگر به جهت تشحيذ ذهن و استقامت طبع تطفلا / به استفاده‏ي ديگر علوم اشتغال نمايند ايشان را سايغ و جايز است و ممنوع نيستند و در هر که يک نفر از طلبه‏ي عظام / ساکن باشد و از ناظر و متولي مأذون در سکني و توطن حجره‏ي مذکوره شده باشد احدي را دخول و مشارکت بدون ارضا و اذن/ شخص سابق در سکناي حجره‏ي او جايز نيست و اگر سابق در حجره از سلوک شريک مأذون لاحق راضي نبوده باشد بي‏اذن و اعلام متولي / و ناظر در اخراج او از حجره‏ي خود مختار است و شرط ديگر آنکه طلبه‏ي متأهلين ثلث اوقات ايام هفته در مدرسه / باشند و در باقي ايام و بيتوته مختارند و غير متأهلين بايد که ثلث ايام و اکثر ليالي در مدرسه به سر برند و در ما بقي مختارند و يک نفر / خادم به جهت کنس مدرسه و فتح و اغلاق دروب و قيام به مصالح و ما يحتاج طلبه تعيين نمايند که به امور مذکوره قيام و اقدام نمايد و از شروط معتبره‏ي سايغه بر وفق قانون شريعت مقدسه و نص واقف - صرف الله عنه الصوارف - آن که در هيچ مرتبه از مراتب محال موقوفه را به ميراث / نگيرند و مورد رهن و مبايعه و مصالحه و استبدال و هيچ يک از عقود ناقله باعثه بر اخراج وقف نسازند و بر فرض صرفه / و غبطه و مصلحت وقف زياده از چهار سال نه به عقد واحد و نه به عقود متعدده به اجاره ندهند و تا عقد اول منقضي نشود، مورد عقد ديگر نسازند/ و به ارباب حکم و جور و تعدي به هيچ يک از عقود مسفوره ولو ساعتا واحده جايز نيست. وکلا و گماشتگان صاحبان شوکت و ارباب دولت / و صدور عظام و وزراي کرام و شيخ الاسلام و قضات انام و متصدي شريعات و ناظر و مستوفي موقوفات را بنا بر امور مذکوره و / تعيين اعدل در هر مرتبه به جهت امور توليت و نظارت و امن از خلاف شرع و شرط واقف رخصت طلب حساب و گماشتن / ناظر و اخذ شيئي از نماء موقوفات و محصولات به وسيله امثله‏ي حکام جايز نيست و ايشان را سلطنت انتزاع موقوفات / ازيد مؤمي اليهما به وجهي از وجوه نيست، بلکه صرف نماء موقوفات در مصاب نصاب منوط و مربوط به رأي متولي است و اگر عياذ / بالله در مرتبه‏اي در مراتب متولي يا ناظر صرف نماء در مصارف موقوفه ننمايند و از قانون شرع شريف تجاوز کنند، حکام را / جايز است که اعانت طلبه و مدرس نموده اخذ نماء و منصب از يد متولي يا ناظر که به خلاف شرع واقف عمل نموده بکنند و به هر کس که اکثر طلبه‏ي موظفه و مدرس موافقا لشرط الواقف راضي باشند بسپارند که به مصرف وجوب موافق شرط / واقف رساند تا اوان ظهور و ثبوت انصراف متولي يا ناظر بصفاته المشروط فيهما و شرط ديگر آن که همه ساله / متولي و ناظر به اتفاق يک ديگر سعي در نظم و نسق و معموري و تکثير زراعت و تحصيل منفعت نمايند و چون اوان[پايان صفحه‏ي 9]/ بدو صلاح محصولات شود به تعيين مدرس و اکثر طلبه‏ي عظام يک نفر از اهل مدرسه يا اهل بلد که ثقه / باشد با مؤمي اليهما در قرار محصول رفيق باشد و
در ايام رفاقت و سعي در قرار محصولات اگر از اهل / مدرسه باشد سواي وظيفه‏ي مقرره هر يوم مبلغ يک صد و پنجاه دينار در وجه او رسانند و آنچه هر ساله به حاصل آيد، متولي و ناظر به مقتضاي شرط/ وقف اولا صرف ما يحتاج رقبات و محال موقوفه از تعمير جدران و سقوف حوانيت و انبار و عمارات و تبديل / جزوع باليه و تعمير قنوات و جداول و ترتيب بذور و عوامل و کراب ارضين و مال و حقوق سلطان و تقاوي / اکراه و نفقه و مساعده زارعين بر فرض احتياج به آن نمايند و تتمه که باقي ماند اولا صرف امارت محتاج / اليه مدرسه از تجديد اساس و تعمير حجرات الا هم فالاهم علي حسب ما رأي المتولي و يفتضيه المصلحة نمايند/ و تتمه‏ي آنچه از وجوه مذکوره فاضل ماند يک ربع آن را ثلثان ربع متولي به حق التوليه و ثلث باقي ناظر/ به حق النظاره متصرف شوند و از سه ربع باقي هر يوم به مدرس يک صد دينار و هشت نفر از طلبه‏ي عظام / که اعلي رتبة از باقي باشند، هر يک را روزي شصت دينار و هشت نفر وسط را هر يک چهل دينار / و هشت نفر باقي را هر يک سي دينار که ادني رتبه از باقي طلبه باشند و خادم را يومي شصت دينار يوما فيوما / او شهرا فشهرا علي حسب ما رأي المتولي و الناظر في مصلحة الوقف اعطا نمايند و چون يکي از طلبه‏ي / عظام سفر به قصد عود اختيار نمايد تا چهل و پنچ يوم به حجره و وظيفه‏ي ايام مذکوره اولي و احري است و چون / عود نمايد، حجره و وظيفه تسليم وي نمايند و اگر عود ننمايد وظيفه‏ي چهل و پنج يوم را به اختيار متولي و ناظر/ و تعيين ايشان در ديگر مصارف آتيه صرف نمايند الا به قصد حج بيت الله الحرام و زيارت حضرت / رسالت پناه صلي الله عليه و آله و ائمه‏ي طاهرين عليهم‏السلام که در اولي هفت ماه و در مابقي شش ماه به حجره / احق است و چون عود نمايد نصف وظيفه و ادرار مقرر تسليم مؤمي اليه نمايند و نصف ديگر / به شخصي که به عوض او عارية در اين مدت در حجره ساکن باشد اعطا نمايند و اگر شريک در حجره داشته باشد شريط مذکور در گرفتن نصف وظيفه‏ي مذکوره احق و اولي است و اگر شريک در حجره نداشته باشد / بعد از رفتن او بلافاصله طالب علمي به جاي او تعيين نمايند که حجره‏ي مذکور معطل نماند و بر فرض عدم / عود، حجره و کل وظيفه تعلق به شريک دارد و نصف وظيفه‏ي ماضيه که جمع شده در مصارف ديگر[پايان صفحه‏ي 10]صرف نمايند و اگر از نماء وقف بعد ما ذکر چيزي زياد بماند، زياده را يک سال تمام ذخر نمايند تا سال ديگر که اگر العياذ بالله / سالي ديگر در محصولات وقفي کسري واقع شود يا از آفات ارضي و سماوي محلي قطعي گردد آن ذخر را صرف / بذر و مؤونات زراعت و خراج سلطان و ساير مايحتاج اليه و تنخواه وظيفه‏ي طلبه نمايند و اگر از نماء سنه‏ي سابقه / چيزي فاضل باشد و ملاک که در محال وقف شريکند حصص خود را فروشند متولي از آن فاضل خريداري نمايد / و اگر فاضل نماء به تمام ثمن وفا نکند، تتمه‏ي ثمن را اقتراض نموده از فاضل نماء سنوات آتيه تنخواه دهد و اگر چيزي به علت منافع بايد داد موافقا للشرع الانور مرخص است که از نماء مذکوره بدهد و به شروط مسطوره داخل وقف نموده در حاشيه / يا ضمن وقف نامچه ثبت کند و به مهر حاکم شرع شريف و عدول مؤمنين کثرالله امثالهم مسجل نمايند و اگر من بعد چيزي از / نماء فاضل آيد، صرف اطعام ايام شهر رمضان المبارک ساکنين مدرسه نموده هر شب به قدر ضرورت طلبه به مصرف رساند/ و اگر زايد بر آن چيزي باشد، در ليالي جمعه به دستور مذکور به جهت ايشان طعامي مهيا ساخته صرف نمايند و هر چهار سال يک / نوبه حصير حجرات را تجديد نموده مستعمل و مندرس آن را صاحب حجره‏
هر چه خواهد کند و بر فرض فاضل نماء هر ساله هر يک / از طلبه و خادم را فرجي فراخور وضع او اعطا نمايند و هر سه سال هر يک را يک لحاف چيت موافقا لوضعه بدهند و اگر / از نماء ايضا چيزي فاضل آيد، در وجه فقراي ساکنين مدرسه از طلبه‏ي موظفه و شرکاي غير موظفه بالمساوات / منقسم سازند و از شروط سايغه آن که، اولا هر ساله متولي و ناظر در يکي از ايام متبرکه اطعامي نمايند و جمعي از صلحاء / سادات عظام و علماي اعلام و عدول مؤمنين از اهل بلد که در عدد اقل از دوازده نفر نبوده باشند در مدرسه‏ي مذکوره حاضر ساخته / سابقين که شاهدند بر وقفيه‏ي مدرسه و موقوفات و امر توليت و نظارت و شروط بلاحقين آنها و اخبار نمايند/ و هر يک از متولي و ناظر به وقفيت محال مذکوره و تصرف در آن به عنوان وقفيت اقرار و اعتراف نمايند و مجلد / به اقرارهما و اعترافهما تمام نموده به مدرس سپارند و اصل وقفيه را بر ايشان خوانند که طبقات شهود (الي ان / يرث الله الارض و من عليها و هو خير الوارثين) به سماع و استفاده محفوظ ماند ان شاء الله تعالي و وقف مذکور الي / انقراض الازمان بدون احتياج به مثبت شرعي در تصرف وقف ممضي و جاري باشد و واقف متصدق اظله الله / في ضل صدقته يوم لا ظل الا ظله در حالت صحت تصرفات شرعيه و اقارير دينيه اتيان به صيغه‏ي وقف مدرسه / و موقوفات مع الشروط المسطورة و القيود المذکورة من المبدأ الي المنتهي مشتمله بر موجبات صحت و نفاذ و لزوم خاليه از موبقات[پايان صفحه‏ي 11]و موهنات جامعه به مجامع شرايط و ارکان، خاليه از مواد فساد و خلل و نقصان جاريه بر مناهج شريعت حضرت سيد المرسلين / باقيه بر مذهب حق ائمه‏ي طاهرين موصوفه به اتصال ابتدا منعوته به ارتفاع انقطاع از اواسط و انتها نمود مقرون قبول من جازله القبول في مثل هذه الموقوفات خارج گرديد و به اخراج حضرت مؤمي اليه از ملکيت و اجراء وقفيه بر تمامي موقوفات / و تصرف من جازله التصرف باقباضه وقف مذکور تماميت پذيرفت و المرجو من الله سبحانه يجعل هذه الوقوف / و الصدقات مخلدين خلود اطباق السموات دائمين بدوام الارضين و لا زال هذه جعله الله سببا لرضوانه / قائمة علي اسلوبها و قوانينها، جارية علي سبلها و مناهجها، مرعية علي قيودها و شروطها المسطورة المشروعة، محمية علي رسومها المزبورة، باقية بقاء الايام، دائمة دوام الشهور و الاعوام، لا ينقضها تطاول الدهور / و لا يوهنها تمادي الازمنة و انصرام اشهور بل لا يتأتي حين و لا زمان الا شيدها و لا عصر و لا اوان الا سددها و لا دهر / الا ايدها فاليتق الله علي امر هذه الصدقة و يعلم شروطها و قيودها و هو ي0ؤمن بالله و اليوم الاخران يتعرض / بهذه الوقفة بالنقض و الابطال و لا يحل التغيير و الانتقال فمن سعي في ابطالها او تقييدها او تغييرها او تبديلها فعليه / لعنة الله و الملائکة و الناس اجمعين و لا يقبل الله منه صلواة و لا صوما و لا صرفا و لا عدلا (فمن بدله بعد ما سمعه فانما ائمه علي الذين يبدلونه ان الله سميع عليم) و علي ذلک وقع الاشهاد و الانفاذ و الختم بالصلوة و السلام / علي من ختم به الرسالة و آله الا مجاد و حرر ذلک في تاسع شهر شوال ختم بالخير و الاقبال سنة تسع و خمسين و الف 1059. بما نسب الي / من المبدأ الي المنتها / صحيح و انا مقر بذلک/ حررها العبد الاقل محمد.
محل مهر: / (العبد المذنب محمد مقيم)
(تکلمه) به تاريخ ثاني عشر شهر شعبان المعظم من شهور احدي و سبعين و الف الهجرية حاضر شد حضرت فضيلت و افادت / و کمالات پناه حاج الحرمين الشريفين خواجه محمد مقيما واقف تقبل الله حسناته و تمامي و همگي بيست / و هشت سهم مشاع از جمله هفت صد و چهار سهم از
اصل يک هزار و پنجاه و شش سهم سهام کل قريه‏ي مدعوه / به ابراهيم آباد واقعه در قري الا سافل شيراز و تمامي و همگي نصف شايع از کل قريه‏ي موسومه به تير فشار / واقعه در خبريز آباد با بذر مقرر آن موافق اصل وقفنامچه با توابع شرعيه و لواحق معينه وقف شرعي / و حبس مخلد ملي به صيغه مقرونه با قربت و شروط و شروحي که در متن تفصيل يافته از موقوف عليه / و توليت و نظارت و غيره نمود و تخليه يد از آن کرد و حصص مزبوره از کل قريتين مزبورتين / اضافه حصه متن شد چنانچه ثلثان مشاع از ابراهيم آباد و کل قريه‏ي تير فشار به طريق سطور متن / وقف گرديد و تماميت پذيرفت و بما فيه وقع الشهاد و حرر هذا في التاريخ... / بما نسب الي صحيح / حررها العبد الاقل محمد مقيم / ابن‏محمد امين الکاشاني عفي عنهما / بمنة وجود محل مهر (العبد المذنب محمد مقيم)
سجلات صفحه‏ي 01
[1.]هو / ذلک الکتاب حرره الداعي (..) الدولة البهية الشاه عباسيه / ابن الحسين الحسيني، حبيب الله آنسا بالله آيسا عما سواه به تاريخ شهر / ربيع الاول سنه‏ي ستين و الف[1060]/ محل مهر کوچک نواب مستطاب، صدرات پناهي مد ظله.
محل مهر بزرگ نواب صدارت پناه ميرزا حبيب الله صدر مد ظله.
[2.]الواقف الموفق صانه الله عن اهوال المواقف قد اقر بالوقفية و شروطها / و بجميع ما زبر في هذه الصحيفة الصحيحة الشرعية صريحا المعتبرة في الشرعية المطهرة بين يدي نمقه الداعي لا بود السلطنة البهية و الدولة القاهرة / ابن‏جبيب الله الحسيني، عليرضا عفي الله عنهما مهر / عاليحضرت شيخ الاسلام دار السلطنه اصفهان ميرزا عليرضا / ولد نواب صدارت پناهي مد ظلهما.
[3.]قد صدر الاقرار الشرعي و الاعتراف الملي عن الواقف لجميع ما اسند / اليه في هذه الورقة بعد جريان الصيغه الشرعية لدي نمقه ابن حبيب الله / الحسيني محمد مهدي محل مهر / نواب صدارت و عنايت پناه ميرزا محمد مهدي / ولد غفران پناه ميرزا حبيب الله صدر ايران.
سجلات صفحه‏ي 02
[1.]اعتراف الواقف الموفق و هو الموفق / عز شأنه بجميع ما عزي اليه في هذه المجلة الوثيقة / به محضر احوج المربوبة الي ربه الغني / محمد تقي بن مجلسي عفي عنه.
[2.]هو الواقف / قد وقف الواقف الموفق به اتيان ما سطر و زبر في متن هذا الکتاب و انا من الشاهدين علي ذالک / باقراره الشريف من المبدأ الي المأب حرره العبد المذنب ابن ابومحمد انجوي / ابو طالب محل مهر / عالي حضرت ميرزا / ابوطالب انجوي الشيرازي / محتسب الممالک.
[3.]هو / اعتراف حضرت الواقف الموفق لا زال کانه الشريف مقيما لمواظبة الطاعات / و فعل الخيرات و المبرات ثبت جميع ما ذکر من اوله الي آخره لدي / نمقه الراجي الي عفو ربه الغني ابن تقي الدين محمد، قوام الدين حسين انجو / محل مهر عالي حضرت علامي فهامي قوام الدين حسيني انجو شيرازي / شيخ الاسلام خطه‏ي لار: (العبد قوام الدين حسين انجو)
[4.]قد اعترف الواقف الموفق فعل الطاعات و ايتاء المبرات بصحة و لزوم جميع / ما نسب اليه في هذه الوثيقة الا نيقة من اوله الي تاليه تقبل الله سبحانه طاعاته / و ضاعف حسناته و اعلي درجاته لدي و کتب اقل خلق الله علي بن نصر الله / اليثي الجزايري عفي عنهما بمنه و لطفه و کرمه محل مهر حضرت علامي / فهامي شيخ علي بن نصرالله قاضي شيراز.
[5.]هو هو / قد ثبت عندي وصح لدي وقر بمشهد مني و استقر ما تضمنه هذه المسفورة و اشتملته / من وقفية الموقوفات المذکوره علي ما زبر و سطر واتي بما دل ذالک باصرح / عبارة و اوضح اشارة واقفها الموفق للخيرات المهتدي للباقيات / الصالحات زاده الله توفيقا علي التوفيق و سقاه في عقباه من الرحيق / و کتب محمد بن مرتضي المدعو بمحسن الکاشاني عفي الله عنهما بمنه / محل مهر: (محسن)، (الله يحب المحسنين)
[6.]هو الواقف الموافق ادام الله تأييداته قد اقرو اعتراف بجميع ما عزي اليه من المبدأ و المأب و کتب الفقير ابن سيد محمد سيد حسين / الشهير به آقا مسيح الحسيني عفي منه / و لوالديه.
سجلات صفحه‏ي 03
[1.]هو / ثبت ذلک الکتاب بالوجه المشروع باعتراف الاخ الا عز الاجل الاکرم الا وقف / الا دق التقي النقي اللوذعي لدي و اشهدت بمضمونه من اوله الي آخره / لازال وجيها في الدنيا و الدين مخلدا ظله في العالمين في سنة ستين و الف / و انا الراجي الي الله الغني محمد رضا الحسيني الموسوي الخطيب حامدا مصليا / محل مهر عالي حضرت علامي فهامي سيادت و نقابت پناهي امير محمدرضا / خطيب در دوي نواب هميون اعلي
[2.]هو / قد سجع المناجع الواقف دام ظله العالي بجميع ما نمي اليه لدي نمقه رضي الدين / محمد ابن مير محمدرضا الحسيني الموسوي الخطيب مهر عالي حضرت د...
[3.]هو هو / قد اعترف الواقف الحبيب النجيب الصالح الا لمعي / الزکي الموفق بتوفيقات الدنيوية / و السعادت الاخروية / بجميع ما زبر في هذه الصحيفة الشريفة لدي و اشهدت مسؤولا عنه حفظه الله تعالي / نمقه الفقير الي الله الغني ابن عنايت الله هدايت الله الحسني الحسيني دست غيب / محل مهر عالي حضرت معتمد الخاقاني جالينوس الزماني / ميرزا هدايت الله الطبيب الشيرازي / مد ظله العالي.
سجلات صفحه‏ي 04
[1.]هو الواقف
اقر الواقف / بجميع ما نسب اليه في طي هذه الصحيفة الشرعية / لدي الضعيف محمد باقر السبزواري الشريف / محل مهر عالي حضرت مجتهد الزماني مولانا / محمد باقر الشهير بخراساني ساکن / اصفهان «صاحب ذخيره».
[2.]بسم الله الرحمن الرحيم / بعد حمد الله الواقف علي الضماير و الناظر بالسرائر صدر القرار الجائز الشرعي / من الحاج المؤيد الواقف آمنه الله من خزي يوم المواقف بجميع ما عزي و اليه / في متن الکتاب الحاکي بالصواب من المبدأ الي المأب لدي و اتي بالصيغة الشرعية / بين يدي و کتب الفقير المحتاج برحمة ربه الکريم محمد مقيم / عفي الله عنه و لوالديه في سادس عشرين شهر جمادي الثانيه / سنة اثني و ست و الف من الهجرة محل مهر عالي حضرت افضل القضاتي / محمد مقيم قاضي مد ظله.
[3.]هو الواقف علي النيات الواقف الموفق ادام الله سبحانه توفيقه و جعل الحسنات / يوم الحساب رفيقه قد اعترف بکل ما حرر في هذه الصحيفة الصريحة / و اشهدني علي ذالک تقبل الله منه و انا اقل خدام القبة العلية الرضية المرضية الملکوتية حسين بن عبدالصمد العاملي عاملهما الله بفضله و احسانه و کان سماع ذالک منه / سلمه الله في حادي عشر شهر المولود النبي صلي الله عليه و آله /
سيد المرسلين بمشهد ثامن ائمة المعصومين صلوات الله عليهم اجمعين / محل مهر / عالي حضرت شيخ الاسلام هرات شيخ حسين بن / عبدالصمد جبل عاملي / غفرله.
سجلات صفحه‏ي 05
[1.]هو / الحمدلله الواقف علي ضماير العباد / و موفقهم لما فيه صلاح المبدأ و المعاد و صلواته و سلامه علي / افضل المرسلين و اکمل الاولين و الاخرين محمد سيد النبيين و حبيب رب العالمين / و علي اميرالمؤمنين و اب الائمة الطاهرين علي بن ابي‏طالب صلواة الله عليه / و عليهم اجمعين و بعد فقد اعترف الواقف الموفق دام توفيقه و تسديده بجميع / ما عزي اليه في مطاوي هذه الصحيفة الصحيحة من البداية الي الخاتمه عند فقير / عفو ربه الغني حسين بن محمد بن ابي‏الحسن الحسيني العاملي / محل مهر / عالي حضرت سيادت و نقابت پناه شيخ الاسلام مشهد مقدس الرضوي / علي مرقدها السلام سيد حسين بن سيد محمد صاحب «مدارک» مدظله.
[2.]هو / قد اقر و اعترف الواقف الموفق / حفظه الله تعالي بجميع ما زبر و سطر في هذه الصحيفة الشريفة / من البداية الي النهاية لدي العبد المحتاج الي رحمة ربه الباري محمد مؤمن بن / شاه قاسم السبزواري محل مهر / عالي حضرت علامي فهامي مولانا محمد مؤمن شاه قاسم المدرس / بمشهد الرضوي علي مشرفها السلام.
[3.]شهدت اقرار الواقف الموفق بجميع ما سطر فيه نمقه / محل مهر حضرت علامي فهامي مولانا عبدالرزاق ساکن بلده طيبه‏ي قم.
[4.]هو / من الشاهدين علي ذالک / و انا العبد محمد نصير الشريف محل مهر / عالي حضرت ميرزا محمد نصير ضابطه نويس دفتر خانه‏ي همايون اعلي / مدظله العالي.
[5.]جميع ما سطر هذه الورقة بيان للواقع و جاريا / علي نهج الشرع الانور و انا العبد محمد الطبسي.
[6.]هو / شهد بمضمونه العبد الاقل محمد اسحق / محل مهر عالي حضرت ميرزا محمد]السحق[مستوفي / شيراز
[7.]اقر بصحت مضمونها اجمع و جدد صيغة وقف علي وفق ما زبر / بحضوري و کتب الاقل علي بن سليمان البحراني / عفي عنهما محل مهر / حضرت مشاراليه.
سجلات صفحه‏ي 06
[1.]هو / شهد بمضمونه العبد الاقل محمد کريم الشريف مهر حضرت ميرزا کريم برادر حضرت ميرزا نصير / ضابطه نويس
[2.]هو / قد اعترف بمضمونه بمشهد مني و کتب محمد بن مرتضي المدعو بمحسن الکاشاني / عفي عنه محل مهر عالي حضرت قدسي فطرت مجتهد الزمان مولانا / محمد محسن کاشاني طول الله عمره.
[3.]هو / قد اعترف الواقف الموفق الحاج التقي الزکي الا لمعي / بصحة ما سطر و زبر في هذه الصحيفة الصحيحة عندي و حررها محمد جعفر بن تقي الدين محمد العقيلي محل مهر / حضرت ميرزا محمد جعفر پيشنماز مسجد جديد شيراز / (المتوسل الي الله الملک الغني عبده محمد جعفر بن تقي الدين العقيلي).
[4.]من الشاهدين علي ذالک / محمد علي المتخلص به «صائب» / مهر حضرت ملک الشعراي صائب.
[5.]شهد بمضمون المسطور اقل خلق الله محمدرضا الطبيب عفي منه.
[6 و 7.]اقر الواقف الموفق المشاراليه محل مهر ميرزا صدرالدين محمد / ولد مرحوم غياثا مستوفي سابق
محل مهر ميرزا ابوالحسن ولد مرحوم / غياثا مستوفي سابق.
[8.]هو الفقير / شهد بمضمونه الفقير الي ربه المهيمن محمد يدعي علم الهدي / بن محمد محسن الکاشاني عفي عنهما محل مهر / حضرت مولانا علم الهدي ولد حضرت مجتهد الزماني مولانا / محمد محسن کاشاني مدظله السامي.
[9.]اشهدني بمضمون ما زبر فيه / و انا شاهد به نمقه عبدالغفور / بن مرتضي الکاشاني عفي عنهما.
سجلات صفحه‏ي 07
[1.]هو المستعان و عليه التکلان / جميع ما زبر في هذه الصحيفة الشرعية من اولها الي آخرها / علي الوجه التفصيلي سمعت من الواقف الموفق جعله الله تعالي صاحب الاجر الجزيل / و الثواب الجميل و قد اتي الواقف المعزز بالصيغة المعتبره في الوقف الشرعي عندي و اعترف بتمامية الوقف / و بتحقق الشرايط المعتبره فيه طرا و کتب بيده الجانية الفانيه احوج المحتاجين الي الله الغني الحقيقي محمد الشهير / بشماء الجيلاني الساکن في المشهد المقدس الرضوي و علي مشرفها / صلواة الله تعالي و تسليماته الي يوم الدين محل مهر / عالي حضرت علامي فهامي سيرت مولانا / شمس الدين محمد گيلاني / غفرالله له و ضاعف حسناته.
[2.]هو / قد صدر الاعتراف بصحة ما نسب فيه الي / حضرت المؤيد الموفق الواقف العالم باسرار يوم المواقف لدي / نمقه انا الفقير الحقير محمد علي بن نظام الشرف الحسيني الدشتکي / محل مهر حضرت سيادت و نقابت پناه ميرزا محمد علي الحسيني / الطبيب الدشتکي.
[3.]اشهدني بمضمون ما زبر فيه و انا شاهده نمقه الفقير ابن محمد ابراهيم / امين الدين حسين دست غيب.
[4.]هو / اقر الواقف الموفق دامت توفيقاته / باجمعها نمقه الفقير ابن صدرالدين محمد دست غيب، / محمد ابراهيم عفي عنهما محل مهر (سلام علي ابراهيم).
[5.]هو / سمعت اعتراف الواقف الموفق الصالح المعروف ذي الخصايل الحسنة / و الاخلاق الرضيه دامت فضائله و معاليه بجملة ما اسند و اضيف اليه في هذه الصحيفة الصحيحة الشرعية حررها الفقير / الي غفران ربه الرفيع ابن جمال الدين محمد الخوزاني / الاصفهاني محمد شفيع غفرالله ذنوبهما و ستر بفضله / و کرمه عيوبهما محل مهر حضرت ميرزا محمد شفيع / مستوفي فارس.
سجلات صفحه‏ي 08
[1.]هو / الحمدلله الواقف علي اسرار عباده و موفقهم علي توفيق خيراته قد استمعت من الحضرة الرفيع الموفق الواقف جميع ما / نسب اليه في هذه الصحيفة الصحيحة الشرعية حررها العبد الضعيف لطف الله نمقه / محل مهر / فضيلت مأب (مير لطف الله شيرازي).
[2.]هو / اعتراف الواقف دامت توفيقاته بجميع ما زبر في هذه الکتاب من الفاتحة الي الخاتمة لدي نمقه جمال الدين / محمد الحسيني الدشتکي عفي عنه محل مهر: (جمال الدين محمد الحسيني).
[3.]هو / اقر الواقف الموفق دامت توفيقاته باجمعها نمقه غياث الدين منصور الحسيني الدشتکي / محل مهر / (منصور الحسيني الدشتکي).
[4.]هو / بعد الحمد و الصلوة قد اقر الواقف الخير الواقف باهوال يوم المواقفه بجميع ما في متن الکتاب / من المبداء الي المأب بمحضري نمقه الفقير محمد مقيم الخصري الشيرازي / مهر: / (علي نقيا).
[5.]هو / ثبوت جميع ما ذکر من اوله الي آخره باتيان حضرت الواقف الموفق زيدت / توفيقاته صيغة الوقف يشهد الفقير الداعي لحصول توفيقات الواقف ابن قوام الدين حسين، قطب الدين احمد انجو مهر حضرت مشاراليه.
[6.]آنچه در اين وقفنامچه / نوشته شده من اوله الي آخره / از واقف شنيده‏ام و شاهد بر وقف شده‏ام / العبد کريم الدين / علي جربابقي / مهر مشاراليه.
[7.]بسم الله الرحمن الرحيم و الحمدلله رب العالمين بصحة مضمونها و حقيقة مکنونها و حجية / ما اشتملت عليه من اولها الي آخرها طرفا او طرفا و حرفا اعترافا / صحيحا صريحا من واقفها وفقه الله تعالي للاعمال الصالحات و فضايل / القربات و عوضه بذالک في جنات النعيم اعلي الدرجات شهدت مع المشافهة منه ايقاع صيغة الوقف في الجهتين تأکيدا علي النمط المذکور و النسق المسطور و کتب الاقل / علي ابن سليمان البحراني عفي عنهما محل مهر عالي حضرت قدسي فطرت قدوسي سجيت / مجتهد الزماني شيخ علي بن سليمان بحراني غفرله.
[8.]هو / الحمدلله قابل القربات و مضاعف / الحسنة بعشر امثالها من الحسنات و بعد فقد اعترف / الواقف الموفق للخيرات رفع الله له الدرجات بجميع ما حرر / في هذه الصحيفة الشريفة من اوله الي تاليه بجملة ما زبر في هذه العريضة المنيعة خاصة / و دانته من وقفية المدرسة المعمورة طبق الوجوه و الشروط المزبورة و وقفية الا ملاک / المحروسة المذکورة علي مصارفها المقررة المسطورة تقبل الله تعالي قرباته و ضاف حسناته / و قد اوقع صيغة الوقف الشرعي علي وجه اجمالي مشيرا به من نمط التفصيلي کل ذالک / بمشهد من العبد الاقل المذنب الجاني صلاح بن علي بن سليمان البحراني عفي / عنهما محل مهر حضرت علامي فهامي شيخ صلاح ولد عالي حضرت مجتهد الزماني: (شيخ علي بحراني).
[9.]الواقف الخير دامت توفيقاته ثبت اقراره الجايز الشرعي بما نسب اليه في / متنه اتي بالصيغة الشرعية بمحضري و انا الفقير اقل الخليقة بل لا شي‏ء في الحقيقة / شهد بذالک و کتب محمدرضا فيروزآبادي مهر حضرت مشاراليه.
[10.]هو الواقف / قد تشرفت بسماع الاعتراف / من حضرت الواقف الواقف علي المواقف / الموفق بالتوفيقات بجهة ما نمي اليه دام توفيقه و انا الفقير / الي الله الغني خليل الله بن عبدالغفار الساوي شاهد عليه / محل مهر حضرت مولانا خليل ساوجي.
[11.]شهد بما فيه حرره العبد الاقل / ابن محمد مؤمن محمد امين / مهر خواجگي محمد امين ولد مرحوم / خواجه محمد مؤمن الشهير به پيشوا.
[12.]الموفق بالتوفيق السرمدي الابدي قد اقر بتمام ما زبر و سطر في هذه الصحيفة الصحيحة لدي / و انا الفقير ابن عطاء الله السلامي لطف الله الحسيني التعريضي عفي عنه بالنبي و الوصي / صلوات الله عليهما (لطف الله) محل مهر.
[13.]هو / تشرفت بسماع الاعتراف من حضرت الواقف علي / شرحه متنا و هامشا نمقه الفقير الحقير معين الدين / محمد تاجر (مهر حاجي معين الشهير بعلاقه‏بند).
[14.]هو / قد اعترف حضرت الواقف امنه الله من اهوال يوم المواقف بجميع ما نسب اليه في هذه الصحيفة الصحيحة /... موافق و مطابق لاصله الشريف من المبدأ الي المقطع عند من هو بما انزل الله من خير / فقير ابوطالب بن کمال الدين حسين الحسني الحسيني الطباطبايي الشولستاني عفي عنه و عن والديه / (محل مهر ابوطالب).
[15.]بسم الله الرحمن الرحيم / اقر الواقف الموفق لدار الخلود / بوقوع الصيغة العقد الوقف حسب ما شرح و رقم / و شرط و ضبط و لوحظ و روعي من الابتداء / الي الانتهاء وفقه لمرضاته بحق محمد و آله يوم لا يغني مولا / عن مولي شيئا بمحضري و کتب الفقير الي الله الغني صالح بن / عبدالکريم
البحراني عفي عنهما التاسع عشر من شوال / سنة 1060 محل مهر حضرت علامي / فهامي شيخ صالح بحراني.
سجلات صفحه‏ي 09
[1.]هو / ممن قد وضع و صح لديه التوقف بالتوقيف / من ذي التوفيق اقل الخلق الشيخ علي ابن شمساء / الجيلاني و ذالک في المشهد المقدس الرضي الرضوي علي مشرفه / ازکي الصلوة و اسني التحيات (مهر حضرت مشارله).
[2.]هو / قد اقر و اعتراف الواقف الموفق / ادام الله تعالي بقائه و تقبل الله سبحانه منه / بجميع ما نمق و سطر في هذه الصک الشرعي / عند فقير عفو ربه المتعال اقل عبيده جمال الفسوني و کتب (محل مهر جمال).
[3.]هو / اعتراف حضرت الواقف بجميع ما شرط في هذه الصحيفه لدي و انا العبد الاقل ابن لطف الله / الرازي، محمد اسماعيل عفي عنهما.
[4.]هو / اعتراف الواقف الموفق به جميع ما حرر في هذه الصحيفة الشريفة عند اقل خلق الله ابن ابراهيم عزيزالله / المسمي عفي عنهما.
[5.]من الشاهدين علي ذالک محمد سعيد بن نظام الدين احمد ارسنجاني محل مهر حضرت شيخ عزيزالله شولستاني.
[6.]هو / اعترف الواقف المذکور دام توفيقه بجميع ما سطر و زبر في هذا الکتاب لدي العبد الاقل ابن محمد / مهدي قوام الدين حسين الحسني الحسيني عفي عنه. محل مهر (حضرت شاه قوام الدين حسين شولستاني / ولد مرحوم ميرمهدي ساکن خراسان).
[7.]هو / اعترف الواقف الموفق بجميع ما حرر في هذه الصحيفة الشريفة / عند اقل خلق الله کمال الدين حسين بن سيف الدين علي ارسنجاني.
[8.]هو / اعترف الواقف الموفق بجميع ما حرر في هذه الصحيفة عند اقل الخليقه سيف الدين علي بن کمال الدين / حسين ارسنجاني (مهر: «لا فتي الا علي لا سيف الا ذوالفقار»)
[9.]آنچه در اين وقف نامچه نوشته شده من اوله الي آخر از واقف شنيده‏ام و شاهد بر وقفيت / و شروط آن شده‏ام. حررها العبد نظام الدين احمد بن سيف الدين علي ارسنجاني (مهر مشارله).
[10.]من الشاهدين علي ذالک محمد باقر بن کمال الدين حسين الارسنجاني / (مهر مشارله).
[11.]شهدت باعتراف حضرت الواقف بجميع ما سطر في هذه الورقة حررها محمد قاسم الموسوي / ابرقويي ابن ميرزا حسين الموسوي.(مهر:) (ميرزا قاسم محتسب ابرقو).
[12.]شهدت باعتراف الواقف بجميع ما سطر في هذه الورقة حررها ابن حاجي ميرزا علي اصفهاني / محمد صالح مشهور به برنجي. (مهر مشارله).
[13.]هو / لقد صدر الاعتراف الشرعي بصحه جميع ما اسند فيه الي حضرت الواقف الموفق / المؤيد دامت مأثر توفيقه لدي اقل الخلايق محمد بن علي ابن محي الدين الموسوي / العاملي و الخادم في الروضة المطهرة الرضية الرضوية علي مشرفها الف سلام و تحيه / (مهر حضرت علامي فهامي سيد محمد خادم مشهد امام ثامن ضامن عليه افضل السلام)
[14.]هو / قد اعترف و اقر الواقف الموفق بتمام ما سطر من الوقف و الشرط و القبض بمحضري نمقه ابن محمد مؤمن شمس الدين محمد شيرازي. / (مهر)
[15.]هو / شهدت باقرار الواقف بجميع / ما سطر في هذه الورقة العبد الاقل عليرضا / بن صوفي شهريار الشيرازي. (مهر مشارله)
[16.]هو / قد اقر الواقف الموفق المؤيد بصحة ما عزي اليه من الوقف / المخلد المؤبد حسبما نطق بهذا الکتاب المستطاب و اشتمل عليه / من الارکان و الشرط و الادب و اندرج في متنه و حواشيه و اندمج من / مقاطعه و مباديه سيما جريان الصيغة الصحيحة الشرعية بالعبارة الصريحة المنيعة مقترنة / بالقربه الي قابل القربات و مضاعف الحسنات و التمامية المعتبرة و القبض و الاقباض / علي نمط الشريعة المطهره اجزل الله تعالي له الثواب و اکمل الله الاجر في المأب / و اشهدني بجميع ذالک لا زال موفقا لسلوک خير المسالک و کتب / و شهدت الفقير الجاني محمد الحسيني بحراني عفي عنه (مهر:) (اتوکل علي الله محمد)
[17.]هو / بسم الله الرحمن الرحيم / اتي الواقف الموفق الخبير بصيغه الوقف / المسفور متنا و هامشا لدي / محل مهر / (العبد المؤمن الفقير
محمد مقيم) / محل مهر (عبده صفي الدين)
[18.]هو الواقف / اقر حضرت الواقف الخبير الموفق المخدوم / دام ظله بجميع ما حرر فيه متنا و حاشية عندي نمقه الفقير / الي الله الغني ابن جمال الدين محمد محمد امين مهر (عفي عنهما) / محل مهر (عبده محمد امين).
[19.]هو / اقر الواقف الخير بجميع ما سطر في هذه الصحيفة / عندي نمقه محل مهر /((غياث الدين منصور / دشتکي).
سجلات صفحه‏ي 10
[1.]هو هو / قد اشهدني الواقف الموفق المؤيد دام توفيقه و تأييده بکافة ما نسب اليه في هذه المجلد المعتبرة المشرفة المرتبة / بسجلات الاکابر و الاشراف و ماعزي اليه في الهامش فتحملت الشهادة و کتبت مطابقا لما کتبت علي المجلد التي / هي اصل هذه و انا الفقير الي رحمة ربه الکريم ابن صدر الشيرازي محمد ابراهيم عفي عنهما بالنبي و آله / مهر (ابراهيم).
[2.]اتي الواقف الموفق بصيغة الوقف و اقر بعدها بجميع ما سطر في هذه الورقة / متنا و هامشا محل مهر (جمال الدين محمد الحسيني الدشتکي).
[3.]هو / شهدت بجميع ما سطر فيه / متنا و هامشا العبد الاقل / محمد الطبسي محل مهر محمد مشارله.
[4.]هو / نحمدک حمدا يليق بجناب قدسک و ان کان / لا يحصي ثناء عليک و نصلي علي رسولک محمد اشرف الانبياء / لديک و آله و عترته سيما الائمة الا جلة الهادين اليک و بعد / فان الواقف الموفق لما ثبت و تحقق ملکيته و حقيته و تصرفاته في تلک الرقبات / المسفوره اعترف بما حوي المجلد الشرعية علي الطريقة الانيقة المقرر و استأنف الاتيان / بالصيغة الصحيحة المعتبره علي نهج قانون الشريعة المطهرة بمشهد مني فصرت شاهدا علي / ما تضمنه هذا الصک المعتبر من فاتحته الي خاتمته نمقه الفقير المحتاج الي الله الغني ابن / تقي الدين محمد ابوالوالي الحسني الحسيني النساب محل مهر عبده صفي الدين نسابه
[5.]قد اقر الواقف الموفق زاد الله تأييداته بجميع ما زبر في الصحيفة من المبدأ الي المنتهي سيما / لزوم الوقف و اقباض الموقوفات و تصرف المتصدي لضبطها و صرف منافعها في مصارفها / المزبورة فيها لدي فصرت من الشاهدين حررها اقل الخليقه رفيع الدين محمد الحسيني / مهر عالي حضرت علامي فهامي ميرزا رفيع نائيني ساکن سمنان.
[6.]هو / اقر الواقف الموفق المشار اليه بجميع ما اسند اليه فيه من البدايه الي النهايه لدي حررها / العبد الاقل محمد باقر الرضوي المتولي محل مهر عالي حضرت ميرزا باقر متولي مشهد / مقدس امام ضامن ثامن عليه افضل الصلوات و التحيات.
[7.]هو / اعترف الواقف الصالح الموفق / بجميع ما ذکر في المتن لدي نمقه الفقير... / المقصر المذنب ابراهيم انجو محل مهر عالي حضرت / ميرزا محمد ابراهيم بن المرحوم شاه عبدالفتاح انجو مدظله.
[8.]الامر عندي کما زبر و سفر / ابي و سيدي و استادي و استنادي / حررها العبد المذنب ابن ابوالولي ابو البقاء / الشهير بمحمد معصوم الحسني الحسيني النسابه.
[9.]هو / شهدت بجميع ما سطر في هذه الورقة متنا و هامشا عبده الفقير / ابن‏محمد مسيح
محمد تقي الموسوي الطبيب.
[10.]هو / قد اتفق الاعتراف بالوقف المزبور في هذه الصحيفة و باقباض الموقوفات / عند العبد الراجي ابوطالب بن محمد مهدي الحسيني عفي عنهما / محل مهر سلطان القضاتي ميرزا ابوطالب شولستاني ولد مرحوم مير مهدي / قاضي مشهد مقدس / علي مشرفها السلام
[11.]اعترف الواقف زاد الله توفيقه بکل ما فيه من القيود و غيرها لدي حررها بدرالدين / الحسيني العاملي المدرس الروضه الرضويه علي مشرفها الف سلام و تحية / عالي حضرت سيادت و نقابت پناه علامة العلماء مهر سيد بدر الدين جبل عاملي.
سجلات صفحه‏ي 11
[1.]هو / اقر الواقف الموفق بجميع ما سطر في هذه الصحيفة من المبدأ الي المنتها خصوصا / لزوم الوقف و اقباض الموقوفات و صرف منافعها في مصارفها المزبوره / فيها لدي و انا احقر عباد الله الغني ابن سليمان، احمد الطبيب الموسوي الحسني / عفي عنهما محل مهر عالي حضرت جالينوس الزماني مقرب الخاقاني ميرزا احمد حکيم ولد مرحوم / حکيم سليمان شيرازي.
[2.]هو / اقر الواقف الموفق زاد الله سبحانه / و تعالي توفيقاته بما نمي اليه في هذه الوقفيه المعتبرة / لدي اقل الاملين محمد باقر بن زين‏العابدين اليزدي عفي عن سيئاته / محل مهر علامي فهامي مولانا محمدباقر يزدي ساکن دارالسلطنه‏ي اصفهان.
[3.]هو / بسماع صيغة الوقف / من الواقف الذي نسب اليه / هذه الصحيفة و هو کل ما نسب من الدنيا / نسبت ذخر العقباه نفعه الله به و لساير / ما نسب و نسبت يوم لا ينفع مال و لا بنون / و جعله من الذين لا خوف عليهم و لاهم يحزنون قرب راعيا جميع مصححاتها و متمماتها فشهدت به نمقه اقل الثقلين ابن شرف الهدي / ابوالمعالي الحسني الحسيني الا نجويني عفي عنهما بمنه و جوده محل مهر / (ابوالمعالي الحسني الحسيني).
[4.]هو / بعد ما جرت الوقف قرب بسماع الاقرار من حضرت الواقف دام ظله / نمقه ابن ابوالمعالي ابوالوالي الشهير بعلم الهدي الحسني الحسيني الانجويي عفي عنهما. مهر: (انما وليکم الله و رسوله).
[5.]اعترف الواقف الموفق ادام الله بقائه بجميع ما نسب الله في هذه الصحيفة / بعد ماجرت الوقف نمقه الفقير ابن ابوالمعالي الحسني الحسيني الانجويي / محمد صادق عفي عنهما.
[6.]بعد الحمد و الصلوة لمن هو أهله و مستحقه، هکذا الاصدر عن المولي الاکرم / الواقف الموفق لا زال توفيقاته مؤيدا علي مر الايام و کر الاعوام / الاقرار و الاعتراف بما عزي الي جنابه العالي في مطوي هذا الکتاب / و فحواه و نسب اليه من مبتداه الي منتهاه من الوقفية المشروحة الشرعية / و التولية المذکورة کليه و النظارة علي الکيفية الدينية و الشروط / المزبوره المحکيه لدي الفقير الي مولاه محمد قاسم الحسني الحسيني الانجويي / عفي عنه با النبي و القربي و من والاه مهر: (المذنب محمد قاسم ابن / نورالدين انجو).
[7.]هو / شهدت اقرار الواقف الموفق بجميع ما اسند / اليه في هذه الصحيفة الصحيحة من اوله الي آخره لدي محل مهر: (عبده صدرالدين محمد انجو).
[8.]هو / قد اقر الحضرت الواقف الموفق بجميع / ما زبر في هذه الصحيفة سيما تصرف المتصدي لضبطها / و صرف منافعها الي مصارفها المزبورة لدي حررها محمد محسن بن /
فضل الدين يحيي انجو محل مهر: (العبد محمد محسن انجو) / ايضا محل مهر: (عبده معزالدين محمد انجو).
[9.]هو / قد اقر الواقف الموفق / بجميع ما اسند اليه في هذه الصحيفة / و تمامتها به محضر الفقير ابن محمد يوسف / غياث الدين منصور الحسني الحسيني انجو / محل مهر: (يا غياث المستغيثين اغثني). مهر ديگر خوانده نمي‏شود.
[10.]هو / ما حواه متن الکتاب مع هاشمه قد سمعته من الواقف الواقف بيوم / المواقف ادام الله تعالي توفيقاته و انا العبد المذنب المقر بالتقصير / ابن معين الدين محمد، محمد هادي غفر لهما محل مهر: (کفي کرمک هاويا و نصيرا)
سجلات صفحه‏ي 12
[1.]الحمدلله حق حمده و الصلواة علي اشرف خلقه محمد و آله و عترته لما ثبت و تحقق کون الحاج الموفق الواقف / امنه الله من اهوال يوم المواقف مالکا للاملاک المسطورة متصرفا فيها الي اوان انشاء الوقف عليها فوقف و تصدق / اظله الله في ظل صدقة يوم لا ضل الا ظله بالصيغة الشرعية المعتبرة علي وفق قانون الشريعه المقدسه حسب ما نطق به الکتاب / الذي عن القدح مأمون و قواعده بمعيار الشرع موزون من فاتحة الي خاتمة و اني غب رعايه المقدمات الشرعية / و الضوابط الدينيه نفذت ذلک و امضيته و حکمت بصحته مسؤولا راجيا من الله سبحانه ان يجري فيها ابدالاباد عن الوجه الا صلح و السداد و جعل ذخرا له ليوم التناد و حرر ذلک العبد المذنب المقصر في العلم و العمل محمد اشرف الحسني الحسيني الا نجويني عفي عنه بالنبي و الوصي و آلهما. سواد مطابق اصل است.
[2.]قد اقر الواقف الموفق ادام الله توفيقه بجميع ما نسب في هذه الصحيفة / من المبدأ الي المقطع عندي حرره العبد معزالدين محمد بن معين الدين محمد / محل مهر: (يا مفر کل وکيل).
[3.]اقر الواقف الموفق ايده الله بجميع ما عزي في هذه الصحيفة الصحيحة / من البداية الي النهاية و لزوم جميع ما نسب اليه في هذه الوثيقة الانيقة / و حرره العبد الاقل المحوج الي غفران ربه الجليل ابن معين الدين / محمد، محمد اسمعيل الغياثي عفي عنهما. مهر: (شفعاء في الاخرة محمد و العترة الطاهره اسمعيل).
[4.]قد اعترف الواقف الموفق دام تأييداته بجميع ما سطر في هذه الصحيفة الصحيحة / متنا و هامشا عند ابن شرف الهدي، محمد جعفر الانجويي، محل مهر: (محمد جعفر ابن شرف الهدي الحسني الحسيني الا نجو).
[5.]بما نسب الي من المبدأ / الي المنتها صحيح و انا مقر بذالک حرره العبد / الاقل محمد مقيم محل مهر: (العبد المذنب محمد مقيم).
[6.]اين سجل آخرين از وسط حواشي نوشته نشده بوده و در طي وقف نامه / مندرج است ابراهيم.
سجلات رونوشت‏
[1.]بسم الله الرحمن الرحيم و الحمدلله تعالي / به تاريخ دوشنبه هفتم شهر شعبان المعظم سنه‏ي 1325 / از طرف انجمن محترم ايالتي فارس / اين سواد قديمه جديدا با کمال دقت به مباشرت چند نفر از اهل / علم و فضل و ديانت مقابله شده مطابق است با اصلي که / ظاهرا صحيح و موثق و معتبر و محل اعتماد است. صحيح است / محل مهر انجمن ايالتي فارس.
[2.]بسم الله الرحمن الرحيم / قد ثبت و تحقق عندي و اتضح لدي مطابقة / هذا الطومار مع اصله الصحيح المعول کله متنا و سجلا بالقرائن الداله / و مطالعة خطوط العلماء الا علام و حصون الاسلام عليهم سلام الله الملک العلام / و قد کتب العبد الفقير الي رحمة الله تعالي عبدالله الموسوي البهبهاني دارالخلافة طهران في صحبة نهار الاربعاء / ثالث عشرين من محرم سنة 1326 ست و عشرين بعد الالف و ثلاثمأة من الهجرة علي هاجرها / الأف الثناء و التحية محل مهر حضرت مستطاب اجل آقاي آقا سيد عبدالله حجة الاسلام: / (لا اله الا الله الملک الحق المبين عبدالله الموسوي)
[3.]با کمال دقت زياد متنا و سجلا تماما مقابله شد/ محل سه مهر: / (الواثق بالله عبده عبدالله) - (عبده الراجي محمد صادق) - (العبد المذنب ابوالحسين).
المکنون طي ذالک الکتاب و المکتوب في هذا الخطاب المستطاب / الذي لا يعتريه شک و لا ارتياب قد سمعته عن الواقف / الموافق طوبي له و حسن ماب فصرت عليه شاهدا / نمقه الفقير عفو ربه الغني المغني ابن سلام الله محمد جعفر / الحسيني السلامي عفي عنهما و غفر ذنوبهما محل مهر / حضرت ميرزا محمد جعفر سلامي کازروني / محرر دارالصدارة العلية.
[4.]بسم الله الرحمن الرحيم / قد اطلعت علي الاصل المخطوط بسجلات علماء الايران فضلا عن شيراز / و امهارهم طيب الله رمسهم و علي هذه السواد الذي قد اخذ من الاصل / في ايام حيات الواف بعد اربع سنين من تاريخ فوجدتهما في غاية الاعتبار / و الصحة فلا ريب فيهما و قد طوبقا فلا اختلاف بينهما حرره العبد الفاني / محمد بن محمد حسن المدعو بالباقر الاصطهباناتي عفي عنه / في 8 شعبان 1325 محل مهر / (العبد محمد الباقر).
[5.]الحسيب هو/ قد اعترف الحضرة الواقف الحبيب الصالح بجميع ما سطر في هذه الصحيفة الشريفة / مطابق لاصله الشرعي متنا و هامشا نمقه محمد اسماعيل بن صدرالدين محمد الحسني الحسيني دست غيب / (عبده مجدالدين اسمعيل الحسيني).
[6.]من الشاهدين علي ذالک نمقه ابن / محمد اسماعيل الشهير بميرزا مير الحسين الحسيني دست غيب / باقرارها و مطابق لاصله الشريف صدرالدين ابن محمد الحسيني / ايضا مهر / (افمن شرح الله صدره للاسلام).
[7.]بعد اثبات الصيغه الشرعية اقر الواقف الموفق بجميع ما سطر فيه و تمامته / متنا و هامشا و مطابق لاصله المنيع شهدت اقل خلق الله محمد شريف بن محمد سليمان / چايري محل مهر: (العبد محمد شريف).
[8.]هذا صورة اشهادي علي الاصل المطابق فجددت الاشهاد فهو ذلک / محل مهر: (محمد اشرف الحسني الحسيني انجو).
[9.]بسم الله تعالي شأنه / قد حضرني هذا الطومار المشتمل علي السجلات و الامهار من اعاظم / اسلاف مشايخ الاسلام المنقولة من الاصل الي السواد المعتبر / کأصله فوجدته في غايه الصحة و نهايه الاعتبار، التحرير / في الثاني من رجب الاصب 1326 (غشکو) الاحقر امام جمعه طهران. / محل مهر امام جمعه: (عبده ابوالقاسم ابن زين‏العابدين الحسني الحسيني)
[10.]بسم الله الرحمن الرحيم / هذا السواد مطابق لاصل الصحيح المعتبر متنا و سجلا علي ما اخبرته / کتبا او شفاها من جمع من الثقاة حرره في 8 شعبان المعظم / الاحقر ابراهيم الشريف، محل مهر: (العبد ابراهيم الشريف).
[11.]هو / بسم الله مفيض الخيرات / القرائن العادية دلت و تراکمت / و الامارات المعتبرة قامت و تزاحمت علي مطابقة / هذه الورقة الفرعية السوادية اصلها الا صيلة المشتملة علي / سجلات اساطين الفرقة في العصر البهي العباسي الصفوي / و ما بعده من الاعصار القريبة بل الظاهر اشتمال الاصل علي خطوط / اصل الا سطوانات العلمية کالمحقق السبزواري و المجلسي الاول / صاحب المقامات المعروفة و الشيخ الجليل الشيخ حسين العاملي / و وحيد عصره و فريد زمانه المولي محسن الکاشاني طيب الله رموسهم / فالوقفية معتبره من دون مريه / و العمل علي مفادها لازم ما لم يردعه قائم دليل مشروع / و الله العالم و بما کان کتبه العبد / ابوطالب محمد الموسوي/ حادي عشر رمضان / عام ثمان و عشرين و ثلث/ ماة و الف بعاصمة طهران / محل مهر مرحمت و غفران ماب / حجة الاسلام آقا سيد ابوطالب / زنجاني / ابوطالب الموسوي.
[12.]سواد مطابق اصل است / مفاخر الممالک.

پي نوشت:
1-رضائي، اميد، فهرست اسناد موقوفات ايران، دفتر اول، استان فارس، تهران، اسوه، چ 1382،1، مقدمه، صفحه‏ي.
2-ر.ک: حاج ميرزا حسن حسيني فسايي، فارسنامه ناصري، با تصحيح دکتر منصور رستگار فسايي، تهران: اميرکبير، چ 2، ج 1376: 2، ص 1224..
3-رضائي، اميد، فهرست اسناد موقوفات ايران، دفتر اول، استان فارس، ص 122.
4-به سياق نيز نوشته شده است.
5-به سياق نيز نوشته شده است.
6-به سياق نيز نوشته شده است.
7-به سياق نيز نوشته شده است.
8-به سياق نيز نوشته شده است.

منبع:ميراث جاويدان شماره 43