اصليترين معيار اصلاح الگوي مصرف
معيار اصلي در تشخيص ميانهروي در مصرف و بلكه مهمترين اصل در اصلاح الگوي مصرف، به جا مصرف كردن، و نابهجا مصرف كردن است. اين معيار در روايتي از پيامبر(ص) بدين گونه بيان شده است: «من أعطي في غير حق فقد أسرف، و من منع عن حق فقد قتر: هر كه به ناحق (بيجا) بخشش كند، اسراف كرده است و هر كه به حق (به جا) خرج نكند، سختگيري و خست ورزيده است.» بر پاية اين معيار عقلي و شرعي، همة بايدها و نبايدهاي اصلاح الگوي مصرف را ميتوان مشخص كرد و ترديدي نيست كه تأمين همه مراتب نياز انسانها از درآمد مشروع خود، از مصاديق روشن مصرف به جا محسوب ميشود.
4. همدردي در تنگناهاي اقتصادي: يكي از دستورالعملهاي مهم اخلاقي در اسلام، مواسات و همدردي با توده مردم در تنگناهاي اقتصادي است. شخصي به نام مُعَتّب، روايت كرده كه در زمان امام صادق(ع) ـ در شرايطي كه بهاي مواد غذايي، رو به افزايش بود ـ امام از من پرسيد: «چقدر گندم داريم؟» گفتم: مقداري كه ماهها براي ما كافي است. فرمود: «همه را به بازار ببر و بفروش.» گفتم: در مدينه گندم نيست! فرمود: «ببر و آنها را بفروش.» پس از فروش آنها امام فرمود: «اكنون مانند همه مردم برو و گندم مورد نياز ما را از بازار تهيه كن!» و افزود: «اي معتب! غذاي خانوادة مرا، نيمي جو و نيمي گندم قرار ده؛ خدا ميداند كه من توانايي اين را دارم كه خوراك آنان را تماماً گندم قرار دهم؛ ولي من دوست دارم كه خداوند مرا اين گونه ببيند كه زندگي را خوب تدبير ميكنم.»
اين سخن بدين معناست كه همدردي با مردم در تنگناهاي اقتصادي، بالاترين مراتب «تدبير زندگي» و زيباترين «الگوي مصرف» در اسلام است كه بايد مورد توجه ثروتمندان، بهويژه رهبران ديني و سياسي باشد.
5. رعايت بيشترين بازدهي اجتماعي: يكي از نكات مهم در الگوي مصرف در مشاركتهاي اجتماعي، اين است كه بايد به گونهاي عمل شود كه داراي بيشترين بازدهي اجتماعي باشد. از اين رو، هزينه كردن در مواردي كه زيانش براي انسان، بيش از سودش براي ديگران است، نكوهيده شمرده شده است. چنان كه در روايتي از امام كاظم(ع) آمده است: «لاتبذل لاخوانك من نفسك ما ضره عليك اكثر من منفعته لهم: براي برادران[ايماني]خود، چندان از خودت مايه مگذار كه زيان آن براي تو بيشتر از سودش براي آنهاست.» يعني وقتي كسي بدهكاري زيادي دارد، شما نبايد همة ثروتتان را براي پرداخت بدهي چنين شخصي بدهيد؛ چون در اين صورت، بدون آنكه بدهي او پرداخته شده باشد، همة ثروت خود را از دست دادهايد.
6. سادهزيستي: اصلاح الگوي مصرف، بدون قناعت و سادهزيستي و دوري از تجملگرايي امكانپذير نيست، از اين رو، در روايات اهل بيت(ع) كاستن از هزينههاي زندگي و سادهزيستي، مكرر توصيه شده است. بر پاية روايتي از امام صادق(ع)، ويژگيهاي شخصي با ايمان اين گونه است: «المؤمن حسن المعونه، جيد التدبير لمعيشته: مؤمن ياريگري شايسته است، كم خرج است و گذران زندگياش را خوب تدبير ميكند.» بر اين اساس، برنامهريزي در جهت ارتقاي فرهنگ سادهزيستي، يكي از مصاديق بهترين برنامهريزيها براي تدبير زندگي و اصلاح الگوي مصرف است.
در اين باره امام صادق(ع) سفارش فرمود: انظر الي من هو دونك في المقدرة ولا تنظر الي من هو فوقك في المقدرة، فان ذلك اقنع لك بما قسم لك: به ناتوانتر از خودت بنگر و به توانگر از خويش منگر؛ زيرا اين كار تو را به آنچه قسمت تو شده، قانعتر ميسازد.» رعايت اين رهنمود، نقش مهمي در پيشگيري از چشم و همچشمي و افراط در تجملگرايي دارد.
7. درنظر گرفتن جامعه:يكي از نكاتي كه درباره موضوع سادهزيستي و اجتناب از تفريط در مصرف، توجه به آن ضروري است، درنظر گرفتن فرهنگ عمومي مردم، در زمانهاي مختلف است. به سخن ديگر، سادهزيستي به معناي استفاده از پوشاك يا غذاي نامرغوب يا مسكن نامطلوب و در يك جمله «زندگي نامتعارف» نيست.
در روايتي از امام رضا(ع) آمده كه ميفرمايد: «ان اهل الضعف من موالي يحبون ان أجلس علي اللبود والبس الخشن، وليس يتحمل الزمان ذلك: دوستان سست عقيدهام، دوست ميدارند كه من بر پلاس بنشينم و جامة زمخت بپوشم؛ اما اين روزگار گنجايش چنين كاري را ندارد.»
همچنين هنگامي كه سفيان ثوري با ديدن لباس زيبايي برتن امام صادق(ع) به ايشان ايراد گرفت كه پدرانش از اين گونه لباسها استفاده نميكردهاند، امام فرمود: «پدران من در روزگار فقر و تنگدستي زندگي ميكردند، حال آنكه امروز، زمانة گشايش و فراخي است. پس شايستهترين كسان براي بهرهمندي از اين گشايش، نيكان اين زمانهاند.» بنابراين همسويي با فرهنگ مشروع حاكم بر جامعه، نه تنها نكوهيده نيست، بلكه مطلوب و پسنديده است.
د ـ نبايدهاي اصلاح الگوي مصرف، از امكانات شخصي و عمومي
بر پايه آنچه درباره ضرورتهاي اصلاح الگوي مصرف تبيين شد، معيارهاي الگوي صحيح در مصرف عبارتند از: برنامهريزي، ميانهروي، رعايت اولويتها، همدردي با تودههاي مردم در تنگناهاي اقتصادي، سادهزيستي، اجتناب از تفريط، درنظر گرفتن فرهنگ حاكم بر جامعه، هزينه كردن بخشي از درآمد در جهت مصالح جامعه. بنابراين مصرف هرچه به اين معيارها نزديكتر باشد، پسنديدهتر و هرچه دورتر باشد، نكوهيدهتر و نارواتر. اينك انواع مصرفهاي ناروا و ويژگيهاي آنها را بيان ميكنيم:
1. اسراف و تبذير: اسراف در لغت، به معناي تجاوز از مرز اعتدال در هر كار است.3 در قرآن4 و حديث نيز اين واژه در معناي لغوي آن به كار رفته است. در روايتي از امام علي عليهالسلام آمده است: «كل ما زاد علي الاقتصاد، اسراف: هرچه از ميانهروي بگذرد، زيادهروي است.» همچنين از امام صادق عليهالسلام روايت شده است: «اعلم ان لكل شيء حدا، فان جاوزه كان سرفا: بدان هر چيزي اندازهاي دارد كه اگر از آن بگذرد، زيادهروي است.»5
پينوشتها:
1. الگو: شخص يا چيزي كه معيار و نمونه براي ديگران يا ديگر چيزهاست؛ نمونه؛ سرمشق (فرهنگ بزرگ سخن، حسن انوري،ج1، ص522)
2. ميزان الحكمة، ج8، ص129، ح14328
3. مفردات الفاظ القرآن، راغب، ذيل واژة «سرف»
4. از نگاه قرآن كريم، هر كاري كه خارج از مرز اعتدال انجام شود، اسراف است و انجام دهنده آن مسرف ناميده ميشود. از اين رو، قرآن همانطور كه شخص پرخور را مسرف مينامد (اعراف/31)، گناهكار را نيز مسرف ميخواند (زمر/53). همچنين شخص مستبد و مستكبر را هم مسرف ميداند (يونس/83)؛ زيرا اولي درباره جسم، دومي درباره جان، و سومي درباره جامعه، از مرز اعتدال خارج شدهاند.
5. نزهةالناظر، ص 178، ح 54
نويسنده:آيتالله محمد محمدي ريشهري
http://www.farsnews.com