برنامه هاي مديريت مصرف در كشورهاي مختلف از سالهاي 1970 به بعد بصورت جدي پيگيري شده است . بررسي ها نشان ميدهد كه در سالهاي اخير در اكثر اين كشورها ، كاهش مصرف انرژي و پيك قابل توجهي حاصل شده است كه ناشي از قوانين اجباري ، شرايـط طبيعي بازار، فعاليتهاي اقتصادي و بهبود تكنولوژي تجهيزات و مصرف كننده هاي برقي ميباشد.
همچنين علاوه بر روشهاي عمومي مديريت مصرف ، پتانسيل قابل توجهي نيز در جهت صرفه جويي در مصرف انرژي وجود دارد و آن در صورتي است كه از پر راندمانترين تكنولوژي شناخته شده فعلي براي تجهيزات الكتريكي استفاده گردد. با اينحال برنامههاي مختلف مديريت مصرف با مشكلات و موانعي مواجه ميباشند كه عمدتا" عبارتند از توجيه پذيري اقتصادي، سرمايه گذاري ، مسائل فرهنگي و ….
با اينحال با توجه به معضلات و هزينه هاي سنگين سرمايه گذاري توليد ، لزوم ارزيابي و انتخاب راهكارهاي مرحله اي براي مديريت مصرف در كليه جوامع حس ميگردد و كشور ما نيز از اين امر مستثني نميباشد.
در بسياري از جوامع و بخصوص جامعه ما ، مردم و مشتركين انرژي بندرت به راندمان و بهـره وري تـوجه داشتـهاند و حتي گاه نسبت به آن محافظه كارانه و با اجتنابورزي توجه كردهاند حتي هنگامي كه با جاذبه هاي اقتصادي همراه بوده است . اين امر تا حدودي مربوط به ارزاني انرژي در اين جوامع و كشور ها و از طرفي مربوط به نگراني طبيعي مردم و احساس ناامني در برخورد با تغييرات به هر نوعي ميباشد. بخصوص گرايش به تغيير تكنولوژيها به سمت تكنولوژي نوين در جامعه ما هميشه با نگراني در مورد مسائل مربوط به تعميرات و غيره مواجه ميباشد.همـچنين در طول ساليان گذشته، سازندگان و فروشندگان در كشور ما، كارآيي ، راندمان و بهره وري را كمتر در توليدات جديد مورد توجه قرار دادهاند، زيرا آنها بخوبي دريافتهاند كه تصميمگيري مشتري ندرتا" براساس بهره وري ميباشد و عمدتا" متكي بر عوامل ديگري است كه عبارتند از:
خصوصيات ظاهري و شكيل بودن
راحتي تعمير و نگهداري و استفاده
امنيت و تداوم كاري
عموميت داشتن
قيمت و توانايي اقتصادي مشتركين
بخش مشتركين تجاري و صنعتي نيز در خريد تجهيزاتي كه مصرف كننده انرژي هستند، كمتر به اهميت بهره وري و راندمان تجهيزات توجه داشتهاند ، بلكه عمده توجه آنها به نقش تجهيزات مورد استفاده در زمينههايي بوده است كه با توجه به خصوصيات جامعه آنها قابليت امنيت توليد مداوم را فراهم سازد . مسائلي كه مشتركين تجاري و صنعتي در خريد تجهيزات به آن توجه داشتهاند عمدتا" عبارتند از :
كيفيت توليد
ريسك پذيري كم
قابليت اطمينان و تداوم توليد
تعمير و نگهداري آسان و در دسترس
انعطاف پذيري در نوع انرژي مصرفي
سرمايه گذاري اوليه كم
كه سه عامل انتهايي خود همسو با توجه به تكنولوژي قديميتر ميباشند كه هم به ارزاني در دسترس قرار دارند و هم امكان تعمير و نگهداري آن در همه جا فراهم ميباشد.
بنابراين مادام كه در جامعه گرايش و اطمينان و حتي اجبار به سمت تكنولوژيهاي با بهرهوري بيشتر فراهم نگردد، امكان استفاده از اين پتانسيل عمده صرفهجويي در انرژي فراهم نخواهــد گرديد. اين امر لزوم توجه به تهيه و ارائه استانداردهاي توليد كه به سازندگان تحميل ميگردد را فراهم ميسازد.
روشهاي بهرهوري انرژي :
اگر چه وزارت نيرو عمدتا" مسئوليت تامين انرژي الكتريكي مصرفي جامعه را عهده دار ميباشد ، ولي بايد به اين امر توجه شود كه در اعمال مديريت مصرف انرژي الكتريكي تا آنجايي بايد به جلو حركت نمائيم كه با بهره وري در ديگر زمينه هاي موجود در كشور در تعارض و تقابل نباشد ( فراموش نشود كه وزارت نيرو يك وزارتخانه از يك مجموعه واحد ميباشد) . لذا بايستي قبل از اعمال مديريت مصرف انرژي الكتريكي به بهره وري انرژي بصورت كلان توجه گردد.
روشهاي بهره وري انرژي در جوامع امروز بشري نشان ميدهند كه دو راه حل عمده براي رسيدن به بهرهوري انرژي در سمت مصرف كننده وجود دارند كه عبارتند از:
1- ارتقاء كيفيت توليدات از ديد مصرف انرژي : اين مسير مستلزم بهينه سازي و جايگزيني مصرف كنندگان انرژي ( بخصوص الكتريكي ) با نمونه هاي با تكنولوژي جديدتر و با راندمان و بهره وري بيشتر ميباشد.
2- جايگزيني مصرف انرژيهاي ديگر با انرژي الكتريكي : اين مسير با احتساب مسائل و هزينه هاي مربوط به حمل ونقل انرژي ، آلودگي محيط زيست ، قيمت فروش فرآوردههاي فسيلي در خارج و در داخــل ، بهـره وري اقتصادي هم براي توليد كننده و هم براي مصرف كننده را ميتواند بدنبال داشته باشد ]9[ .
مقايسه توليد ناخالص ملي با ظرفيت توليد انرژي الكتريكي در بيش از 100 كشور دنيا نشان دهنده اينست كه ارتباط مستقيمي بين ميزان انرژي الكتريكي و رفاه جامعه وجـود دارد. بايد توجه شود كه اين با موضوع اصلي در تعارض نميباشد، زيرا هدف عمده برنامه هاي مـديريت مصرف و توليد لزوما" كاهش مصرف نبوده، بلكه مسئله عمده افزايش بهره وري است .
بهبود بهره وري انرژي ناشي از قوانين اجباري :
با استفاده از تجهيزات با بهره وري بيشتر ميتوان صرفه جويي قابل توجهي در مصرف انرژي به عمل آورد. طي ساليان اخير در كشورهاي صنعتي وضع قوانين اجباري براي تحميل استانداردهاي ساخت بر سازهها و از طرفي افزايش قيمت انرژي و نفوذ تدريجي و طبيعي تكنولوژيهاي جديد در ساخت كالا، باعث صرفه جويي قابل توجهي در مصرف انرژي شده است . بطوريكه براي كشور آمريكا طي سالهاي 1993 تا 2000 ، اين امر منجر به صرفه جويي در مصرف انرژي بميزان 5/8% گرديده است .محاسبات مربوط به كشور آمريكا در اين زمينه ، ارقام ذكر شده در جدول (3) را براي صرفه جويي در هر كدام از بخشهاي ذكر شده ، طي هفت سال گذشته قابل تحقق دانسته است.
با توجه به خصوصيات فرهنگي جامعه ما كه انرژي داراي يارانه بسيار زيادي ميباشد، همـچنيـن بـا توجـه بـه فرهنگ و فن آوري تجهيزات موجود در جامعه ايران كه عمـدتا" داراي فنآوري قديمي تر از سالهاي 1990 دنيا ميباشند( توليدات يخچال ، فريزر ، ماشين رختشويي و...)، بنظر ميرسد كه اين محل يكي از پر پتانسيل ترين روشهاي موجود در كشور در جهت حركت به سمت بهينه سازي مصرف انرژي و مديريت مصرف برق باشد. و چنانچه بتوان در جهت حذف يارانه مداومي كه دولت براي انرژي ميپردازد و نيز در جهت بهبود استاندارد تجهيزات توليدي حركت كرد ، قادر خواهيم بود كه طي مدت ده سال بيـش از ده درصد در زمينه انرژي مصرفي صرفه جويي داشته باشيم .
براي حذف يارانه مداوم چنانچه بخواهيم با توجه به فرهنگ اجتماعي و سياسي جامعه ، مردم دچار مشكل جدي نشوند ، ميتوان از روشهاي تزريق يارانه سرمايه اي ولي فقط يكبار بجاي يارانه
مداوم در جهت ارتقاء كيفي تجهيزات خانگي براي مصرف كنندگان اقدام نمود . بعنوان مثال ميتوان لامپ كم مصرف را به قيمت بسيار كم و يا حتي رايگان بميزاني نسبتاً مناسب در اختيار مصرف كننده قرارداد ولي قيمت برق را در مقابل تا حدي بالا برد كه با توجه به كاهش مصرف ، هزينه جاري انرژي مصرف كننده تغيير عمده اي ننمايد . يا ميتوان قيمت برق را درصدي بالا برد مثلاً دو برابر نمود و در عوض بصورت نقدي به مصرف كننده مبلغي معادل متوسط هزينه پرداختي توسط نامبرده براي انرژي الكتريكي در سال قبل پرداخت نمود . اين امر سبب خـواهد شـد تا مصرف كننده وقتي هزينه بالاي برق را ميبيند نسبت به مصرف آن صرفه جويي بيشتري اعمال نمايد و براي مصرف كنندگاني كه رشد مصرف نداشته باشند شرايط فرق نخواهد كرد .
بهبود بهره وري ناشي از اعمال مديريت سمت تقاضا :
اعمال مديريت مصرف در سمت تقاضا بخصوص در صنايع عمده كشور و بخشهاي تجاري، يـكي از روشهـاي بهبـود بهـره وري انـرژي ميباشد . با اعمال اين روشها و بخصوص توجه مصرف كنندگان به تعرفه ها و نرخهاي چند تعرفه اي ، پيش بيني ميشود كه بتوان به ميزان مناسبي در زمينه انرژي و قابل توجهتري در پيك انرژي الكتريكي صرفه جويي حاصل نمود.
تجربه آمريكا بعنوان يكي از كشورهاي صنعتي در طول دهه گذشته اعداد 3% و 7/6% را در صرفهجويي انرژي و كاهش پيك تا سال 2000 نشان ميدهد .
سيلهاي صرفه جويي در ايران :
با توجه به نتايج بررسي ها و مطالعات ميتوان در ايران پتانسيلهاي عمده صرفه جويي را بترتيب بشرح زير دسته بندي نمود :
الف – روشهايي كه سبب كاهش انرژي مصرفي ميگردند.
ب – روشهايي كه عمدتاً سبب كاهش پيك مصرفي ميگردند .
الف – در مجموعه روشهايي كه باعث كاهش مصرف انرژي برق ميگردند عوامل متعددي وجود دارند كه عمدتاً عبارتند از :
الف – 1 : كاهش تلفات شبكه بكمك اصلاح و بهينه سازي شبكه هاي توزيع
الف – 2 : استفاده از تجهيزات با تكنولوژي مدرن تر
الف – 3 : استفاده از لامپهاي كم مصرف و گازي به جاي لامپهاي رشته اي
الف – 4 : اصلاح ساختمانها بمنظور جلوگيري از اتلاف انرژي
الف – 5 : اصلاح مصرف روشنايي در حد استاندارد در منازل و معابر عمومي
الف – 6 : اتوماسيون روشنايي در محلهاي كم عبور و مرور
الف – 7 : جابجايي و جايگزيني ترانسفورماتورهاي شبكه هاي توزيع بمنظور ايجاد نقطه كار مناسبتر
الف–1: بنظر ميرسد تلفات انرژي در شبكه ايران با رقمي نزديك به 16% از توليد تا مصرف كننده نهايي يكي از عمده ترين محلهاي صرفه جويي انرژي باشد . مطالعات در شبكه خراسان (به عنوان شبكه نمونه) نشان ميدهد كه با روشهايي از قبيل تقويت شبكه ، اصلاح ساختار شبكه ، اصلاح و بهبود وضعيت توان راكتيو در شبكه ، متعادل نمودن جريان فازها و روشهاي ديگر امكان كاهش اين تلفات تا ميزان حدود 3% در طي يك برنامهريزي 5 تا 10 ساله امكان پـذير ميباشد و بـا توجـه به اينـكه تلـفـات را در سـاعت پيـك داراي حداكثر مقدار خود ميباشد ، در صورت برنامهريزي مناسب با توجه به پيك مصرف ايران كه در حال حاضر حدوداً MW 19000 ميباشد صرفهجـويي تـا ميـزان MW 1900 امكان پـذير است . بديهي است با توجه به رقم بالاي پتانسيل صرفه جويي مذكور و اين كه اين بهينه سازي سبب صرفه جويي در انرژي و نيز كاهش پيك مصرفي ميگردد و از آنجا كه متولي عمده اين امر وزارت نيرو ميباشد بايد بعنوان اولـويت اول در راس مسائـل برنامهريزي قرار بگيرد . مطالعات نشان ميدهد كه سرمايه گذاري در اين بخشها در مدت 3 تا 10 سال قابل برگشت است.
الف–2: استفاده از تجهيزات با تكنولوژي مدرن تر در كشورهاي پيشرفته در طي برنامه هاي ده ساله از 1990 تا 2000 توانسته است سبب صرفه جويي در انرژي بميزان 10 % گردد.
بديهي است كشور ما در مقايسه با كشورهاي پيشرفته داراي پتانسيل صرفهجويي بيشتري است . دليل اين امر استفاده از تكنولوژي قديمي تر در تجهيزات در كشور ما ميباشد . آمار نشان ميدهد كه در اكثر تجهيزات شامل كولر ، يخچال ، فريزر و … نه تنها طراحي ها بر اساس تكنولوژي روز نميباشند بلكه بدليل عدم وجود استاندارد اجباري، مصـرف كننـده هاي انـرژي الكتريكي در ايران براي قدرتهاي بهينه مورد استفاده قرار نميگيرند. مثلاً موتور كولرها داراي قدرتي بيشتر از حد لازم ميباشند و بالطبع در نقطه با راندمان حداكثر كار نميكنند . با اينحال صرفه جويي در اين بخش بدليل مسائل اقتصادي و فرهنگي خاص جامعه ما نياز به زمان بيشتري دارد و جايگزيني تجهيزات مصرفي در ايران با كندي بيشتري صورت خواهد پذيرفت .
با اينحال بر مسئولين صنعت برق است كه با نشستهاي مشترك با مسئولين وزارت صنايع و اداره استاندارد ، سازندگان را بسمت رعايت استانداردهاي بالاتر سوق داده و مجبور نمايند .
الف–3: در كشور ما در حال حاضر بخش عمده اي از مصرف انـرژي مربـوط بـه روشنايي ميباشد. بر خلاف اكثر كشورهاي دنيا هنوز استفاده از لامپهاي با راندمان بالا در حجم كمي مورد استفاده قرار ميگيرد . لذا جايگزيني لامپهاي كم مصرف و گازي يكي ديگر از پتانسيلهاي عمده صرفه جويي ميباشد . مسئولين وزارت نيرو با سه روش ميتوانند صرفه جويي در انرژي و بالطبع كاهش پيك مصرفي را فراهم سازند .
1 : جايگزيني لامپهاي فلورسنت يا فلورسنت كمپكت به جاي رشتهاي در تاسيسات و ساختمانهاي تابعه وزارت نيرو و نيز معابر و مكانهاي عمومي كه امكان آن باشد ، شامل پاركها و غيره .
2 : همـكاري و تشويق ديگر وزارتخانه ها و سازمانهاي دولتي براي جايگزيني لامپهاي رشته اي با لامپ كم مصرف در كليه ساختمانهاي دولتي . بديهي است با اين روش در صورت جايگزيني اين لامپها در كليه ساختمانهاي اداري از جمله بيمارستانها و مكانهاي آموزشي ، صرفه جويي قابل توجهي در مصرف انرژي ايجاد خواهد شد .
3 : تشويق مردم به استفاده از لامپهاي كم مصرف و فلورسنت و در صورت امكان تامين لامپ كم مصرف بصورت يارانهاي بخصوص براي قشر كم مصرف توصيه ميشود . با برنامهريزي و محاسبات صحيح ميتوان يارانه خريد لامپ را با كاهش يارانه قيمت انرژي الكتريكي جبران كرد بطريقي كه در نهايت ميزان پرداخت ريالي بابت انرژي مصرفي آنها تغيير چنداني ننمايد.
الف–4: لازم است فرهنگ ساختمان سازي در ايران بهينه شود . در اين راستا بهتر است نشستهايي با سازمان نظام مهندسي ساختمان ايران و وزارت مسكن در جهت هماهنگي بمنظور استاندارد كردن و تشويق افراد به رعايت استانداردهاي سرمايشي ، و روشنايي برگزار گردد.اين بخش در كشور ما اگر چه داراي پتانسيل مناسبي ميباشد ، لكن براي اجرا به زمان بيشتري نياز دارد.
الف-5: بسياري از معابر در كشور ما داراي روشنايي بيش از حد لازم ميباشند . بهتر است ضمن بازنگري به استاندارد روشنايي معابر ، مقرراتي تدوين گردد تا برقهاي منطقه اي ملزم به رعايت آنها شوند . در اين راستا ميتوان با تدوين استاندارد فواصل تيرها و استفاده از تيرها و چراغهاي مناسب ، ضمن تامين روشنايي مناسب ، صرفه جويي قابل ملاحظه اي در بخش انرژي بعمل آورد.
اين بخش با توجه به اينكه عمدتاً مربوط به وزارت نيرو ميباشد ميتواند جواب سريعتري در مقايسه با ديگر موارد كه ملزم به اجرا توسط عموم است داشته باشد.
الف-6: بكمك اتوماسيون روشنايي در محلهاي كم عبور و مرور ميتوان از تلفات انرژي بيهوده جلوگيري نمود.اين بخش صرفه جويي شامل استفاده هاي عمومي و خصوصي ميباشد . در اين بخش بكمك يك حساسگر حضور ميتوان از روشنايي بيهوده در ساعاتي كه كسي در مكان مورد نظر وجود ندارد جلوگيري نمود. بخشهايـي از وزارت نيـرو شامـل پستـها ، معابر كم عبور و مرور، تاسيسات و ساختمانهاي تابعه ميتوانند از اين امر استفاده نمايند .
يهي است ميتوان در صورت ضرورت در ساعتهاي عدم عبور ، از روشنايي حداقل (در حد اضطراري) و در صورت عبور انسان از روشنايي استاندارد استفاده نمود.وزارت نيرو در اين زمينه خود ميتواند پيشقدم باشد.
الف-7: بسياري از ترانسفورماتورهاي شبكه توزيع در ايـران در نقطه با راندمان بالا كار نميكنند. براي اين منظور ميتوان با ارزيابي مجدد وضعيت شبكه و احتمالاً جابجايي و يا جايگزيني بعضي از ترانسفورماتورها ، تلفات شبكه را كاهش داد.
ب – در مجموعه روشهايي كه باعث كاهش پيك ميگردند عوامل متعددي وجود دارند كه عمده ترين آنها عبارتند از :
ب – 1 : جابجـايي بـارهاي سرمايشي (يخچال و فريزر ) و خنك كننده (كولرها و چيلرها ) از
ساعات پيك
ب –3: اعمال نرخهاي چند تعرفه اي براي اصناف بمنظور تشويق آنها به مصرف كمتر در ساعات پيك
ب – 4-: هماهنگي با صنايع بمنظور جابجايي مصارف زياد از ساعات پيك و اعمال مديريت
ب – 5: انجام برنامههاي فرهنگي براي خانواده ها بمنظور عدم استفاده از برخي تجهيزات از جمله ماشين رختشويي ، اطو و غيره در ساعات پيك
ب – 6: اعمال مديريت مصرف هوشمند براي مجتمع ها و مصارف بزرگ بطوريكه سيستمهاي سرمايشي آنها در ساعات قبل از پيك و بعد از پيك مورد استفاده قرار گيرند.
ب – 7 :هماهنگي با مسئولين تلويزيون بمنظور جابجايي برخي از برنامه هاي پر بيننده
جدول 3 : ميزان صرفه جويي تخميني در بخشهاي مختلف مصرف
ناشي از قوانين اجباري بهبود راندمان در آمريكا تا سال 2000
|
بخش |
GWh |
درصد |
||
|
مسكوني : |
يخچال |
51158 |
7/28% |
|
|
تهويه مطبوع مركزي |
30920 |
8/22% |
||
|
فريزر |
22206 |
1/37% |
||
|
گرمايش آب |
12830 |
6/7% |
||
|
گرمايش محيط |
9783 |
9/3% |
||
|
روشنايي |
6613 |
5% |
||
|
پخت و پز |
3628 |
3/7% |
||
|
تهويه مطبوع اتاقها |
2905 |
5/17% |
||
|
ظرفشويي |
948 |
9/3% |
||
|
جمع مسكوني |
140991 |
7/10% |
||
|
تجاري |
روشنايي |
32190 |
10% |
|
|
گرمايش |
11933 |
3/8% |
||
|
يخچالها |
8193 |
9/8% |
||
|
جمع تجاري |
52316 |
7/4% |
||
|
صنعتي |
درايوها |
77564 |
5/8% |
|
|
روشنايي |
4282 |
8/25% |
||
|
فرآيندهاي گرمايشي |
8677 |
1/6% |
||
|
الكتروليت ها |
954 |
6/0% |
||
|
جمع صنعتي |
377/129 |
4/9% |
||
|
جمع كل |
322684 |
5/8% |
||