1_ کلیات جغرافیایی
از نظر تقسیمات سیاسی در دوره های مختلف تاریخی ، استان زنجان تغییرات زیاد را به خود دیده و فراز و نشیب های بسیاری را پشت سر گذاشته است . بعد از انقلاب مشروطه ایران ، قانئنی تدوین شد که بر اسای آن سرزمین ایران به 27 ولایت تقسیم شد و زنجان به عنوان یک ولایت مستقل و دارای حاکم شناخته شد . در پی تغییرات تقسیمات کشوری در سال 1316 ، کشور ایران به 10 استان و 49 شهرستان تقسیم شد و در این تغییر ، زنجان همراه با قزوین ، رشت ، ساوه و اراک ، استان یکم کشور به شمار آمد. در تقسیمات کشوری سال های بعد،ایران به 10 استان و یک استان مرکزی تقسیم شد و زنجان با نام خمسه ، تابع استان مرکزی شد. در این زمان زنجان یک استان مستقل به شمار نمی آمد و تابعیت استان مرکزی را داشت . زمانی که ایران بعد از گذشت سالها به 13 استان و 2 فرمانداری کل تقسیم شد، محدوده ای که امروز زنجان نامیده میشود ، به همراه رشت ، بندر انزلی ، لاهیجان ، طالش ها و اراک تابع استان گیلان شده و از تابعیت استان مرکزی خارج شد . در فروردین ماه 1349 با توجه به این که منطقه زنجان یک واحد مشخص جغرافیای و طبیعی با توانایی های بالقوه فروان بود ، این منطقه با عنوان فرمانداری کل از گیلان جدا شد و در نهایت محدوده امروزی استان های زنجان و قزوین در سال 1352 به یک استان واحد با نام استان زنجان تبدیل شد. با توجه به تغییرات مکرر تقسیمات کشوری ، در سال 1375 استان قزوین که شامل شهرستانهای قزوین و بویین زهرا میشد از محدوده استان زنجان جدا شد و بعدها شهرستان تاکستان نیز به استان قزوین پیوست . بر اساس آخرین آمار استان زنجان از 8 شهرستان ، 21 شهر رخوردار است . شهرستان های ابهر ، ایجرود ، خدابنده ، خرمدره ، زنجان ، طارم ، ماه نشان و سلطانیه 8 شهرستان این استان هستند .
شرایط جغرافیایی و تنوع آب و هوایی ، استان را به صورت یک منطقه نسبتاً مناسب و یکی از قطب های مهم کشاورزی و دادمداری باختر ایران تبدیل کرده است . مشاورزی در این استان بصورت دیمی و ابی انجام شده و انواع محصولات غله ای ، صیفی و باغی در این استان تولید میشود. استان زنجان یکی از مراکز عمده تولید غلات است و انواع حبوبات و سبزیجات و محصولات جالیزی و صنعتی از جمله انگور این منطقه دارای اهمیت شایانی هستند.
استان زنجان به علت موقعیت خاصی زمین شناسی و شرایط خاص ژئومورفولوژی منطقه ای ، موقعت ممتازی در زمینه معادن و صنایع دارد. از جمله معادن فعال این منطقه میتوان به معادن کائولن ، فلدسپات ، سیلیس ، سنگ آهن ، نمک و سنگهای تزئینی اشاره کرد که این غذای معدنی اسباب رونق صنعتی استان را فراهم کرده است .انواع کارخانه های صنعتی بزرگ مانند کارخانه های ریسندگی و بافندگی ، تولید داروهای شیمیایی ، محصولات غذایی و بهداشتی و کارخانه ها و کارگاه های کوچک تولیدی به همراه انواع صنایع با ارزشش دستی از فبیل فرش ، گلیم ، جاجیم ؛چاقو و ... . مهمترین هنرهای دستی استان استان را تشکیل میدهند.
با نگاهی کلی به چهره عمومی و طبیعی استان زنجان میتوان دریافت که بخش بزرگی از این منطقه دارای ارتفاعی بین 1500 تا 2000 متر است از همین رو زنجان یکی از استان های کوهستانی ایران به شمار می آید . به طور کلی استان زنجان از دو منطقه کوهستانی و جلگه ای تشکیل شده و مسیر ارتفاعات آن از شمال باختری به جنوب خاوری و به پیروی از سیمای کلی کلی کشور است.بر فراز شهرستان طارم در شمال خاوری استان ، رشته کوه های البرز در جهت شمال خاوری به خاور ، در نواحی پایین شهرستان طارم و تقریباً خاور استتان ، رشته کوه های قافلانکوه در جهت شمال باختری جنوب خاوری و جنوب خاوری و در ناحیه باختر استان ، رشته کوه های زاگرس در جهت شمال باختری به جنوب باختر یکشیده شده اند و دارای قله های متعدد و دره ها و دامنه های زیادی هستند که شهرها و روستاهای بسیاری در این دامنه ها گسترده شده اند . مناطق کوهستانی استان زنجان ، بیش تر در نواحی شمالی شهرستتان زنجان ، بخش های مرکزی ، طارم علیا ، ماه نشان ، شهرستان خدابنده (قشلاقات افشار) در باختر و جنوب باختری آن قرار گرفته اند . سایر نقاط استان را مناطق جلگه ای یا دشت های آن دربر می گیرند . از این کوه های متعدد رودخانه های بسیاری سرچشمه میگیرند که در آبادانی این منطقه نقش بسزایی دارند.
استان زنجان به لحاظ داشتن تنوع نقاط ارتفاعی و تاثیر پذیری از چند توده هوایی خزری ، مدیترانه ای و صحرای مرکزی، صاحب اقلیم هل و اکوسیستم های متنوعی شده است . با وجود این که این استان یکی از استان سردسیر و کوهستانیشمال باختری کشور به شمار می آید ولی از اکوسیستم های فراوان دشتی ، بیابانی ، تالابی و رودخانه ا ، جنگلی ، درخچه ای ، کوهستانی مرتفع و تپه ماهوری نیز بی نصیب نمانده است . این استان در بیش تر از 70 درصد از مناطق خود آب و هوای نیمه خشک فراسرد و در 30 درصد باقی مناطق از تنوع اقلیمی و آب و هوایی برخوردار است .
میزان بارندگی سالانه استان زنجان حدود 323 میلیمتر برآورده شده و میانگین تعداد روزهای یخ بندان آن در طول سال ، 115 روز است . اردیبهشت ، خرداد و تیرماه بهترین ماه های مسافرت به استان زنجان هستند.
تنوع آب و هوایی و تغییرات ارتفاع از 500 متر در سواحل رودخانه قزل اوزن در ناحیه طارم تا ارتفاعات بیش از 3000 متر در انگوران تغییرات دمایی و آب و هوایی زیادی را در نقاط مختلف به وجود آورده و سبب پدید آمدن چشم ان اندازهای مختلفی در منطقه شده است . تفاوت آب و هوایی در نواحی مختلف استان زنجان را میتوان به خوبی در یک زمان در قسمت های شمالی ، مرکزی و جنوبی استان مشاهده کرد . این تنوع آب و هوایی و توپوگرافی سبب پیدایش جوامع زیستی گیاهی و جانوری متنوعی در منطقه شده و محیط طبیعی استان زنجان را غنای خاصی بخشیده است . در مجموع ، استان زنجان با 360 هزار هکتار منطقه حفاظت شده تحت مدیریت خود ، در بین 7 استان همسایه مقام اول را داراست.
تنوع اقلیمی و پیشینه تاریخی استان زنجان سبب شده که این منطقه ظرفیت بالایی در زمینه صنعت جهانگردی و توریسم داشته باشد که در صورت بالفعل در آمدن این توانایی ها استان زنجان به راحتی میتواند یکی از قطب های گردشگری کشور به شمار آید . از بین متعدد میتوان به جاذبه های طبیعی و تاریخی طراز اولی چون غارکتله خور و گنبد مشهور سلطانیه اشاره کرد.
