بادها

نام باد ، باد محلي ، جهت باد ، سرعت باد ، بادهاي غالب معمولا در چه فصلي از سال شروع به وزيدن مي كنند توضيح دهيد :

5. زنجان به علت قرارگرفتن در منطقه كوهستـاني از يك هواي سينـوسي برخوردار بوده ، لذا تقربيا در تمام فصول سال داراي باد قابل توجهي مي باشد 0     
5. عمدتا سمت عمومي باد در منطقه زنجان در جهت غربي – شرقي مي وزد و نيز ذر پاره اي اوقات شمال غربي ـ جنوب شرقي نيز مشاهده مي شود 0
5. سرعت باد غالب در زنجـان ما بيـن 7 /4 نات و در مهر ماه و 7 / 7 نات در فروردين ماه متغير است .
5. بادهاي مشهوري چون "" مه كه "" كه از جهت شمال – جنوب در منطقه حركت مي كند ، رطوبت دريـاي خزر را به اين نواحي هدايت كرده و با عث برودت و كم شدن درجه حرارت مي شود و بعد باد "" شره ""  در جهت جنوب غربي به شمال شرقي حركت كرده و رطوبت حاصله از تبخير درياي مديترانه را بر منطقه سرازير مي كند را ، مي توان نام برد .

_ آب ها

آب های سطحی و زیرزمینی عهده دار تأمین آب استان زنجان هستند. رودهای دایمی و فصلی که از کوه های متعدد استان سرچشمه میگیرند و همچنین آب دریاچه های مصنوعی که پشت سدهای احداث  شده در سطح استان جمع شده اند ، آب سطحی استان به حساب آمده وچاه های عمیق و نیمه عمیق ، قنات ها( کاریزها ) و چشمه ها نیز ابزار دسترسی به آب های زیر زمینی هستند. متاسفانه با اینکه استان زنجان از لحظ آب های زیرزمینی غنی است اما در مجموع از این ویژگی مثبت استفاده مطلوبی نمیشود.

 (قزل اوزن- خررود- زنجان رود- انگوران چای- سجاس رود  - بزینه رود - خوئین)

1- رودخانه قزل اوزن :

این رودخانه یکی از جریانهای آبی دائمی طویل و موثر در سطح کشور و منطقه شمال غرب کشور محسوب میشود و از حوضچه های آبی دریای خزر به شمار می آید که از استان کردستان سرچشمه گرفته و به ترتیب به استانهای زنجان –آذربایجانشرقی- اردبیل- زنجانونهایتابهاستانگیلانواردشدهوباترکیببارودخانههایشاهرود (هزاررود ) تشکیلرودخانهسفیدرودرادادهودرنهایتبهدریایمازندرانمیریزد .

2- خرارود :

این رودخانه یکی از جریانهای آبی استان زنجان می باشد که به صورت دائمی در جریان بوده و از حوضه های دریاچه نمک قم محسوب می شود طول مسیر آن از نقطه تشکیل و سرچشمه تا محل اتصال به دریاچه یاد شده 420 کیلومتر مباشد ارتفاع زمین در محل سرچشمه 2300 متر و ارتفاع آن در ریزشگاه 795 متر محاسبه گردیده است شیب مسیر به طور میانگین 54 درصد است مسیر کلی رود جنوب خاوری یعنی به طرف مرکز ایران میباشد میانگین آبدهی سالانه 98 میلیون متر مکعب است . این رودخانه از دامنه باختری کوه قره داغ واقع در بخش سجاسرود در 30 کیلومتری شمال شرقی  شهرستان خدابنده در استان زنجان سرچشمه میگیرد و به نام خرارود از دهستان سجاسرود عبور می کند و به بخش حومه از شهرستان خدابنده وارد میشود و ضمن آمیختن با ریزابه های بسیار از 10 کیلومتری شرق شهر قیدار عبور میکند و به نام چای خررود به دهستان طرغان غربی از شهرستان قزوین وارد می گردد و بدین ترتیب از محدوده استان زنجان خارج می شود .

3- زنجانرود :

رودخانه دائمی زنجان رود که  به آن زنجان چائی نیز گفته میشود در مسیر کلی شمال باختری استان زنجان در جریان بوده و از ریزابه های تقریبا قابل توجه رودخانه بزرگ قزل اوزن محسوب میشود .

طول آن از نقطه سرچشمه تا نقطه الحاق به قزل اوزن 142 کیلومتر است ارتفاع  سرچشمه در منطقه عمومی سلطانیه 1780 متر و بلندی ریزشگاه 1100 متر محاسبه گردیده است .

4- انگوران چای :این رودخانه از رودخانه های دائمی استان محسوب شده و در دهستان انگوران از شهرستان ماهنشان  جریان دارد انگوران چائی از ریزابه های رودخانه دائمی قزل اوزن از حوضه دریای خزر میباشد طول این جریان آبی ار نقطه تا سر چشمه تا الحاق به قزل اوزن 50 کیلومتر برآورد شده است .

5-سجاس رود :

این جریان آبی در منطقه عمومی بخش سجاسرود شهرستان خدابنده از استان زنجان به صورت دائمی در جریان می باشد این رودخانه از ریزابه های رودخانه خوئین از حوضه دریای خزر محسوب میشود طول رودخانه سجاس رود از نقطه تشکیل تا نقطه الحاق به رودخانه خوئین 60 کیلومتر و ارتفاع آن در سرچشمه 1900 متر و ارتفاع آن در ریزشگاه 1500 متر و شیب متوسط در طول مسیر 6 درصد است مسیر کلی شمال غربی است میانگین آبدهی سالانه 152 میلیون متر مکعب در ایستگاه ینگی کند محاسبه گردیده است .

6-بیزنه رود :

رودخانه بیزنه رود که از آن به بزینه رود نیز تعبیر می شود ار منابع آبی بخش بزینه رود از شهرستان خدابنده از استان زنجان میباشد این جریان آبی که به صورت فصلی بوده و از منابع فرعی رودخانه شور محسوب میشود طول آن 75 کیلومتر برآورد شده است .

7- خوئین :

از رودخانه های شهرستان ایجرود در استان زنجان که به صورت دائمی در جریان میباشد رودخانه خوئین است که از ریزابه های رودخانه بزرگ قزل اوزن از حوضه دریای خزر محسوب میشود .

طول این جریان آبی از محل تشکیل تا الحاق به قزل اوزن 30 کیلومتر و ارتفاع در سرچشمه 1550 متر و در ریزشگاه 1450 متر محاسبه گردیده است .

شیب متوسط 3 درصد بوده و مسیر کلی آن جنوب شرقی میباشد .

رودخانه خوئین از تلاقی رودخانه های اوزون دره و سجاسرود و همچنین ریزابه ای که از دامنه خاوری کوه داش کسن سرازیر شده و روستاهای خوئین و گردنه را در سر راه سیراب ساخته است و در 48 کیلومتری جنوب غربی زنجان پدید می آید . این رودخانه پی از سیراب ساختن روستای ارکوئین به موازات راه اتومبیل رو زنجان به بیجار رو به سوی جنوب غربی روان میگردد و پی از عبور از شمال روستای ینگی کند جامه سرا در محل پل قزل اوزن که برای عبور راه اتومبیل رو زنجان –بیجارساختهشدهبهرودخانهقزلاوزنمیریزد .

آب های سطحی

مهمترین منبع آب های سطحی در استان زنجان رودخانه های دایمی و فصلی هستند . رودخانه های قزل اوزن ، زنجان رود ، ابهر رود و شاهرود را میتوان مهمترین رودهای دایمی این استان دانست.رودخانه قزل اوزن از کوه های چهل چشمه کردستان وهمدان سرچشمه گرفته و در نزدیکی منجیل به شاهرود پیوسته و با نام سفیر رود به دریای خزر میریزد. زنجان رود نیز در حوزه آبریز قزل اوزن قرار داشته و با جهتی جنوب خاوری _ شمال باختری به رودخانه قزل اوزن میپیوندد.

به طور کلی رودهای دایمی استان زنجان عبارتنداز:

انگوران چای(به طول50 کیلومتر)،اوزون دره(به طول 50 کیلومتر)،چمل گین(به طول 30 کیلومتر)،حلب(به طول40 کیلومتر)،خویین(به طول 30 کیلومتر)،کاکا(به طول 30 کیلومتر)،سیاوه رود(به طول 25 کیلومتر)،شورفشاپور(به طول 420 کیلومتر)،علی جولاچای(به طول 12 کیلومتر) و قلعه چای(به طول 60 کیلومتر).

مهمترین رودخانه های فصلی استان زنجان عبارتنداز:

آب بر(به طول 25کیلومتر)،آب لار(به طول 20کیلومتر)،آق زوج چای(به طول 32کیلومتر)،آقبلاغ چای(به طول17کیلومتر)،التماس دره سی(به طول15کیلومتر)،الله لوچای(به طول20کیلومتر)،اوزون دره گوجه قیه(به طول32کیلومتر)،بیزینه رود(به طول75کیلومتر)،بیوک چای(به طول25کیلومتر)،تخته یورد(به طول30کیلومتر)،تلخه رود زنجان(به طول6کیلومتر)، چسب(به طول32کیلومتر)وغیره.این رودخانه ها درمناطق مختلف استان ازجمله شهرستان های ابهر،ماهنشان،زنجان،ایجرود،طارم و خدابنده و در روستاها و بخش های مختلف این منطقه جاری هستند.

چشمه آب گرم استان زنجان عبارتنداز: چشمه آب گرم وننق در 30کیلومتری جاده سهرین به باختر زنجان، چشمه آب گرم ابدال در 30کیلومتری جنوب باختری زنجان در نزدیکی روستای ابدال، چشمه آب گرم گرماب در 60کیلومتری خدابنده در حومه روستای گرماب، چشمه آب گرم قنیرجه در10کیلومتری روستای علم کندی شهرستان ماهنشان، چشمه آب گرم احمدآباد در جنوب باختری منطقه حفاظت شده انگوران و در 15کیلومتری معدن سرب انگوران واقع در شهرستان تکاب در استان آذربایجان باختری برخی از چشمه های آب گرم معدنی استان زنجان هستند که علاوه بر خواص دارویی و درمانی از اهمیت توریستی نیز برخوردار می باشند .

چشمه های آب سرد معدنی استان زنجان دارای ترکیبات گوگردی،منیزیمی و زاج هستند. این آب ها گازدار بوده و به عنوان دافع سنگ کلیه مورد استفاده قرار می گیرند. مهمترین چشمه های آب سرد استان را آب معدنی الله بلاغی واقع در 50کیلومتری شمال زنجان و حومه روستای ماهان در شهرستان طارم و چشمه آب معدنی عمقین در 15کیلومتری لوشان در جاده سیروان شهرستان طارم تشکیل می دهند. از این رو می توان گفت تمام منطق استان زنجان به لحاظ وجود منابع آب دارای اهمیت بوده و از این لحاظ غنی هستند.

_ ژئومورفولوزی

زنجان يك استان كوهستاني است كه مطالعه ارتفاعات متعدد آن اطلاعات زيادي به دست مي دهد.شهرها و روستاهاي اين استان در دامنه ها و دشت هاي بين رشته كوه قرار گرفته اند و اغلب با آب هايي كه از اين كوه ها جاري مي شوند آباد شده اند. رشته كوه هاي محدوده استان زنجان از نظر زمان پيدايش به دوران سوم زمين شناسي منصوب مي شوند كه فرسايش دوران چهارم سبب تغيير چهره آنها شده است. جهت و امتداد عمومي كوه هاي استان، شمال باختري- جنوب خاوري و در بعضي نقاط خاوري باختري است.اين استان به طورمتوسط حدود1500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد.

پست ترين نقطه داخل آن با ارتفاع 300متردر منطقه طارم و بلندترين قله آن باارتفاع بيش از 3000متر در كوه هاي تخت سليمان در ارتفاعات شهرستان ماه نشان واقع شده است.حدود60 درصد از ارتفاعات منطقه در شهرستان زنجان، طارم و ماه نشان قرار گرفته اند و برخي از ارتفاعات مهم نيز در شهرستان هاي ابهر و خرم دره واقع شده اند.ارتفاعات بيش از 3000متري منطقه در باختري ترين بخش استان (شهرستان ماه نشان) قرار گرفته است .قيزقالسي با ارتفاع 3214متر در بخش انگوران شهرستان ماه نشان واقع شده و از بلندترين قله هاي استان زنجان به شمار مي آيد. بيش از274 كوه د ر استان زنجان شناسايي شده اند كه قسمتي از اين  ارتفاعات به طور سلسله وار دامنه هاي حاصل خيزي دارند.تركيب قرار گرفتن آن ها عبارتند از:

رشته شمالي (رشته كوه هاي البرز) كه در قسمت شمال رودخانه قزل اوزن قرار گرفته،جهت خاوري-باختري دارد و كوه هاي مهم آن از خاور به باختر عبارتند از:كوه هاي  طالقان،سيالان و الموت . مرتفع ترين نقطه اين رشته كوه تخت سليمان به ارتفاع 4400 متر است كه از يخچال طبيعي نيز برخوردار است.

- رشته ي ديگر موازي با رشته اول و در قسمت جنوبي رودخانه واقع شده و خط الراس آن حد طبيعي طارم،زنجان و ابهر را تشكيل مي دهد.

- رشته سوم تقريباّ موازي  رشته دوم در جنوب شهر زنجان كشيده شده كه خط الراس آن حد طبيعي قيدار با بخش حومه زنجان و ابهر محسوب مي شود.

- رشته چهارم تقريباّ موازي با رشته سوم، بين دهستان هاي ايجرود،سجاس رود،قشلاقات و شهرها واقع شده و به كوه قفدار معروف است.

- رشته پنجم در قسمت باختري شهرستان زنجان  و موازي با رودخانه قزل اوزن واقع شده  و جهت آن از جنوب خاوري به شمال باختري كشيده شده است.خط الراس آن حد طبيعي  تكاب و همدان بوده واين رشته بين زنجان و ميانه به قافلانكوه مشهور است.

قافلانكوه كوه جواني است كه در دوران سوم زمين شناسي به علت فشارهاي زير زمين شناسي به وجود آمده است . اين كوه به علت واقع شدن درجنوب  و جنوب خاوري ميانه  و هم چنين جريان داشتن رود قزل اوزن درخاورآن داراي اهميت ويژه است.اين كوه با ارتفاع 1535متر در محدوده شهرستان  ميانه بخش مركزي، دهستان قافلانكوه باختري و در 9كيلومتري جنوب خاوري مركز شهرستان ميانه واقع شده است. جهت قافلانكوه جنوب خاوري -شمال باختري  بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 47 درجه و 47 دقيقه درازاي خاوري و 37 درجه و21دقيقه پهناي شمالي قرار دارد. راه ترانزيتي تبريز به تهران و خط آهن آذربايجان به تهران از اين كوه مي گذرد.كوه ديگري به همين نام در شهرستان  آذرشهر در محدوده استان آذربايجان خاوري وجود دارد كه البته تنها ارتباط اين دو كوه تشابه نامي آن ها است.

 در حد فاصل كوه هاي متعدد استان زنجان، دشت ها و دامنه ها واقع شده اند. دشت هاي منطقه كه در پايين ارتفاعات قرار گرفته و غالبا‍ رودخانه اي در آن ها جريان دارد،از مهم ترين مكان هاي استقرار اجتماعات انساني استان به شما ر مي آيند.بر اساس مطالعات طرح جامع آب كشور،دشت هاي استان زنجان به دشت زنجان-سلطانيه ،ابهر-خرمدره،گرماب - زري آباد - گل تپه،سجاس - حلب،ماه نشان - انگوران - دندي،قيدا ر و طارم عليا تقسيم شده اند.

• دشت زنجان _ سلطانیهدر قسمت خاوری رودخانه قزل اوزن و در طول جغرافیایی 47 درجه و 50 دقیقه تا 49 درجه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 20 دقیقه  تا 37 درجه و 15 دقیقه شمالی قرار داشته و وسعت آن 4160 کیلومتر مربع است . اصلی ترین رودخانه ای که در این دشت جریان دارد ، زنجان رود است که دارای جهت خاوری – باختری بوده و در نهایت به قزل اوزن می پیوندد.
• دشت ابهر _ خرم دره یک دره کشیده و کم عرضی است به مساحت 1920 کیلومتر که دارای امتداد شمال باختری – جنوب خاوری بوده و بین عرض جغرافیایی 35 درجه و 55 دقیقه تا 36 درجه و 32 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 48 درجه و 52 دقیقه تا 49 درجه خاوری واقع شده است . رودخانه ابهر مهم تریت رودخانه این دشت است .
• دشت گرماب _ زری آباد _ گل تپهبین طول جغرافیایی 47 درجه و 40 دقیقه تا 49 درجه خاوری و عرض جغرافیایی 35 درجه و 10 دقیقه تا 36 درجه و 25 دقیقه شمالی و در قسمت جنوب خاوری سرشاخه رود قزل اوزن قرار گرفته است وسعت این دشت 6318 کیلومتر مربع است که 38 درصد آن را دشت های پراکنده و 62 درصصد بقیه را ارتفاعات تشکیل میدهند. در این دشت رودخانه های متعدد و مسیل های فراوانی وجود دارد که مهم ترین آن ها رودخانه شور و بیزینه رود(آبی چای) است که پس از گرماب به هم پیوسته و نام رودخانه شور به قزل اوزن میریزند.
• دشت سجاس _ حلببا وسعت 1444 کیلومتر مربع در قسمت خاوری سرشاخه قزل اوزن و بین طول جغرافیایی 47 درجه و 40 دقیقه تا 48 درجه و 50 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 10 دقیقه تا 36 درجه و 45 دقیقه شمالی  واقع شده است . مهم ترین رودخانه های جاری د این دشت سجاس رود و اوزون دره هستند که پس از به هم پیوستن در پایین دشت قره گونی به رودخانه قزل اوزن می ریزند.
• دشت ماه نشان _ انگوران _ دندیبه وسعت 6442 کیلومتر مربع در قسمت جنوبی حوزه رودخانه قزل اوزن و بین طول جغرافیایی 49 درجه و 5 دقیقه تا 48 درجه و 10 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 15 دقیقه تا 37 درجه و 25 دقیقه شمالی قرار گرفته است . انگوران چای در باختر و تلخه رود در خاور این ددشت جریان دارند.
• دشت قیداردر طول جغرافیایی 48 درجه و 31 دقیقه تا 49 درجه و 22 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 35 درجه و 32 دقیقه تا 36 درجه و 19 دقیقه شمالی و در جنوب باختری استان زنجان در حوزه آبریز دریاچه نمک و زیر حوزه رودخانه شور قرار گرفته است . محدوده این دشت با وسعت 2621 کیلومتر مربع از محدوده استان زنجان فراتر رفته و تنها بخشی از قسمت باختری آن به مساحت 885 کیلومتر مربع در این استان واقع شده است . مهم ترین رودخانه این دشت خرارود است .
• دشت طارمعلیا شامل بخشی از دشت طارم _ خلخال است و در قسمت شمال باختری حوزه قزل اوزن و در استان های اردبیل ، گیلان و زنجان و بین طول جغرافیایی 48 درجه تا 49 درجه و 15 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 40 دقیقه تا 38 درجه شمالی قرار گرفته است وسعت این محدوده در مجموع 6589 کیلومتر مربع است که 145 کیلومتر مربع آن را دشت طارم اشغال کرده و در کف دره قزل اوزن از باختر به خاور کشیده  شده است.

دامنه های باختری ­_ خاوری ارتفاعات منطقه ، اصلی ترین و اساسی ترین قسمت های زیر کشت زراعت آبی استان زنجان را تشکیل میدهند . این قسمت از انتهای حوزه استان هم جوار با آذربایجان شرقی شروع شده و به حوزه تهران در دشت قزوین ختم میشود . شیب غالب این منطقه از صفر تا 3 درصد در نوسان بوده و کم عرض ترین قسمت این فلات در منطقه نیماور و عریض ترین آن در دشت قزوین است.

منطقه محال خمسه نیز با وجود دارا بودن ارتفاع بالای 1750 تا 2000 متر یکی از دشت های غله خیز استان به شمار می آید . دشت های دامنه ای پراکنده در نقاط مختلف استان در بعضی قسمت های خود دارای شیب مناسبی برای زراعت دیم هستند . حاشیه تمام رودخانه های فصلی و دایمی استان به زراعت آبی اختصاص دارد.

دشت های رسوبی رودخانه ای از یکدیگر انواع دشت های استان هستند که مساحتی بیش از 14000 هکتار دارند . این استان ممناطق ساحلی ماسه ای ندارد . سواحل دریاچه سد منجیل کوهستانی است و به ندرت میتوان در منطقه ساحلی با شیب ملایم یافت .

در برخی قسمت های استان زنجان اشکال ویژه توپوگرافیکی دیده میشود که از آثار برجسته طبیعی آن به شمار می آیند . در مسیر راه ماه نشان و در قسمت های از دره کندیکر و پناهگاه حیات وحش انگوران اشکال متنوع و بی شماری از دودکش های جن که در اپر فرسایش آبی و بادی به وجود آمده اند به چشم میخورند. همچنین در 20 کیلومتری معدن سرب انگوران در منطقه حفاظت شده انگوران ، قله کله قندی شکل و تو خالی معروف به زندان قرار دارد که یک آتشفشان خاموش است. این آتشفشان با دهانه ای به قطر 100 متر و عمق 300 متر و به شکل یک چاه استوانه ای تو خالی یکی از آثار طبیعی برجسته استان محسوب میشود.

خاک های استان زنجان را با توجه به مشخصات فیزیوگرافی ، اقلیم ، بافت ، ساختمان ، رنگ ، تمرکز رس ، آهک و مواد تشکیل دهنده ، درجه شوری و درجه قلیایی آن ها در سه راسته تقسیم بندی کرده اند.

• راستهEntisolsکه شامل خاک های بسیار جوانی است که تکامل پروفیلی نداشته و هیچ گونه افق مشخصی نیز در آنها تشکیل نشده است.
• راستهInceptisolsشامل خاک های جوانی که از تکامل راستهEntisolsبه وجود آمده و تازه شروع به تکامل کرده اند.
• راستهvertisolsکه خاک هایی با بافت سنگین تا خیلی هستند و در اثر انبساط و انقباض در مواقع رطوبت و خشکی ، ترک های زیادی برمی دارند.

 زمین شناسی

استان زنجان به لحاظ زمین شناسی دارای قدمت زیادی است  . در نواحی مختلف استان میتوان آثاری را از تمام دوران های زمین شناسسی مشاهده کرد . جوان ترین یافته های زمین شناسی در منطقه زنجان را میتوان در ارتفاعات مشرف به رودخانه قزل اوزن و شعب آن پیدا کرد که به اواخر دوران سوم زمین شناسی تعلق دارند . قدیمی ترین تشکیلات منطقه متعلق به 335 میلیون سال پیش در کوه های زنجان جنوبی و رشته کوه های شمال باختری نمایان است . سن رشته کوه های جنوبی شامل کوه های جهان داغ و ملاداغ و رشته کوه های سلطانیه و کوه دمیرلو تا بلندی های شمال رود قزل اوزن که متعلق به دوران اول و دوم زمین سناسی هستند 125 تا 335 میلیون سال تعیین شده است

1_ کلیات جغرافیایی

از نظر تقسیمات سیاسی در دوره های مختلف تاریخی ، استان زنجان تغییرات زیاد را به خود دیده و فراز و نشیب های بسیاری را پشت سر گذاشته است . بعد از انقلاب مشروطه ایران ، قانئنی تدوین شد که بر اسای آن سرزمین ایران به 27 ولایت تقسیم شد و زنجان به عنوان یک ولایت مستقل و دارای حاکم شناخته شد . در پی تغییرات تقسیمات کشوری در سال 1316 ، کشور ایران به 10 استان و 49 شهرستان تقسیم شد و در این تغییر ، زنجان همراه با قزوین ، رشت ، ساوه و اراک ، استان یکم کشور به شمار آمد. در تقسیمات کشوری سال های بعد،ایران به 10 استان و یک استان مرکزی تقسیم شد و زنجان با نام خمسه ، تابع استان مرکزی شد. در این زمان زنجان یک استان مستقل به شمار نمی آمد و تابعیت استان مرکزی را داشت . زمانی که ایران بعد از گذشت سالها به 13 استان و 2 فرمانداری کل تقسیم شد، محدوده ای که امروز زنجان نامیده میشود ، به همراه رشت ، بندر انزلی ، لاهیجان ، طالش ها و اراک تابع استان گیلان شده و از تابعیت استان مرکزی خارج شد . در فروردین ماه 1349 با توجه به این که منطقه زنجان یک واحد مشخص جغرافیای و طبیعی با توانایی های بالقوه فروان بود ، این منطقه با عنوان فرمانداری کل از گیلان جدا شد و در نهایت محدوده امروزی استان های زنجان و قزوین در سال 1352 به یک استان واحد با نام استان زنجان تبدیل شد. با توجه به تغییرات مکرر تقسیمات کشوری ، در سال 1375 استان قزوین که شامل شهرستانهای قزوین و بویین زهرا میشد از محدوده استان زنجان جدا شد و بعدها شهرستان تاکستان نیز به استان قزوین پیوست . بر اساس آخرین آمار استان زنجان از 8 شهرستان ، 21 شهر رخوردار است . شهرستان های ابهر ، ایجرود ، خدابنده ، خرمدره ، زنجان ، طارم ، ماه نشان و سلطانیه 8 شهرستان این استان هستند .

شرایط جغرافیایی و تنوع آب و هوایی ، استان را به صورت یک منطقه نسبتاً مناسب و یکی از قطب های مهم کشاورزی و دادمداری باختر ایران تبدیل کرده است . مشاورزی در این استان بصورت دیمی و ابی انجام شده و انواع محصولات غله ای ، صیفی و باغی در این استان تولید میشود. استان زنجان یکی از مراکز عمده تولید غلات است و انواع حبوبات و سبزیجات و محصولات جالیزی و صنعتی از جمله انگور این منطقه دارای اهمیت شایانی هستند.

استان زنجان به علت موقعیت خاصی زمین شناسی و شرایط خاص ژئومورفولوژی منطقه ای ، موقعت ممتازی در زمینه معادن و صنایع دارد. از جمله معادن فعال این منطقه میتوان به معادن کائولن ، فلدسپات ، سیلیس ، سنگ آهن ، نمک و سنگهای تزئینی اشاره کرد که این غذای معدنی اسباب رونق صنعتی استان را فراهم کرده است .انواع کارخانه های صنعتی بزرگ مانند کارخانه های ریسندگی و بافندگی ، تولید داروهای شیمیایی ، محصولات غذایی و بهداشتی و کارخانه ها و کارگاه های کوچک تولیدی به همراه انواع صنایع با ارزشش دستی از فبیل فرش ، گلیم ، جاجیم ؛چاقو و ... . مهمترین هنرهای دستی استان استان را تشکیل میدهند.

با نگاهی کلی به چهره عمومی و طبیعی استان زنجان میتوان دریافت  که بخش بزرگی از این منطقه دارای ارتفاعی بین 1500 تا 2000 متر است از همین رو زنجان یکی از استان های کوهستانی ایران به شمار می آید . به طور کلی استان زنجان از دو منطقه کوهستانی و جلگه ای تشکیل شده  و مسیر ارتفاعات آن از شمال باختری به جنوب خاوری و به پیروی از سیمای کلی کلی کشور است.بر فراز شهرستان طارم در شمال خاوری استان ، رشته کوه های البرز در جهت شمال خاوری به خاور ، در نواحی پایین شهرستان طارم و تقریباً خاور استتان ، رشته کوه های قافلانکوه در جهت شمال باختری جنوب خاوری و جنوب خاوری و در ناحیه باختر استان ، رشته کوه های زاگرس در جهت شمال باختری به جنوب باختر یکشیده شده اند و دارای قله های متعدد و دره ها و دامنه های زیادی هستند که شهرها و روستاهای بسیاری در این دامنه ها  گسترده شده اند . مناطق کوهستانی استان زنجان ، بیش تر در نواحی شمالی شهرستتان زنجان ، بخش های مرکزی ، طارم علیا ، ماه نشان ، شهرستان خدابنده (قشلاقات افشار) در باختر و جنوب باختری آن قرار گرفته اند . سایر نقاط استان را مناطق جلگه ای یا دشت های آن دربر می گیرند . از این کوه های متعدد رودخانه های بسیاری سرچشمه میگیرند که در آبادانی این منطقه نقش بسزایی دارند.

استان زنجان به لحاظ داشتن تنوع نقاط ارتفاعی و تاثیر پذیری از چند توده هوایی خزری ، مدیترانه ای و صحرای مرکزی، صاحب اقلیم هل و اکوسیستم های متنوعی شده است . با وجود این که این استان یکی از استان سردسیر و کوهستانیشمال باختری کشور به شمار می آید ولی از اکوسیستم های فراوان دشتی ، بیابانی ، تالابی و رودخانه ا ، جنگلی ، درخچه ای ، کوهستانی مرتفع و تپه ماهوری نیز بی نصیب نمانده است . این استان در بیش تر از 70 درصد از مناطق خود آب و هوای نیمه خشک فراسرد و در 30 درصد باقی مناطق از تنوع اقلیمی و آب و هوایی برخوردار است .

میزان بارندگی سالانه استان زنجان حدود 323 میلیمتر برآورده شده و میانگین تعداد روزهای یخ بندان آن در طول سال ، 115 روز است . اردیبهشت ، خرداد و تیرماه بهترین ماه های مسافرت به استان زنجان هستند.

تنوع آب و هوایی و تغییرات ارتفاع از 500 متر در سواحل رودخانه قزل اوزن در ناحیه طارم تا ارتفاعات بیش از 3000 متر در انگوران تغییرات دمایی و آب و هوایی زیادی را در نقاط مختلف به وجود آورده و سبب پدید آمدن  چشم ان اندازهای مختلفی در منطقه شده است  . تفاوت آب و هوایی در نواحی مختلف استان زنجان را میتوان به خوبی در یک زمان در قسمت های شمالی ، مرکزی و جنوبی استان مشاهده کرد . این تنوع آب و هوایی و توپوگرافی سبب پیدایش جوامع زیستی گیاهی و جانوری متنوعی در منطقه شده و محیط طبیعی استان زنجان را غنای خاصی بخشیده است . در مجموع ، استان زنجان با 360 هزار هکتار منطقه حفاظت شده تحت مدیریت خود ، در بین 7 استان همسایه مقام اول را داراست.

تنوع اقلیمی و پیشینه تاریخی استان زنجان سبب شده که این منطقه ظرفیت بالایی در زمینه صنعت جهانگردی و توریسم داشته باشد که در صورت بالفعل در آمدن این توانایی ها استان زنجان به راحتی میتواند یکی از قطب های گردشگری کشور به شمار آید . از بین متعدد میتوان به جاذبه های طبیعی و تاریخی طراز اولی چون غارکتله خور و گنبد مشهور سلطانیه اشاره کرد.