تحلیل عرفانی زیارت عاشورای سیدالشهدا(ع)

● آکادمی مطالعات ایرانی لندن

زیارت عاشورا، زیارت سالار شهیدان تاریخ مبارزات حق و باطل، رازنامه زمزمه های عاشقانه سالکان با انسان کامل و زبور شیعیان حسینی است. زیارتنامه امام حسین(ع) شامل فرازهای متعددی است که بررسی آنها دریافت معانی متعالی آن را ممکن می سازد.

۱) ابتدا به «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم» طرح نام محبوب و معشوق سیدالشهدا با صفات بخشایشگری و مهربانی است؛ که «هوالاول و هوالاخر». آغاز و انجام حسین (ع)، «هـو»؛ فاعل اول و فاعل غایی هستی است.

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبا عَبْدِ اللَّهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ رَسُولِ اللَّهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَابْنَ سَیِّدِ الْوَصِیّینَ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ فاطِمَةَ سَیِّدَهِ نِساءِ الْعالَمینَ،اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا ثارَاللَّهِ وَابْنَ ثارِهِ وَالْوِتْرَ الْمَوْتُورَ.

۲) تبارشناسی معنوی اسماعیلِ اهل بیت، اشاره ای است که آن سپهسالار عشق، نـه از قبیله ای مجهول که از تبار بهترین انسان ها و موجودات در سلسله عوالم ممکن الوجود است. او فرزند تاج آفرینش و نور اول وجود و «مقام جمعِ جمع»، حضرت محمد مصطفی (ص) است. او فرزند شیـر حق مولی الموحدین قطب الاقطب العارفین است. او فرزند گل سرخ آفرینش، نمونه متعالی «عرفان ولایی» وسرور زنان دو عالم است. او فرزند مادری در خون غلتیده در احیای حق پایمال شده ولایت است. او خون خدا و وارث خون و شهادت است. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ وَ عَلَی الْاَرْواحِ الَّتی حَلَّتْ بِفِنائِکَ عَلَیْکُمْ مِنّی جَمیعاً سَلامُ اللَّهِ اَبَداً ما بَقیتُ وَ بَقِیَ اللَّیْلُ وَالنَّهارُ.

۳) مجالی است تا زائر حسین (ع) درودی به فراخنای تاریخ بر او و یارانش عرضه دارد، سلامی که اعلام سرسپردگی به راه پرافتخار سالار شهیدان است.

یا اَبا عَبْدِ اللَّهِ لَقَدْ عَظُمَتِ الرَّزِیَّه وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتِ الْمُصیبَهٌ بِکَ عَلَیْنا وَ عَلی جَمیعِ اَهْلِ الْاِسْلامِ وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتْ مُصیبَتُکَ فِی السَّمواتِ عَلی جَمیعِ اَهْلِ السَّمواتِ.

۴) حماسه عاشورا محدود به زمان و مکان خاص نیست، بلکه سوگی است سترگ در دل و جان حق پرستان خاک و افلاک.

محتشم کاشانی می سراید:

چون خون ز حلق تشنه او بر زمین رسید

جوش از زمین به ذروه عرش برین رسید

نزدیک شد که خانه ایمان شود خراب

از بس شکست ها که به ارکان دین رسید

نخل بلند او چو خسان بر زمین زدند

توفان به آسمان ز غبار زمین رسید

باد آن غبار چون به مزار نبی رساند

گرد از مدینه بر فلک هفتمین رسید

یکباره جامه در خم گردون به نیل زد

چون این خبر به عیسی گردون نشین رسید

پر شد فلک ز غلغله چون نوبت خروش

از انبیا به حضرت روح الامین رسید

کرد این خیال وهم غلط که ارکان غبار

تا دامن جلال جهان آفرین رسیــد

هست از ملال گرچه بری ذات ذوالجلال

او در دل است و هیچ دلی نیست بی ملال

فَلَعَنَ اللَّهُ اُمَّةً اَسَّسَتْ اَساسَ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ عَلَیْکُمْ اَهْلَ الْبَیْتِ ولَعَنَ اللَّهُ اُمَّه دَفَعَتْکُمْ عَنْ مَقامِکُمْ وَ اَزالَتْکُمْ عَنْ مَراتِبِکُمُ الَّتی رَتَّبَکُمُ اللَّهُ فیها وَ لَعَنَ اللَّهُ اُمَّه قَتَلَتْکُمْ وَ لَعَنَ اللَّهُ الْمُمَهِّدینَ لَهُمْ بِالتَّمْکینِ مِنْ قِتالِکُمْ.

۵) طلب لعن و نفرین الهی بر بنیانگذاران ظلم بر خاندان نبی اکرم و ستمگرانی است که ایشان را از مقام و جایگاه برحق شان در رهبری عالم محروم کردند. همچنین طلب لعنت بر کسانی است که اسباب، لوازم و مقدمات این جور و جفا را در قتل امام حسین (ع) و یارانش فراهم آوردند. «اهل بیت»(ع) از مفاهیم کلیدی قرآن است که دو بار در قرآن به آن اشاره شده است: در آیـه ۳۳ سوره احزاب، درباره اهل بیت حضرت محمد (ص) و در آیـه ۱۱ سوره هـود درباره اهل بیت حضرت ابراهیم نبی (ع).

خداوند در آیه تطهیرمی فرماید: «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا». (همانا خداوند می خواهد از شما« اهل بیت» هر پلیدی را بزداید و شما را چنان که باید، پاکیزه بدارد). (۳۳/۳۳).

در فرهنگ اسلامی واژه «اهل بیت» اصطلاحی است که فقط انصراف به خانواده نزدیک حضرت محمد(ص) از جهت مقام برجسته علمی و معنوی آنان دارد.

اهل بیت علاوه بر نسبت ظاهری خود به پیامبر اسلام، به خاطر صفات اختصاصی، «اهل الذکر»، «اولوالعلم»، «راسخون فی العلم»، «حبل الله» و «اولوالامر»، جانشینان معنوی، علمی و سیاسی ایشان و واسطه فیض عالم ممکنات و واجب الوجودند. اصطلاح اهل بیت در قرآن «نشانه» ای از یک مفهوم و تصور دینی خاص است که با هاله ای از قدسیت یگانه احاطه شده و در فرهنگ قرآنی دارای اهمیت ویژه ای است. بَرِئْتُ اِلَی اللَّهِ وَ اِلَیْکُمْ مِنْهُمْ وَ مِنْ اَشْیاعِهِمْ وَ اَتْباعِهِمْ وَ اَوْلِیائِهِمْ.

۶) اعلام تبری و بیزاری از پایه گذاران ظلم و پیروان و دوستان آنها. تخلیه نفس از آلودگی های درونی که اسباب سرکشی نفس وپیروی از ظلمه می شود.

یا اَبا عَبْدِ اللَّهِ اِنّی سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ اِلی یَوْمِ الْقِیمَه.

                                   پیامهای تربیتی نهضت حسینی (ع)

یکی از چیزهای برجسته در فرهنگ اسلامی که مصداق بارزی هم در تاریخ صدر اسلام و در طول زمان (البته کمتر، در صدر اسلام بیشتر دارد) عبارت است از فرهنگ رزمندگی و جهاد. جهاد هم فقط در میدان جنگ نیست. هر چیزی که هم تلاش باشد، هم در مقابله با دشمن باشد، این جهاد است، درست توجه فرمائید. بعضی ممکن است یک کاری را انجام دهند. زحمت بکشند بگویند ما داریم جهاد می‌کنیم، نه، جهاد یک شقش این است که در مقابله با دشمن باشد. البته یک وقت در میدان جنگ مسلحانه است، این جهاد رزمی است، یک وقت در میدان سیاست است. این جهاد سیاسی است، یک وقت در میدان مسائل فرهنگی است، این جهاد فرهنگی است. یک وقت در میدان سازندگی است، این جهاد سازندگی است و میدان‌های دیگری هم البته هست. شرط اول این است که در آن تلاش باشد، کوشش باشد، شرط دوم این که در مقابل دشمن باشد. در فرهنگ اسلامی این چیز برجسته‌ای است که عرض کردیم. نمونه‌هایی هم در میدان‌های مختلف دارد. امروز هم از وقتی که ندای مقابله با رژیم منحوس پهلوی از حلقوم امام(ره) و همکاران ایشان در آن روز بیرون آمد در سال ۱۳۴۱ این جهاد شروع شد. قبل از آن هم شروع شد. اما پراکنده بود، کم بود، کم اهمیت بود. از وقتی این مبارزه شروع شد اهمیت پیدا کرد تا رسید به پیروزی این جهاد، پیروزی انقلاب، بعد از آن هم دائماً در این