_ ژئومورفولوزی

زنجان يك استان كوهستاني است كه مطالعه ارتفاعات متعدد آن اطلاعات زيادي به دست مي دهد.شهرها و روستاهاي اين استان در دامنه ها و دشت هاي بين رشته كوه قرار گرفته اند و اغلب با آب هايي كه از اين كوه ها جاري مي شوند آباد شده اند. رشته كوه هاي محدوده استان زنجان از نظر زمان پيدايش به دوران سوم زمين شناسي منصوب مي شوند كه فرسايش دوران چهارم سبب تغيير چهره آنها شده است. جهت و امتداد عمومي كوه هاي استان، شمال باختري- جنوب خاوري و در بعضي نقاط خاوري باختري است.اين استان به طورمتوسط حدود1500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد.

پست ترين نقطه داخل آن با ارتفاع 300متردر منطقه طارم و بلندترين قله آن باارتفاع بيش از 3000متر در كوه هاي تخت سليمان در ارتفاعات شهرستان ماه نشان واقع شده است.حدود60 درصد از ارتفاعات منطقه در شهرستان زنجان، طارم و ماه نشان قرار گرفته اند و برخي از ارتفاعات مهم نيز در شهرستان هاي ابهر و خرم دره واقع شده اند.ارتفاعات بيش از 3000متري منطقه در باختري ترين بخش استان (شهرستان ماه نشان) قرار گرفته است .قيزقالسي با ارتفاع 3214متر در بخش انگوران شهرستان ماه نشان واقع شده و از بلندترين قله هاي استان زنجان به شمار مي آيد. بيش از274 كوه د ر استان زنجان شناسايي شده اند كه قسمتي از اين  ارتفاعات به طور سلسله وار دامنه هاي حاصل خيزي دارند.تركيب قرار گرفتن آن ها عبارتند از:

رشته شمالي (رشته كوه هاي البرز) كه در قسمت شمال رودخانه قزل اوزن قرار گرفته،جهت خاوري-باختري دارد و كوه هاي مهم آن از خاور به باختر عبارتند از:كوه هاي  طالقان،سيالان و الموت . مرتفع ترين نقطه اين رشته كوه تخت سليمان به ارتفاع 4400 متر است كه از يخچال طبيعي نيز برخوردار است.

- رشته ي ديگر موازي با رشته اول و در قسمت جنوبي رودخانه واقع شده و خط الراس آن حد طبيعي طارم،زنجان و ابهر را تشكيل مي دهد.

- رشته سوم تقريباّ موازي  رشته دوم در جنوب شهر زنجان كشيده شده كه خط الراس آن حد طبيعي قيدار با بخش حومه زنجان و ابهر محسوب مي شود.

- رشته چهارم تقريباّ موازي با رشته سوم، بين دهستان هاي ايجرود،سجاس رود،قشلاقات و شهرها واقع شده و به كوه قفدار معروف است.

- رشته پنجم در قسمت باختري شهرستان زنجان  و موازي با رودخانه قزل اوزن واقع شده  و جهت آن از جنوب خاوري به شمال باختري كشيده شده است.خط الراس آن حد طبيعي  تكاب و همدان بوده واين رشته بين زنجان و ميانه به قافلانكوه مشهور است.

قافلانكوه كوه جواني است كه در دوران سوم زمين شناسي به علت فشارهاي زير زمين شناسي به وجود آمده است . اين كوه به علت واقع شدن درجنوب  و جنوب خاوري ميانه  و هم چنين جريان داشتن رود قزل اوزن درخاورآن داراي اهميت ويژه است.اين كوه با ارتفاع 1535متر در محدوده شهرستان  ميانه بخش مركزي، دهستان قافلانكوه باختري و در 9كيلومتري جنوب خاوري مركز شهرستان ميانه واقع شده است. جهت قافلانكوه جنوب خاوري -شمال باختري  بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 47 درجه و 47 دقيقه درازاي خاوري و 37 درجه و21دقيقه پهناي شمالي قرار دارد. راه ترانزيتي تبريز به تهران و خط آهن آذربايجان به تهران از اين كوه مي گذرد.كوه ديگري به همين نام در شهرستان  آذرشهر در محدوده استان آذربايجان خاوري وجود دارد كه البته تنها ارتباط اين دو كوه تشابه نامي آن ها است.

 در حد فاصل كوه هاي متعدد استان زنجان، دشت ها و دامنه ها واقع شده اند. دشت هاي منطقه كه در پايين ارتفاعات قرار گرفته و غالبا‍ رودخانه اي در آن ها جريان دارد،از مهم ترين مكان هاي استقرار اجتماعات انساني استان به شما ر مي آيند.بر اساس مطالعات طرح جامع آب كشور،دشت هاي استان زنجان به دشت زنجان-سلطانيه ،ابهر-خرمدره،گرماب - زري آباد - گل تپه،سجاس - حلب،ماه نشان - انگوران - دندي،قيدا ر و طارم عليا تقسيم شده اند.

• دشت زنجان _ سلطانیهدر قسمت خاوری رودخانه قزل اوزن و در طول جغرافیایی 47 درجه و 50 دقیقه تا 49 درجه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 20 دقیقه  تا 37 درجه و 15 دقیقه شمالی قرار داشته و وسعت آن 4160 کیلومتر مربع است . اصلی ترین رودخانه ای که در این دشت جریان دارد ، زنجان رود است که دارای جهت خاوری – باختری بوده و در نهایت به قزل اوزن می پیوندد.
• دشت ابهر _ خرم دره یک دره کشیده و کم عرضی است به مساحت 1920 کیلومتر که دارای امتداد شمال باختری – جنوب خاوری بوده و بین عرض جغرافیایی 35 درجه و 55 دقیقه تا 36 درجه و 32 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 48 درجه و 52 دقیقه تا 49 درجه خاوری واقع شده است . رودخانه ابهر مهم تریت رودخانه این دشت است .
• دشت گرماب _ زری آباد _ گل تپهبین طول جغرافیایی 47 درجه و 40 دقیقه تا 49 درجه خاوری و عرض جغرافیایی 35 درجه و 10 دقیقه تا 36 درجه و 25 دقیقه شمالی و در قسمت جنوب خاوری سرشاخه رود قزل اوزن قرار گرفته است وسعت این دشت 6318 کیلومتر مربع است که 38 درصد آن را دشت های پراکنده و 62 درصصد بقیه را ارتفاعات تشکیل میدهند. در این دشت رودخانه های متعدد و مسیل های فراوانی وجود دارد که مهم ترین آن ها رودخانه شور و بیزینه رود(آبی چای) است که پس از گرماب به هم پیوسته و نام رودخانه شور به قزل اوزن میریزند.
• دشت سجاس _ حلببا وسعت 1444 کیلومتر مربع در قسمت خاوری سرشاخه قزل اوزن و بین طول جغرافیایی 47 درجه و 40 دقیقه تا 48 درجه و 50 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 10 دقیقه تا 36 درجه و 45 دقیقه شمالی  واقع شده است . مهم ترین رودخانه های جاری د این دشت سجاس رود و اوزون دره هستند که پس از به هم پیوستن در پایین دشت قره گونی به رودخانه قزل اوزن می ریزند.
• دشت ماه نشان _ انگوران _ دندیبه وسعت 6442 کیلومتر مربع در قسمت جنوبی حوزه رودخانه قزل اوزن و بین طول جغرافیایی 49 درجه و 5 دقیقه تا 48 درجه و 10 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 15 دقیقه تا 37 درجه و 25 دقیقه شمالی قرار گرفته است . انگوران چای در باختر و تلخه رود در خاور این ددشت جریان دارند.
• دشت قیداردر طول جغرافیایی 48 درجه و 31 دقیقه تا 49 درجه و 22 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 35 درجه و 32 دقیقه تا 36 درجه و 19 دقیقه شمالی و در جنوب باختری استان زنجان در حوزه آبریز دریاچه نمک و زیر حوزه رودخانه شور قرار گرفته است . محدوده این دشت با وسعت 2621 کیلومتر مربع از محدوده استان زنجان فراتر رفته و تنها بخشی از قسمت باختری آن به مساحت 885 کیلومتر مربع در این استان واقع شده است . مهم ترین رودخانه این دشت خرارود است .
• دشت طارمعلیا شامل بخشی از دشت طارم _ خلخال است و در قسمت شمال باختری حوزه قزل اوزن و در استان های اردبیل ، گیلان و زنجان و بین طول جغرافیایی 48 درجه تا 49 درجه و 15 دقیقه خاوری و عرض جغرافیایی 36 درجه و 40 دقیقه تا 38 درجه شمالی قرار گرفته است وسعت این محدوده در مجموع 6589 کیلومتر مربع است که 145 کیلومتر مربع آن را دشت طارم اشغال کرده و در کف دره قزل اوزن از باختر به خاور کشیده  شده است.

دامنه های باختری ­_ خاوری ارتفاعات منطقه ، اصلی ترین و اساسی ترین قسمت های زیر کشت زراعت آبی استان زنجان را تشکیل میدهند . این قسمت از انتهای حوزه استان هم جوار با آذربایجان شرقی شروع شده و به حوزه تهران در دشت قزوین ختم میشود . شیب غالب این منطقه از صفر تا 3 درصد در نوسان بوده و کم عرض ترین قسمت این فلات در منطقه نیماور و عریض ترین آن در دشت قزوین است.

منطقه محال خمسه نیز با وجود دارا بودن ارتفاع بالای 1750 تا 2000 متر یکی از دشت های غله خیز استان به شمار می آید . دشت های دامنه ای پراکنده در نقاط مختلف استان در بعضی قسمت های خود دارای شیب مناسبی برای زراعت دیم هستند . حاشیه تمام رودخانه های فصلی و دایمی استان به زراعت آبی اختصاص دارد.

دشت های رسوبی رودخانه ای از یکدیگر انواع دشت های استان هستند که مساحتی بیش از 14000 هکتار دارند . این استان ممناطق ساحلی ماسه ای ندارد . سواحل دریاچه سد منجیل کوهستانی است و به ندرت میتوان در منطقه ساحلی با شیب ملایم یافت .

در برخی قسمت های استان زنجان اشکال ویژه توپوگرافیکی دیده میشود که از آثار برجسته طبیعی آن به شمار می آیند . در مسیر راه ماه نشان و در قسمت های از دره کندیکر و پناهگاه حیات وحش انگوران اشکال متنوع و بی شماری از دودکش های جن که در اپر فرسایش آبی و بادی به وجود آمده اند به چشم میخورند. همچنین در 20 کیلومتری معدن سرب انگوران در منطقه حفاظت شده انگوران ، قله کله قندی شکل و تو خالی معروف به زندان قرار دارد که یک آتشفشان خاموش است. این آتشفشان با دهانه ای به قطر 100 متر و عمق 300 متر و به شکل یک چاه استوانه ای تو خالی یکی از آثار طبیعی برجسته استان محسوب میشود.

خاک های استان زنجان را با توجه به مشخصات فیزیوگرافی ، اقلیم ، بافت ، ساختمان ، رنگ ، تمرکز رس ، آهک و مواد تشکیل دهنده ، درجه شوری و درجه قلیایی آن ها در سه راسته تقسیم بندی کرده اند.

• راستهEntisolsکه شامل خاک های بسیار جوانی است که تکامل پروفیلی نداشته و هیچ گونه افق مشخصی نیز در آنها تشکیل نشده است.
• راستهInceptisolsشامل خاک های جوانی که از تکامل راستهEntisolsبه وجود آمده و تازه شروع به تکامل کرده اند.
• راستهvertisolsکه خاک هایی با بافت سنگین تا خیلی هستند و در اثر انبساط و انقباض در مواقع رطوبت و خشکی ، ترک های زیادی برمی دارند.