سرانجام پس از مدتها تلاش و كوشش پرونده تعزيه ايران در سازمان يونسكو به ثبت جهاني رسيد.

عظيم موسوي مسوول پيگيري ثبت جهاني تعزيه ايران با اعلام اين خبر به خبرنگار بخش تئاتر خبرگزاري‌ دانشجويان ايران (ايسنا)، گفت: ثبت جهاني پرونده تعزيه سه چهار سال بود كه پيگيري مي‌شد، اما متاسفانه هربار پرونده ما در يونسكو با مشكلاتي روبه رو مي‌شد و حتي در آخرين تلاشي كه سال گذشته انجام داديم فيلم ناصر تقوايي هم با مشكل روبه‌رو شد.

وي يادآور شد: دي‌ ماه سال گذشته سازمان يونسكو سه ماه به ما مهلت داد تا پرونده‌مان را تكميل كنيم كه در طول اين زمان بنده فيلم «تعزيه ايران» را ساختم و پرونده چهل صفحه‌اي آن را با همكاري پژوهشگاه ميراث فرهنگي به يونسكو ارائه كرديم.

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: فرهنگ و هنر - تئاتر

ميرزا علي مي‌گويد: «بيش از 50 سال است كه تعزيه‌خواني مي‌كنم. هر وقت دلم مي‌گيرد به اتاقم مي‌روم و گريه مي‌كنم كه چرا زود پير شدم و چرا تعزيه زود فراموش شد.»

مرشد ابوالحسن ميرزاعلي سال 1325 در چهار راه سيروس متولد شده و به اعتقاد خودش ذاتا بچه تهران است و هفت – هشت پشتش در "تكيه‌دولت" تعزيه‌خوان بوده‌اند.

اين پيشكسوت تعزيه‌خواني در گفت‌وگويي در آستانه‌ي روزهاي عاشورا و تاسوعاي حسيني سال 86 با خبرنگار تئاتر خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، توضيح داد كه «بين تعزيه‌خوانان رسم است كه از همان نوزادي، فرزندانشان را با "علي‌اصغر" خواني وارد اين هنر مي‌كنند و با اين رسم، تعزيه از پدر به پدر و پسر به پسر منتقل مي‌شود. به همين دليل بود كه من هم از همان ابتدا فرزندانم را به مراسم تعزيه‌خواني مي‌بردم، بر تن آنها لباس مي‌پوشاندم و به جاي "علي‌اصغر" در تعزيه جايگزين مي‌كردم.»

او معتقد است كه تعزيه‌خوانان نسل تكيه‌دولت به واسطه خانواده ميرزاعلي تا به امروز ادامه پيدا كرده است.

ميرزاعلي توضيح مي‌دهد: «در تهران دسته‌ي "حاج سيد محمد"، "سيد حسن" و "پدر" من "مرشد ميرزاعلي" معروف‌ترين تعزيه‌خوانان بودند و همه آن‌هايي كه امروز "تعزيه" مي‌خوانند، شاگردهاي پدرم و "باباجونم" من بوده‌اند. خودم هم بعد از بچه‌خواني در تعزيه‌ها در كنار پدرم از 20 سالگي نوازندگي "ترومپت" را آغاز و در كنارش پرده‌خواني هم مي‌كردم، اما اين روزها بيشتر از "تعزيه" به پرده‌خواني مشغول هستم.»

او با بيان اينكه از همان كودكي با امام حسين (ع) بزرگ شده‌ است ادامه مي‌دهد: «حتي اگر امسال مجلس تعزيه‌اي برپا مي‌كردم، نوه‌ام دخترم را كه نوزاد است، به‌عنوان علي‌اصغر در مجالس تعزيه مي‌بردم. به دليل اينكه "تعزيه" در خانواده ما بيشتر از 200 سال سابقه دارد.»

او با يادآوري خاطراتي كه پدر و پدربزرگش از تعزيه‌هاي "تكيه‌دولت" تعريف مي‌كردند، مي‌گويد: «تعزيه هنر سختي است. در آن اتفاق‌هاي مختلفي مي‌افتد. اسب رم مي‌كند، شمشير در مي‌رود، صندلي مي‌افتد و همه اين‌ها براي تعزيه‌خوان و تماشاگران خطر دارد.

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: فرهنگ و هنر - تئاتر

يك سال از ثبت جهاني تعزيه به نام ايران در سازمان يونسكو مي‌گذرد اما اين هنر در ايران همچنان نيازمند توجه بيشتر است.

به گزارش خبرنگار بخش تئاتر خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا)، سال گذشته بعد از ثبت جهاني تعزيه به نام ايران، هنرمندان و علاقه‌مندان اين رشته اميدوار شدند تا وعده‌هاي مديران در جهت بهبود وضعيت هنرمندان تعزيه‌خوان، راه‌اندازي موزه تعزيه، تعريف مكاني ثابت براي اجراي تعزيه در طول سال تحقق پيدا كند اما بعد از گذشت يك سال،هيچ يك از اين وعده‌ها عملي نشده است و اجراي برنامه‌هاي تعزيه همچنان جنبه فصلي و مناسبتي دارد.

تئاتري‌ها به ياد دارند كه با آغاز به كار دوباره تالار «محراب»، وعده‌هاي تاسيس موزه تعزيه و اختصاص تكيه اين تالار به عنوان مكاني ثابت براي اجراي تعزيه در طول سال،جنبه جدي‌تري پيدا كرد اما اين تصميمات تاكنون اجرايي نشده است.

براي يادآوري اين وعده‌هاي بي‌نتيجه لازم نيست به سالهاي دورتر و راه‌اندازي دوباره تالار محراب برگرديم چراكه تابستان همين امسال هم اين وعده‌ها براي چندمين بار تكرار شد.

در مراسم معارفه رييس جديد تالار «محراب» بود كه شهرام نوشير مسوول واحد تئاتر استان تهران‌ از تشكيل موزه تعزيه در محل تالار محراب خبر داد و گفت:«سال‌هاي قبل كه با دفتر طرح‌هاي عمراني بحث ساخت موزه تعزيه مطرح شده بود، با حمايت مهندس اخلاقي تكيه تالار محراب شكل گرفت كه هنوز كامل نشده است،بنا داريم اين تكيه را كامل كنيم تا شكل موزه‌اي تعزيه در آن نگهداري شود.»

در آن برنامه،نوشير وعده داد:«موزه تعزيه در دو بخش كار مي‌كند، نخست به شكل موزه‌اي برخي از آثار در اينجا اجرا مي‌شود ضمن اينكه لوازم ‌، لباس‌ها‌، نسخه‌هاي قديمي ،‌ آكسسوارها و ... در لابي تالار محراب نگهداري خواهد شد.»

ايران ‌‌سرزمين فرهنگ‌هاي گونه‌گون‌، سرزمين همزيستي فرهنگ‌ها‌، سرزمين كثرت و ‌وحدت‌ است‌. ايران به لحاظ گستردگي قلمرو و قرار گرفتن در موقعيت جغرافيايي خاص دچار گستردگي و پراكندگي فرهنگي و در نتيجه برخورد اين فرهنگ‌ها داراي فرهنگي پويا‌، رو به گسترش و در مسير تحول بوده است.صرف نظر از تغييراتي كه به دليل ظهور و سقوط حكومت‌هاي گوناگون و بروز جنگ‌هاي مختلف در فرهنگ مردم ايران به وجود آمد‌، ايران و ايراني همواره داراي جايگاه خاصي در عرصه جهاني بوده است.تعدد عناصر فرهنگي در ايران فرصت مناسبي را در اختيار پژوهشگران مي‌گذارد تا در اين ميدان تحقيق به وسعت ايران زمين به بررسي ابعاد مختلف اين عناصر و سير تحول و تغييرات آن بپردازند.
يكي از اين عناصر ارزشمند فرهنگي تعزيه و شبيه خواني است كه طي ساليان جايگاه خود را در فرهنگ ايرانيان حفظ كرده است.
تعزیه‌(یا شبیه‌خوانی)، نوعی نمایش مذهبی و سنّتی ایرانی شیعی، عمدتاً درباره شهادت امام علی و امام حسین (ع) و مصائب اهل بیت است.
واژه تعزیه/ تعزیت در اصل به معنای توصیه به صبر کردن، تسلّی دادن و پرسش از بازماندگانِ درگذشتگان و در برخی مناطق ایران مثلاً در خراسان به معنای‌«مجلس ترحیم» است. در میان شیعیان غیر ایرانی (در عراق و شبه‌قاره هند) لفظ تعزیه با وجود ارتباط با شهادت حضرت علی (ع) و یا مصائب شهدای کربلا به معنای‌«شبیه‌خوانی» به کار نمی‌رود‌، بلکه آنان تعزیه را به مراسمی نمادین اطلاق می‌کنند که در آن دسته‌های عزاداری در طول مراسم، شبیه ضریح یا تابوت ائمه (علیه‌السلام) را بر دوش می‌کشند و هم در پایان روز عاشورا ، اربعین و... آن را به خاک می‌سپارند.
«آنه ماری شیمل» ‌در کتاب خود دراین باره می نویسد: در قرن سیزدهم/ نوزدهم در قلمرو سلطنت اَوَده در لکهنوی هند، تعزیه به منزله یکی از تماشایی‌ترین نمایش‌ها، در حضور سلاطین برگزار می‌شد.
به نوشته این کتاب : در ناحیه کارائیب، مثلاً در‌«جزیره ترینیداد‌» نیز تعزیه به مراسمی نمادین اطلاق می‌شود که به آن «تَجَه» می‌گویند. این قبیل مراسم نمادین در نواحی دیگر جهان، از جمله در اندونزی نیز با عنوان «تابوت» برگزار می‌شود.

پیشینه:

کاوشی در کتب تعزیه (1): "تعزیه در ایران" اثر صادق همایونی

مظفر پاسدار شیرازی

بخش مهمی از هر تحقیق به پیشینه‌ی پژوهش می‌پردازد، به عبارت بهتر تلاش دارد تا پژوهشگر را یاری رساند که از تلاش همکارانش در این عرصه آگاه شود و بر روی شانه‌ی تحقیقات پیشتر از خود تحقیقش را استوار سازد. منبع شناسی، نقد و بررسی پژوهش‌های انجام شده و آشنایی با پژوهش‌گران مواردی است

که پیش از آغاز یک پژوهش، پژوهش‌گر را برای انجام بهتر وظایفش در راستای موارد مطرح شده یاری می‌دهد.
یادداشت پیش رو در ادامه‌ی مجموعه یادداشت‌های منبع‌شناسی تعزیه قصد دارد تا برخی از منابع یاد شده را بیشتر مورد بررسی قرار دهد تا از یکسو مخاطبین خود را از مطالب این منابع آگاه نماید و از سوی دیگر با بررسی این آثار بستر را برای پژوهش‌های آینده بصورت صحیح‌تر مهیا نماید.
بررسی پژوهش‌های انجام شده از یکسوی دیگر مشخص می‌نماید که در حوزه‌ی مورد بحث ما که همانا تعزیه می‌باشد در کدام حوزه‌ها پژوهش انجام شده و در چه کیفیتی صورت گرفته است و موضوع تحقیقات بیشتر را به پژوهشگران پیشنهاد می‌نماید.

پیشینه تاریخی تعزیه:
تعزیه از نظر لغت به معنی ظهار همدردی، سوگواری و تسلیت است ولی به عنوان شکلی از نمایش ریشه در اجتماعات و مراسم یاد کرد شهادت امام حسین (ع) در ایام محرم دارد و در طول تکامل خود بازنمایی محاصره و کشتار صحرای کربلا محور اصلی آن بوده و هیچ گاه ماهیت مذهبی اش را از دست نداده است.

از آنجا که شیعیان شهادت امام حسین (ع) را عملی مقدس و رهایی بخش می دانستند، اجرای مراسم محرم را نوعی تلاش به سوی نجات و فلاح به حساب می آوردند، بعدها نیز پنداشتند که مشارکت در نمایشهای تعزیه، خواه در ردیف بازیگران، خواه تماشاگران، آنان را از شفاعت حسین (ع) در روز قیامت بهرمند خواهد ساخت.

مردم فلات ایران، به طرز خاصی پذیرای مذهب تشیع بوده اند، بنا به یک افسانه ایرانی، دختر آخرین پادشاه سلسله ساسانی، در تهاجم مسلمان به اسارت برده شد و به زوجیت حسین (ع) در آمد. مراسم سالانه ی سوگواری ماه محرم، از دیر باز با شکوه و سوگنوا همراهی می شد و تماشاگران، که در امتداد گذرگاها صف می کشیدند، بر سینه می زندند و در حالی که دسته عزاداران از کنارشان می گذشت فریاد می زند حسین حسین شاه شهیدان حسین.

در همان زمان که مراسم محرم در دوره حکومت صفوی رشد و توسعه می یافت شکل مهم و معروف دیگری از نمایش مذهبی پدید آمد که نقل نمایشی زندگی و اعمال، رنج و مرگ شهیدان شیعه بود.

 

استفاده ی نغمات بومی در تعزیه:
این که چگونه و از چه راهی مجریان تعزیه در شهر و یا روستای خود توانسته اند، الحان دیگر نواحی را به حافظه ی خود بسپارند، دلایل و زمینه های مختلف را به همراه دارد. بی تردید نقش تعزیه خوانان دوره گرد و همچنین گروه های تعزیه ای که از یک منطقه به منطقه ی دیگر دعوت می شده اند، عامل نعیین کننده ای در این جابجایی بوده است.

تعزیه خوانان با دخالت دادن نغمات بومی در اجراهای خود ان را به عنوان نشانه ای از هوشمندی، استادی و نوآوری خود قلمداد نموده و به این کار مباهات می ورزیدند. در واقع این گروه آوازه خوانان بدعت مذکور را به عنوان سبک و مهر و نشان مخصوص خود می دانستند. به ویژه این که این هنر تازه شکل یافته، از هز جهت آماده ی پذیرش نوگرایی و تغییر بود.

به غیر از این بیشتر تعزیه گردان ها و تعزیه خوان های سال خورده ی نواحی از اجراهای متعدد خود در دیگر استان ها و نواحی کشور سخن میگویند و مردم مختلف شهری و روستایی کشور نیز دیدن مجالس مختلف تعزیه از هنرمندان دیگر نواحی کشور را یادآور می شوند.

 

پیدایش موسیقی در تعزیه:
از ابتدای شکل گیری هنر تعزیه در قالب نمایش موزیکال، چارچوب اصلی موسیقی آن متکی به اصلی ترین الحان شناخته شده موسیقی ردیفی ایران یا موسیقی به اصطلاح دستگاهی بوده است. گردهمآیی شاخص ترین هنرمندان و خوانندگان در پایتخت به منظور سامان بخشی و کلاسه نمودن موسیقی ایران و هم زمانی این مهم با رشد، تکامل و عمومیت تعزیه، دلیل موجهی در سود جستن هنرمندان تعزیه از این نوع موسیقی است.

خوش آوازترین هنرمندان کشور، مجریان اولیه ی تعزیه بوده اند. باید گفت اساسا پیش از آنکه تعزیه از ویژگی ها و شگرد های نمایشی سود ببرد، مضامین آن به صورت شعر و آواز بیان می شده است.

نگاهی به آیین ها و مناسک شیعه، به خصوص آوازهای مذهبی ایرانیان در مراسم و مکان های مختلف بر این مسئله دلالت دارد. روضه خوان ها، نوحه خوان ها، مرثیه خوان ها، دراویش دوره گرد و مولوی خوان ها اولین کسانی هستند که بدون کمک و ابراز و ادوات موسیقی برای مردم کوچه و بازار آوازهایی را در مدح اولیاء و انبیاء می خوانده اند.
 

تعزیه گردانی"، "شبیه خوانی" یا "تعزیه" ریشه در مراسم "سوگ سیاوش" دارد. این نمایش در اصل مربوط به مصیبت هایی است که بر خاندان پیغمبر و خاص امام حسین (ع) در عاشورا رفته است. ولی به زودی گسترش می یابد. به طوری که در دوره قاجار تعزیه های کمیک و شاد هم اجرا می شد.

معزالدوله از حکام آل بویه (قرن چهارم ه.ق) دستور میدهد از اول تا دهم محرم را در بغداد تعطیل کنند و به عزاداری مشغول شوند. دسته های سینه زنی و زنجیر زنی در بغداد و کم کم در شهرهای دیگر شکل می گیرد. در مراحل بعدی حول تعزیه آوازهای دسته جمعی کم شده و واقعه خوانها به تنهایی اشعار را برای مردم می خواندند و سنج و طبل آنها را همراهی میکرد.

در مرحله بعدی چندین شبیه (بازیگر) شهدای کربلا را می ساختند و در عماره هایی حمل می کردند. بعدها این شبیه ها به رد و بدل کردن دیالوگ پرداختند. تعزیه در دوره صفویه که دوره تثبیت شیعه در ایران است آخرین تحولات خود را سپری می کند.
 

تمام سال نذری در گوشه دل پنهان می کنند، باشد که محرم فریادهایشان یکصدا شود با هفتاد و دو تن و گوش فلک مرحمتی از عزیز پیغمبر نصیبشان کند که عامه همیشه قهرمان ساز و پهلوان پرور بوده است و شخصیت ها و قهرمانان تاریخی همه گاه فراتر از تاریخ رفته اند و به صورت اسطوره از دل فرهنگ عامه بیرون آمده اند. در فرهنگ سنتی ما همواره مراسم آیینی و اسطوره ای با مفاهیم متنوع برگزار می شده اند و دست مایه های نمایش های آئینی ایران در قالب عزاداری بوده اند ، در این میان مهم ترین و شاید اصلی ترین این مراسم سوگواری، اجرای تعزیه و دسته های نخل گردانی و حمل تابوت های تمثیلی شهیدان دینی و تاریخی است که گویی در زندگی روزانه ما حیاتی دوباره می یابد.

به قول «میرچا الیاده»، نمایش و تکرار واقعه قدسی که در زمان گذشته روی داده، تحقق بخشیدن به حضور دوباره آن واقعه در زمان کنونی است. شاید که با به نمایش در آوردن رویدادها، قداستشان تجلی دوباره بیابد.

پیرامون ریشه های تاریخی تعزیه و سوگواری ماه محرم و پیوند تعزیه و مراسم نخل گردانی با اسطوره و فرهنگ ۳ پرسش را می توان مطرح کرد:

تعزيه، برشي از هويت ايراني

پديده‌هاي مذهبي را مي‌توان از ديدگاه‌هاي گوناگون مورد بررسي و مطالعه قرار داد. تعزيه در ايران في‌نفسه يك فعاليت مذهبي (شيعي) است، اما در مراحل و لايه‌هاي عميق فرهنگي، اجتماعي، ادبي و حتي اسطوره‌اي ايران در پيچيده است.

اين امر را مي‌توان در نوع زبان و ادبيات حاكم بر تعزيه، (به ويژه شعر حماسي)، شخصيت‌ها و قهرمانان آن، نمادها و نشانه‌ها‌ و لباس و پوشش و حتي تزيين و نحوه‌ي آذين بندي‌ها و... مشاهده كرد.

علي شريعتي شايد نخستين متفكري بود كه سخن از هويت ايراني- اسلامي به ميان آورد. نكته‌ي برجسته تحليل وي، نگاه تاريخي بود كه توانست دو جريان عمده در هويت ايران، يعني جريان ايراني و جريان اسلامي را برجسته كند. اين دو جريان مانند دو رودخانه در تاريخ ايران جاري شده‌اند و به تناسب شرايط، بستر رودخانه و زمان بروز و ظهور‌هاي متفاوتي دارند. اين دو جريان‌ در كليت تاريخ ايران چنان در هم آميخته‌اند كه جدايي‌شان ممكن نيست و با اين وحدت و آميختگي در تعيين سرنوشت ايرانيان مؤثر شده است. مي‌توان اين در هم آميختگي را در پديده‌ها و مصاديق عيني آن مشاهده كرد. يكي از اين مصاديق تعزيه است كه به نوعي يكي از نقاط برجسته‌ي تلاقي دو جريان مذكور مي‌باشد. از اين رو تعزيه مي‌تواند از نگاه اين نوشتار به عنوان برشي از هويت ايراني تلقي گردد.