برترین الگوى مصرف از منظر قرآن کریم
 
نویسنده در نوشتار زیر پیرامون دیدگاه قرآن در خصوص شیوه تصرف انسان در هستی و شرایط جواز و عدم جواز از تصرف سخن گفته است که با هم آن را از نظر می گذرانیم:

خطوط قرمز تصرفات انسانی

در آموزه های قرآنی انسان به عنوان اشرف آفریده ها و خلیفه الهی در قرارگاه زمین معرفی شده و همه هستی به نوعی مسخر وی دانسته شده است. این تسخیر با اهداف و فلسفه خاصی می باشد که همگی در راستای تکامل بشریت و دست یابی موجودات به کمال شایسته و بایسته آنان است. از این رو، تصرف انسان در هستی و آن چه از آن به ما سوی الله تعبیر می شود، امری طبیعی و براساس قوانین و سنت های الهی می باشد.
تصرفات انسان در هستی به اشکال و اهداف متفاوت و متعددی صورت می گیرد که بخشی از آن در راستای دست یابی به کمالات و یا پاسخ گویی به نیازهای طبیعی و فطری بشر است.
براین اساس هرگونه تصرف به معنای تغییر و دگرگونی در چیزهای هستی برای انسان مجاز بوده و انسان می تواند و بلکه می بایست در راستای اهداف و فلسفه آفرینش در آن ها تصرف کرده و تغییراتی را پدید آورد.
با این همه تصرفات انسانی به هر شکل و هدفی باشد می بایست بیرون از دایره حکمت و فلسفه آفرینش و قوانین و سنت های الهی نباشد که از آن به گمراهی، ضلالت، کفر، فسق، ظلم و مانند آن تعبیر می شود؛ زیرا هر گونه تصرفی بر خلاف فلسفه آفرینش و سنت الهی به معنای تصرف نامشروع به معنای تکوینی و تشریعی آن می باشد. بنابراین، انسان با همه اختیارات مطلقی که به عنوان خلیفه الهی دارد، در محدودیت ها و خطوط قرمزی گرفتار است که می بایست آن ها را رعایت کند.
هرچند که در برخی از موارد، خط قرمز ها و محدودیت ها به گونه ای است که انسان می تواند به سبب «ظلوم و جهول» بودن فطری، از آن بگذرد ولی این گذر از خطوط می تواند به طور طبیعی و تکوینی و یا تشریعی به عنوان گناه و پیامدها و آثار آن، در زندگی شخصی و جمعی بشر تأثیرات سوئی به جا گذارد و آدمی را از انسانیت خویش دور ساخته و در مقام هبوط و سقوط قرار دهد.
به سخن دیگر، انسان ها هرچند که دارای این ظرفیت و امکان هستند که هرگونه تصرفی در چیزهای هستی بنمایند و تغییرات کلی و جزیی در آن ها پدید آورند ولی برخی از این تصرفات و مصرف کردن ها می تواند برای شخص و جامعه بسیار زیانبار باشد و یا دست کم موجب تغییرات کلانی در محیط زیست وی شود و زندگی را بر او سخت و دشوار نماید.
قرآن به عنوان کتاب هدایتی و راهنمای درست زندگی که از سوی خداوند فرو فرستاده شده، در آموزه های خود، به بیان راه های درست تصرف در خود و جهان پرداخته و الگویی کامل از تصرفات انسان در جهان را ارایه نموده است. این مجموعه آموزه ها به انسان نشان می دهد که در چیزی چگونه و در چه محدوده ای تصرف کند که بهترین آثار و پیامد را برای انسان و آن چیز داشته و در راستای تقرب و کمال جویی انسان برای او مفید و سازنده باشد.

الگوی مصرف و تصرف

از آن جایی که انسان موجودی ظلوم و تجاوزگر از حدود و تعدی کننده است، خداوند برای مدیریت رفتاری وی به ویژه در تصرفات در هستی و جهان، قوانین و سنت هایی را به دو شکل تکوینی و تشریعی بیان کرده است. قوانین تکوینی که از آن به قوانین طبیعی و جبری یاد می شود، خود به اشکال مختلف، بازدارنده انسان از تصرفات نادرست و نابه جا در هستی می باشد، با این همه از آن جایی که هدف از آفرینش انسان به عنوان موجودی دارای اراده و اختیار و انتخاب، آن بوده که آدمی بتواند با آزادی تمام هدف خویش را یافته و از همه ظرفیت ها و امکانات برای تعالی و تکامل خود و دیگر موجودات هستی استفاده کند، به وی این امکان داده شده تا بر خلاف دیگر موجود بتواند در همه چیز تصرف کند و آن را تغییر شکل و ماهیت داده و به کار گیرد. این گونه است که حیطه آزادی و تصرفات بشر فوق العاده بیش از هر موجودی دیگر حتی جنیان است.
تصرفات جنیان، با آن که صاحب اراده و اختیار و تکلیف هستند بسیار محدود است که در آیات بسیاری به آن اشاره شده است. از این رو جنیان مأمور به سجده شده اند تا در مقام تکوین معلوم شود که جنیان مسخر انسان هستند و حق خلافت الهی انسان به او اجازه هرگونه تصرف مجاز را می دهد. هرچند که برخی از گروه های جنی چون ابلیس و شیاطین در مقام تشریع از این سجده سر باز زده و تسخیر خویش را نپذیرفته اند ولی در نهایت این انسان است که بر آنان چیره و غالب است و می تواند حتی شیاطین آنان را به بند کشیده و در کارهای خویش به کار گیرد. این گونه تصرفات از سوی انسان در داستان حضرت سلیمان نبی(ع) و شیاطین در آیات قرآنی گزارش شده است که از جمله می توان به بهره گیری و تصرف انسان در جنیان برای جابه جائی چیزها (نمل آیه39) و ساخت و سازه های صنعتی و استخراج معادن و مانند آن اشاره کرد.
خداوند درباره تسخیر و تصرف در جنیان برای اهداف مشخص از سوی انسان می فرماید: و باد را مسخر سلیمان کردیم بامدادان یک ماهه راه می رفت و شبانگاه یک ماهه راه و چشمه مس را برایش جاری ساختیم و گروهی از جنیان به فرمان پروردگارش برایش کار می کردند و هر که از آنان سر از فرمان ما می پیچید به او عذاب آتش سوزان را می چشانیدیم. برای وی هرچه می خواست از بناهای بلند و تندیسها و کاسه هایی چون حوض و دیگهای محکم بر جای، می ساختند. ای خاندان داود، برای سپاسگزاری کاری کنید و اندکی از بندگان من سپاسگزارند.
این آیات و آیات دیگر به خوبی نشان می دهد که قدرت تصرف تکوینی انسان تا چه اندازه است که حتی می تواند جنیان و شیاطین را که دیده نمی شوند (اعراف آیه 27) به کار گیرد و آنان را برای اهداف خاص در خدمت خویش در آورد.
هدف از تبیین قوانین تشریعی، آن است که توانایی های بی نهایت انسان و ظرفیت های بسیار وی را مدیریت و مهار نموده و در راستای تکامل انسان و دیگر موجودات به خدمت درآورد. از این رو آیات قرآنی، می کوشد تا نظام کامل تصرف انسان در خود و دیگر موجودات را ارایه دهد و از هیچ مسئله ریز و درشتی که در این مسیر می تواند مؤثر و کارساز باشد فروگذار نکند.
مجموعه آموزه های شناختی و تشریعی قرآن در خدمت انسان به عنوان راهنمای کامل در تصرفات می باشد. هرگونه تصرف و مصرف کردن چیزی بیرون از دایره آموزه های اسلامی و قرآنی هرچند که می تواند شخص را به مرحله ای از کمال برساند ولی در نهایت، راه به بیراهه و گمراهی است. از این رو تصرفات رهبانیت و ریاضت های مرتاضان و شیوه مصرف آنان مورد نقد جدی قرآن و اسلام است، زیرا این راه تصرف هر چند در مراحلی مفید است ولی در نهایت، انسان را از کمال کامل و تمام باز می دارد و یا بیراهه می کشاند.
در آیات قرآنی، به انسان نشان داده شده است که بهترین شیوه تصرف چیست و چگونه می تواند با مصرف درست هر چیزی، خود و دیگری را به کمال برساند. قرآن برای تبیین درست تصرف، به تحلیل امور و چیزهای هستی پرداخته و آن را به دو دسته تقسیم نموده است. برخی از امور است که می بایست به عنوان علل و عوامل مثبت شناسایی و معرفی شود و برخی دیگر به عنوان علل بازدارنده و غیرسازنده، به کناری گذاشته شود. بدین ترتیب ما می بایست برای دست یابی به بهترین الگوی مصرف به دو دسته امور بپردازیم.

علل و عوامل مثبت

از نظر اسلام و آموزه های وحیانی قرآن، اموری به عنوان شرائط جواز تصرف، مصرف شده اند. این شرایط به خوبی نشان می دهد که چه چیزی برای انسان و کمال وی مفید و سازنده است و می تواند تصرفات سازنده و مفید ارزیابی شود. از جمله شرایطی که برای تصرفات از ریز و درشت، خوردنی ها و آشامیدنی ها، پوشیدنی ها و مانند آن مطرح شده است مسئله حلیت است. حلال در اصلاح به هر قول و فعلی گفته می شود که از سوی شارع، حرمت یا وجوبی درباره آن نرسیده باشد. (القاموس الفقهی، ص99 و نیز التحقیق، ج1 و 2 ص272)
خداوند در آیه 29 سوره بقره و 32 سوره اعراف و دیگر آیات قرآنی تبیین می کند که حلیت، نه تنها اصل اولی در بهره برداری از روزی ها و تصرف در آن است، بلکه اصل اولی در هرگونه تصرفی از سوی انسان در هستی است. بنابراین تا زمانی که دلیلی بر خلاف این اصل وارد نشده و به شکل موضوعی خروجی موردی را بیان نکرده باشد، اصل اولی اقتضای آن را دارد که همه چیز قابل تصرف و مصرف کردن است. (بقره آیات 172 و 173 و انعام آیه 145)
اصولا از نظر قرآن اشیای جهان مطابق طبع و طبیعت آدمی است و تنها مواردی اندک است که می بایست به عللی، از آن پرهیز نماید. (همان) این در حالی است که شیطان می کوشد تا آدمی را دچار وسوسه کند و به جای بهره برداری از چیزهای مطابق طبیعت، به بهره برداری و تصرف در چیزهای بیرون از طبیعت وادار سازد. (بقره آیه 168) بنابراین نه تنها نقض اصل حلیت طیبات از سوی خداوند جایز شمرده نشده (بقره آیات 168 و 169 و نیز مائده آیه 87) بلکه هرگونه نقض این اصل به معنای پیروی از شیطان و افترا به خداوند محسوب شده است. (همان)
آیه 72 سوره نحل تبیین می کند که اعراض از روزی های حلال الهی، شیوه ای باطل و نادرست در تصرفات و مصرف کردن انسان است که می بایست از آن پرهیز کند.
آیه نخست سوره تحریم نیز مطلوبیت استفاده از لذات حلال را مطرح می سازد و حلیت آن ها را به عنوان جلوه ای از مغفرت و رحمت الهی برمی شمارد.
به هر حال، از شرایطی که برای جواز تصرفات انسانی و مصرف وی بیان شده، حلیت همه چیز به جز موارد استثنایی است و انسان تنها در چیزهایی می تواند تصرف کند که حلال باشد.
قرآن تبیین می کند علت آن که بسیاری از چیزها برای انسان حلال دانسته شده و تصرف در آن ها مجاز شمرده شده است، از آن روست که بسیاری از چیزهای دنیا پاک و طیب است. این مسئله را آیه 69 سوره انفال به شکل حلالا طیبا معرفی می کند و از انسان می خواهد که تصرفات خویش را محدود به امور حلال و طیب نماید.
به سخن دیگر، اگر بخواهیم برای تصرفات، شرطی قایل شویم، طیب بودن آن است. خداوند در آیه 2 سوره نساء طیب بودن مال حلال را مطرح می سازد؛ زیرا از نظر قرآن ارزشمندی چیزها و جواز تصرف در آن ها مشروط به طیب و حلال بودن است. (مائده آیه 100 و اعراف آیه 58)
پاکی و طهارت چیزها ارتباط تنگاتنگی با مسئله طیب بودن آن ها دارد؛ از این رو در تمامی آیاتی که بر مسئله طیب بودن تأکید شده بر طهارت آن به گونه ای دیگر تأکید گردیده است. به این معنا که هر چیزی که از ویژگی طیب بودن برخوردار می باشد، از ویژگی طهارت و پاکی نیز برخوردار است. از نظر قرآن، طیبات چیزهای پاکیزه ای هستند که با طبیعت انسان موافقت دارد و در مسیر کمالی وی می تواند مورد بهره گیری قرار گیرد. از این رو می توان گفت که طیبات، هر چیزی است که برای انسان مفید و سازنده بوده و با طبیعت او سازگاری دارد.
طیب در مقابل خبیث، چیزی است که سازگار با نفس می باشد. (مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص 527، «طیب») البته در کاربردهای قرآنی اگر چیزی بر طبیعت اولیه باشد، بدون اینکه با چیزی که سبب فساد و تیرگی آن است مخلوط گردد، آن چیز طیب می باشد از این رو ایمان قلبی که با کفر و عمل فاسقانه مخلوط نشده باشد نیز کلام طیب است. طبق نظر برخی مفسران، مقصود از صعود کلام طیب در آیات قرآنی، قبول در پیشگاه خداوند است (مجمع البیان، ج 7-8، ص 628) که علت آن را می بایست در همان سازگاری قول و عمل دانست. بنابراین می توان گفت که هرگاه سخن از انسان طیب به میان می آید مراد آن است که آن انسان، خالی از پلیدی جهل، فسق و اعمال زشت، و آراسته به علم، ایمان و اعمال نیک باشد.
به هر حال یکی از شرایط جواز تصرفات انسانی در اشیای جهان آن است که آن چیز از طیبات بوده و از طهارت و پاکی برخوردار باشد که در حقیقت به معنای سازگاری و سازندگی آن چیز برای انسان و با انسان است.

علل و عوامل منفی

اما عواملی که می تواند تصرف انسان در چیزها را غیرمجاز قرار دهد و اجازه رشد و تعالی و تکامل را از بشر و انواع دیگر موجودات بستاند، مجموعه ای است که برخی از آنها مقابل مباحث و مسایل پیش گفته می باشد. از این رو خداوند چیزهای حرام، خبث و غیرطاهر را از اموری دانسته است که تصرف و مصرف کردن آن را به هر شکلی جایز نشمرده است. بنابراین می توان به همان آیات پیش گفته نیز برای اثبات این مطلب مراجعه کرد.
این امور بیش تر به طبیعت و ذات چیزها مربوط می شود. اما دسته دیگری از امور است که به رفتارهای آدمی ارتباط پیدا می کند. به این معنا که نوعی رفتار در آدمی موجب می شود که امری طیب و پاک و حلال، به عنوان تصرفی باطل و گناه آلود مطرح گردد و آسیب ها و پیامدهای نابهنجار و بدی را به دنبال خود داشته باشد.
از جمله رفتارهای نابهنجار که الگوی تصرف انسانی را دگرگونه ساخته و آسیب جدی به او و محیط زیست و دیگر موجودات وارد می سازد، مساله اسراف و اتراف و تبذیر است. هرگونه رفتار و تصرف نادرست می تواند نه تنها سد راه تکامل و پیشرفت فردی شود، بلکه جامعه ای یا حتی بشریت را با خطرات جدی مواجه سازد. از جمله این تصرفات می تواند به تصرفاتی اشاره کرد که موجب شده که گازهای گلخانه ای به شدت در زمین افزایش یابد و طبقه ازون که نگه دارنده زمین از آسیب های جدی بیرونی است، به شدت آسیب ببیند. این خود نمونه ای زنده از رفتارها و تصرفات نادرست و بیرون از حدو اندازه انسان است که نشان می دهد او چگونه می تواند بر محیط زیست بشر تاثیرات منفی به جا گذارد.
تاکید قرآن بر عدم رفتارهای نادرست و نابهنجاری چون اتراف و اسراف و تبذیر به معنای تحریم طیبات و حلال نیست بلکه بیان الگوی درست مصرف است از این رو خداوند تحریم حلال ها و یا تغییر در احکام الهی را نوعی تجاوز به حدود و قوانین الهی می شمارد (مائده آیه 87) و اجازه نمی دهد که مومنان با حرام کردن امور پاکیزه و طیب بر خود (همان و اعراف آیه 32) از مصرف درست چیزها خودداری ورزند.
خداوند در آیه نخست سوره تحریم، پیامبر گرامی(ص) را از حرام کردن چیزهای حلال و طیب بر خود، منع کرده تا به این وسیله اعلام کند که راه درست، در عدم مصرف کردن و ترک مصرف چیزی نیست بلکه در درست مصرف و به جا مصرف کردن آن است. از این رو خداوند از هرگونه افراط و تفریط باز می دارد و اجازه نمی دهد که کسی از تصرف در حلال و طیب به ادعای عرفان و امور دیگر خودداری نماید. آیه 29 سوره اسراء حتی زیاده روی و خروج از اعتدال در تصرفات در اموال به قصد احسان و انفاق را منع می کند؛ زیرا آن چه هدف و مقصود اسلام از بیان احکام است، دست یابی همگانی به کمال است و اگر کسی اموال خویش را با تصرفی نادرست از دست بدهد، خود را در شرایطی قرار می دهد که ناتوان از رشد و تکامل خواهد شد. لذا قرآن از هرگونه تصرفی که آدمی را در تنگنا و سختی شدید قرار می دهد برحذر می دارد.
هدف پیامبر و آموزه های وحیانی، حرام کردن خباثت هایی بوده است که برای انسان ضرر و زیان دارد و یا محدودسازی در تصرفاتی است که بیرون از دایره سود و نفع و طبیعت بشر است. از جمله این رفتارها می توان به تصرفات اسرافی و تبذیری و ریخت و پاشی و نیز اترافی مترفان اشاره کرد.
قرآن با بیان بهترین الگوی مصرف می کوشد تا مسیر انسان را روشن و تبیین نماید و از هرگونه افراط و تفریط باز دارد. این الگوی مصرفی که قرآن بدان اشاره می کند به گونه ای طراحی شده که برای فرد و جامعه و بلکه هستی مفید و سازنده است و انسان می تواند به عنوان خلیفه الهی نقش ربوبی خویش را در این مسیر به خوبی به عهده گرفته و انجام دهد.

محمد رحمتی
www.kayhannews.ir
 
 

لزوم اصلاح الگوی مصرف

اصلاح الگوی مصرف که توسط مقام معظم رهبری در سال88 به عنوان محور و مدار و مسیر حرکت جامعه معین شده دارای دو وجه و دو شق دارد: وجه اول استفاده و برخورداری از امکانات مادی است که توسط همه مردم اعم از عوام و خواص مصرف می گردد که شامل استفاده درست و بهینه از آب، برق، تلفن، حاملهای انرژی و سایر تولیدات و مصنوعات مادی است که بدون تردید باید نصب العین آحاد جامعه قرار گیرد زیرا این مورد دارای مبنای شرعی و قانونی است، همانطوری که درصدر این نوشتار بدان اشاره شد، کلیه انعام و اطعام اعم از خوردنیها و نوشیدنیها و خدمات ارائه شده توسط دولت اسلامی، جزء الطاف و برکات خداوند و امانتی است که باید در کمال امانتداری مورد مصرف قرار گیرد و به نسلهای آینده تحویل داده شود.
براساس اعتقادات دینی ما مسلمانان، هرکس مجاز است به حد نیاز خود از نعمتهای خدادادی بهره گیرد و حق ندارد این روند را به ولنگاری و ابتذال بکشاند، قبح اسراف و استفاده نامطلوب از امکانات الهی به حدی است، که خدای سبحان تبذیرکنندگان را برادر و هم ردیف شیطان معرفی کرده است، اما از منظر و ابعاد قانون و اجتماع هم استفاده بی رویه و خارج از شمول و عقول از امکانات، گناهی است نابخشودنی، زیرا کشور اسلامی ما، به واسطه شعائر دینی و مبارزه با قدرتهای متجاوز به حقوق انسانی، مورد تهدید و تجاوز و تحریم این قدرتها است که برای ادامه این مبارزه مشروع و دفاع از استقلال و آزادی خود باید با بهترین وجه ممکن از منابع و تولیدات خویش استفاده نموده و قناعت دینی و مناعت طبع را به اوج برسانیم، تا اینجای کار بیشتر مربوط به مردم و قشرهای گوناگون است، اما با نظارت و صداقت مدیران و متولیان، لکن بخش دیگری از موضوع اصلاح الگوی مصرف به عنوان اولویت اول سال 88، گرچه بطور مستقیم در پیام نوروزی مقام معظم رهبری بدان تصریح نشده بلکه جز شالوده انکارناپذیر این بیانات ماندگار است، امکانات و موقعیتهای غیرمادی و مناسب و مدیریت های سیاسی و اجرائی است که به واسطه رأی و نظر مردم به مدیران جامعه واگذار شده و در اجراء دست مردم عامی بدان نمی رسد، این مناصب و مواضع قدرت که می تواند ضامن سعادت جامعه و یا باعث شقاوت آن شود به مراتب از مواهب و امکانات مادی و مصرفی مردم عادی مهمتر و اثرگذارتر می باشند که اصلاح الگوی بکارگیری و استفاده از آنان از جایگاه و اولویت بسیار ممتازی در جامعه برخوردار است.
بدون اغراق باید این واقعیت را بپذیریم که بخش اعظمی از مسائل و مشکلات و معضلات و نابسامانی های موجود در جامعه به دلیل سوءاستفاده از مدیریتها و مسئولیتهای اجرایی است که بعنوان یک الگوی ناسالم و غیرمنصفانه اعمال می شود.
نگاهی گذرا به اسلوب و عملکرد فردی، اجتماعی و خانوادگی تعدادی از متولیان و متنفذین که به نوعی به منابع قدرت و ثروت متصل اند، این واقعیت را عیان می کند که به جای اینکه برای عامه مردم الگوی سازنده باشند، عملا، بدآموزیها و ناهنجاریهای اجتماعی را در فضای عمومی کشور گسترش می دهند که عینا خلاف رأی و نظر مقام عظمای ولایت و انتظار مردم است.
امروزه مناصب اجرائی، تریبونهای عمومی، امکانات رفاهی، ابزارهای رسانه ای، شبکه های تبلیغی، تشکیلات و احزاب سیاسی و گروهها و انجمن های مذهبی و اجتماعی همه ابزارها و امکاناتی است که به برکت نهضت عظیم امام خمینی(ره) به افراد و اشخاص معدودی واگذار شده که استفاده از آن به اصلاح الگوی مصرف نیاز مبرم دارد. اصلاح تفکر و اندیشه، برداشت از قدرت، نگاه به حاکمیت، انصاف در قضاوت، غور در عالم سیاست، تلطیف در فضای صداقت و تلقی درست از اعتماد ملت، مهمترین محصول است و فرآورده های معنوی و غیراقتصادیست که در سال اصلاح الگوی مصرف باید مورد تجدیدنظر جدی صاحب منصبان قرار گیرد، زیرا اگر تفکر مدیران جامعه اصلاح شود، می تواند به اصلاح دیگر بحثهای جامعه نیز کمک نماید.
گرچه در قانون اساسی، سازکار استفاده از این عناوین و مناصب به روشنی و شفاف معین شده است اما متأسفانه بعضا شاهدیم که این الگوی پر بهاء (قانون اساسی) که بهای خون هزاران انسان فداکار است به درستی و دقیقا رعایت نمی شود.
در نظام ولائی و علوی، مسئولیتها امانتند نه ابزار اعمال قدرت، برای دستیابی به منافع حزبی، آزادی بیان و نقد صادقانه مدیران نعمتی است که در گرو فداکاری مردم در لوای انقلاب اسلامی به دست آمده، اما گاهی هم از مسئولیت بد استفاده می شود و هم از آزادی بیان برداشت نادرست، که در تعاقب فرامین نوروزی مقام معزز رهبری باید اصلاح شوند والا خسارات جبران ناپذیری ببار خواهند آورد.
تفسیر غلط از قوانین، بی حرمتی به جایگاه نهادهای قانونی، تداخل در وظایف دستگاههای اجرائی و نظارتی، نادیده انگاشتن نظر افکار عمومی، گفتارهای بی عمل، ناامیدکردن مردم از آینده، هدردادن سرمایه های مادی و معنوی کشور، فرصت سوزیهای متعدد، آزمون و خطاهای مکرر، تبار گرائیهای مزمن، مصونیتهای بی جا، استفاده های ابزاری از مقدسات، بی حاصل خواندن رنج دیگران، نادیده گرفتن عزت و اقتدار جهانی انقلاب اسلامی و تنگ نظری های جناحی و فزون خواهیهای سیاسی، از جمله آفتهائی است که اگر الگو و قالب بهینه ای برای آن بر مبنای پیام مقام معظم رهبری تعریف نشود، فرجام خوبی را در پی نخواهد داشت زیرا اینها هم در کنارنان و آب و برق و بنزین، خوراکهای غیرمعنوی و مادی هستند که برای مصرف آنان، نیاز به اصلاح الگوی مطلوب دارند قالب شکنیهای مصلحت اندیشانه و توسعه تعالی روحی و اجتماعی و بسط واقعیتهای انسانی، مؤثرترین راهبردی است که انقلاب اسلامی ایران را به یک پدیده جهان شمول مبدل نموده است.
به اقرار عالمان منصف، امروز جمهوری اسلامی ایران برای بشر به یک الگوی منطقی تبدیل شده، و زیبنده نیست که به الگوی های مسلم ملی و اسلامی خود بی تفاوت باشیم.
نصب بنرهای طویل و رنگارنگ، کاشتن تابلوهای میلیونی، تزئین سالنهای مجلل، توزیع تراکتهای رنگین، اعزام اردوهای تفریحی، مأموریت های مکرر، سفرهای متعدد خارجی، عمره های گزینشی و پخش سریالهای تکراری، انتشار مجلات و روزنامه های بی محتوی، همه توسط نهادهای دولتی که گاهی جهت دار و شائبه انگیز و حاشیه ساز نیز هست، بدترین الگویی است که بدآموزی را در جامعه توسعه می بخشد که باید خود را با این منشور نوروزی هماهنگ سازند.
اکنون که دنیای استکبار نیز به جرم استقلال خواهی، انقلاب ما را مورد تهدید و تحریم قرار داده و حالا که در آستانه عظیم ترین تحول سیاسی و اجرائی (انتخابات ریاست جمهوری) قرار داریم، ضرورت دارد که با تاسی از کلام گهربار رهبر عزیز انقلاب اسلامی، از اسراف و تبذیر و بد مصرف کردن منابع و سوءاستفاده سیاسی از ظرفیتهای نظام اسلامی به نفع یک جریان به جد خودداری کنیم و همه با هم منافع ملی را وجه همت خود قرار دهیم تا با استمرار از روح ملکوتی امام(ره) و شهیدان، و عمل به پیام نوروزی مقام معظم رهبری با موفقیت از این مرحله سخت و نفس گیر نیز به سلامتی گذر کنیم.

سیدحرمت الله موسوی مقدم
www.kayhannews.ir/

الگوي صحيح مصرف در جامعه ای منتظر
 
اكنون كه در سال اصلاح الگوي مصرف قرار داريم ضروريست تا برنامه ريزان كشور بجاي صدور بخشنامه هاي فرمايشي غير قابل اجرا در منابع دين مترقي اسلام تحقيق كرده و با افق قرار دادن جامعه پيشرفته مهدوي الگوهايي را بيابند تا در جامعه اي كه ريشه هاي مذهبي آن از هر اهرمي قوي تر است اين الگوها هر چه سريع تر به فرهنگي اسلامي تبديل شوند كه از يك جامعه مدعي زمينه سازي ظهور انتظار مي رود.
از ديدگاه بسياري از علماي اسلام فقط دو شخص موفق مي شوند كه بهترين نوع حكومت را كه احكام آن برخاسته و مبتني بر آموزه هاي الهي است، در جامعه تشكيل دهند، اين دو كساني نيستند جز پيامبر اكرم حضرت محمد مصطفي (ص) و امام عصر حضرت بقية الله الاعظم (عج).
با نگاه به تاريخ 1400ساله گذشته نيز اين ديدگاه به روشني قابل اثبات است بطوريكه پس از رحلت حضرت محمد(ص) انحراف در دين اسلام آغاز شد و چيزي نگذشت كه در اندك زماني نه تنها موضوع امامت و دستاوردهاي غدير خم به باد فراموشي سپرده شد بلكه دختر پيامبر نيز به عنوان اولين قرباني معصوم راه امامت به شهادت رسيد.
حتي موضوع بدينجا هم ختم نيافت و علاوه بر ظلم هاي رفته به امام علي و امام حسن عليهم السلام در دهه ششم هجري انحطاط در جامعه كار را به جايي رساند كه لشگر منتسب به اسلام اباعبدالله الحسين (ع) را بنام خروج از اسلام در كربلا با 72 يارش چنان به شهادت رساند كه تا ابد نظير مظلوميت آن واقعه قابل تكرار نيست.
تامل در اين مصيبتها به روشني اثبات مي كند كه حتي نزديك ترين حكومتها به دوران نبوت پيامبر اكرم نيز از اجراي قوانين الهي يا ناتوان بودند و يا سرباز زدند چراكه در گام نخست برخي از اساسي ترين احكام الهي را ناديده گرفته يا تحريف كردند كه موضوع امامت و ولايت از مهمترين آنهاست.
با اين نگاه وقتي به تاريخ نظر كنيم در مي يابيم كه انحراف نه تنها در طول دوران ائمه معصوم (ع) كم نشد بلكه با عميق تر شدن مطامع حاكمان زور و زر مسلط به دنياي اسلام انحرافات به شهادت 11 معصوم انجاميد و در نهايت تقدير الهي را در امام دوازدهم بر غيبت و انتظار قرار داد تا جامعه بشري در اعمال و رفتار خود براي نيل به جامعه فاضله بنگرد و نيز زمين از بقية الله خالي نباشد.
حال اگر اين ديدگاه را بپذيريم كه فقط پيامبر اكرم (ص) و حضرت حجت(عج) موفق به برپا ساختن حكومت عدل الهي مبتني بر آموزه هاي وحياني مي شوند بايد ساير حكومتها را در دو قالب ديگر دسته بندي كنيم.
دسته اول حكومتهايي هستند كه خود را اسلامي مي خوانند و بر پايه دريافتهاي خود از دين اسلام به وضع قوانين پرداخته و باري به هر جهت و بنام اسلام بر مسلمين حكم مي رانند كه تاريخ اسلام اين نوع حكومتها را فراوان ديده است.
دسته دوم نيز حكومتهايي هستند كه الگوي حكومتي خود را شيوه حكمراني پيامبر و سيره نبوي و منابع منتسب به ائمه معرفي كرده و افق نگاهشان در ترسيم قوانين و حركت رو به تعالي جامعه را جامعه مهدي موعود دانسته و خود را جامعه منتظر و زمينه ساز ظهور معرفي مي كنند و كليه امور را در بينابين جامعه نبوي و جامعه آرماني مهدوي مديريت مي كنند و سعي دارند نيم نگاهي هم به پيرامون خود داشته و پيشرفتهاي ساير ملل را در نوع مثبتش مد نظر قرار دهند.
به اذعان علماي معاصر ، انقلاب اسلامي ايران جزو دسته دوم از اين تقسيم بندي است چراكه بنيانگذار آن حتي بسيار پيش‌تر از پيروزي انقلاب در اعلاميه هاي بيشمار و سخنراني هاي گوناگون مسير حركت انقلاب اسلامي را اتصال به حكومت عدل گستر مهدوي اعلام و ترسيم كرده است.
و پس از پيروزي انقلاب نير مدام بر اين راهبرد پاي فشرده و طراحي قوانين و ساختار حكومت را برپايه همين تدبير در قالب جمهوري اسلامي خواستارشده است كه اين امر در سه دهه گذشته نيز در راستاي اين برنامه راهبردي ادامه پيداكرده است.
اكنون با اين مقدمه به اين نتيجه مي رسيم كه به موازات فراموشي و غفلت از بسياري از اصول و احكام اسلامي در سده‌هاي گذشته موضوع مهم چگونگي مصرف نعمات خدادادي نيز مورد غفلت قرار گرفته است و فرامين الاهي نيز در اين زمينه كمرنگ شده اند.
حال اگر بخواهيم در جامعه كنوني يكي از اين احكام فراموش شده را دوباره احيا كنيم باز فرصتي به اندازه تاريخ وقوعش را نيازمنديم ، چراكه بايستي يك فرهنگ عوض شود و كار تبديل يا تعويض و يا ارتقاء يك فرهنگ صد البته كار يكسال و دوسال نيست.
رهبر انقلاب اسلامي ايران با درك اين واقعيت كه هم اينك موضوع مصرف نعمات خداوندي در مرحله اي از خروج از الگوهاي اسلامي و احياناً بحران مصرف روبروست سال جاري را به عنوان سال الگوي مصرف ناميدند تا در اين سال به اين موضوع نگاه جدي‌تري انداخته شود.
با تدبر در نوع تقسيم بندي اي كه از نظر گذشت بايستي به ناچار در حكومت مدعي به انتساب در گروه دوم به دنبال باز تعريفي از مصرف و استخراج مجدد الگوهاي آن از منابع اسلام باشيم.
در اين راستا منابع اسلامي شامل قرآن كريم ، سيره نبوي و علوي و احاديث ائمه معصومين(ع) به عنوان سرفصل هايي براي استخراج الگوهاي مصرف بايد مورد مطالعه و تحقيق قرار گيرند.
البته اين نبايد بدان معني باشد كه به صورت سطحي نگرانه به موضوع نگاه شود و احياناً با تحجر و سقوط در عقب ماندگي به دين مترقي اسلام ضربه زده شود بلكه بايد با انطباق احكام نبوي و فرامين ائمه و نيز رجوع به مفاهيم و راهكارهاي متعالي قرآن كريم شيوه هاي صحيح و نوين براي جامعه استخراج نمائيم و در عين حال نيز افق نگاهمان به نقطه تعالي و پيشرفته بشر كه جامعه آرماني مهدويست نيز باشد و تمامي برنامه هايمان در توازن با اين افق استخراج و طرح ريزي شوند كه در اين صورت توفيق حقيقي را به همراه خواهد داشت.
در اينجا به چند نمونه از دستورات اسلامي مرتبط با الگوي صحيح مصرف كه از همين منابع پيش گفته استخراج شده مي پردازيم.
قرآن كريم در وجوه مختلف و دفعات قابل تاملي به موضوع اسراف و تبذير پرداخته و در سوره اعراف آيه 31 مي فرمايد:
يَا بَنِي آدَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وكُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ﴿۳۱﴾
اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگيريد و بخوريد و بياشاميد و[لى] زياده‏روى مكنيد كه او اسراف‌كاران را دوست نمى‏دارد.
و يا در سوره اسراء در آيات 26 و 27 مي فرمايد:
وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا ﴿۲۶﴾
و حق خويشاوند را به او بده و مستمند و در راه‏مانده را [دستگيرى كن] و ولخرجى و اسراف مكن
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا ﴿۲۷﴾
چرا كه اسراف‌كاران برادران شيطان هايند و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است
در حقيقت امام حسن عسگري نيز بر همين اساس در نامه اي به يكي از شيعيان او را به توانگري بشارت داده و توصيه كرده اند:
بر تو با به ميانه روي و اعتدال و بر حذر باش از اسراف ، زيرا اين عمل از كارهاي شيطان است.
همچنين روزي پيامبر اكرم (ص) از محلي مي گذشت ، ناگاه حضرت يكي از ياران خود بنام سعد را ديد كه در حال وضو گرفتن است ولي براي اين فريضه اسلامي آب زيادي را مصرف مي كرد ، پس حضرت به وي فرمود: اي سعد چرا اسراف مي كني؟
سعد گفت: يا رسول اله در آب وضو نيز اسراف است؟
و پيامبر پاسخ فرمود: بله اگرچه از آب جاري هم استفاده كني !
همچنين امام نخست شيعيان در حديثي مي فرمايند: هركه ثروتي دارد مبادا آن را تباه كند زيرا صرف كردن بي مورد آن ريخت و پاش و اسراف است، اين كار اورا در بين مردم كوته بين بلند آوازه مي كند اما در نزد خداوند بي مقدار است.
رسول اكرم نيز در حديثي ديگر مي فرمايند: نشانه مصرف چهار چيز است: به كارهاي باطل مي نازد ، آنچه را فراخور حالش نيست مي خورد ، در كارهاي خير بي رغبت است و هركس را به او سودي نرساند قبول ندارد.
منابع سرشار اسلامي لبريز از چنين احكام راهگشايي است كه اگر برنامه ريزان كشور و طراحان الگوهاي مصرف در بخش هاي مختلف بدان رجوع نمايند مي توانند مترقي ترين الگوها را نه تنها براي جامعه ايران اسلامي بلكه براي كل ملتهاي مسلمان و جامعه بشري طراحي نمايند.
اكنون كه در سال اصلاح الگوي مصرف قرار داريم ضروريست تا برنامه ريزان كشور بجاي صدور بخشنامه هاي فرمايشي غير قابل اجرا در منابع دين مترقي اسلام تحقيق كرده و با افق قرار دادن جامعه پيشرفته مهدوي الگوهايي را بيابند تا در جامعه اي كه ريشه هاي مذهبي آن از هر اهرمي قوي تر است اين الگوها هر چه سريع تر به فرهنگي اسلامي تبديل شوند كه از يك جامعه مدعي زمينه سازي ظهور انتظار مي رود.

محمد آقایی پر
نشريه الکترونيک ساعت صفر