دانشمندان علی بن ابیرافع را نخستین فردی میدانند که در دانش فقه، کتاب مستقلی تألیف کرده است.
فقه مأثور محصولی از اجتهاد فقیه در حوزۀ بازکاوی روایات صحیح و حجیتدار است.
کتابهای فروع کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب الاحکام، الاستبصار، المحاسن، النوادر احمد بن محمد بن عیسی، دعائم الاسلام و ... از کتابهای فقه مأثور مستند هستند.
با ظهور فقه استدلالی (تفریعی) در اوائل قرن پنجم هجری، نگارش فقه مأثور به تدریج متوقف شد.
دعائم الاسلام معتبرترین کتاب در نزد اسماعیلیه است و آنها به مفاد این کتاب عمل نموده و فتاوای خویش را در راستای آن صادر کردهاند.
دعائم الاسلام از کتابهای فقه مأثور است و یک دوره فقه را به طور کامل از روایات معصومان گرد آورده است.
جامع حدیثی در شیعه به تألیفاتی گفته میشود که مؤلف روایات را بر اساس نیاز زمان از کتابهای پیشینیان در عناوین متعدد گردآوری و تنظیم میکند.
صفوان بن یحیی، یونس بن عبدالرحمن و حسین بن سعید از بنیانگذاران جوامع به شمار میروند.
جوامع حدیثی شیعه بالندگی و رشد خود را در قرنهای سوم تا پنجم هجری تجربه کرد؛ هرچند ریشۀ این تلاش علمی را باید در نیمۀ دوم قرن دوم جستجو کرد.
کتابهای چهارگانۀ شیعه مهمترین جوامع اولیه هستند که در طی سالهای 450 ـ 300 هجری نگارش یافتهاند.
از مهمترین جوامع حدیثی قبل از کتب اربعه کتاب المحاسن احمد بن محمد برقی و کتاب النوادر احمد بن محمد بن عیسی اشعری است.
فراگیر بودن ابواب کافی نسبت به دیگر کتب اربعه از ویژگیهای این کتاب است. چنانچه از فروعات مسائل اعتقادی تا مسائل تاریخی و مواعظ گوناگون را در اصول و روضۀ خود گرد آورده است.
سند روایات کافی گاهی اوقات با عبارت «عدة من أصحابنا» آغاز میشود. این عبارت سه، چهار یا پنج نفر از اساتید کلینی است. این افراد مشخص و معلوم هستند و موجب ارسال روایت نمیشوند.
بسیاری از روایات من لا یحضره الفقیه مرسل است (2055 روایت از مجموع 5920 حدیث).
صدوق در آغاز کتاب به خواننده این اطمینان را میدهد که مدارک کتاب همگی از کتابهای مرجع و اصول مشهوره و مورد اعتماد است و نام بخشی از این منابع را هم بیان میکند.
شیخ طوسی، بر خلاف کلینی و صدوق، احادیث مخالف و متعارض را هم نقل میکند.
شیخ بخشی از احادیث را، مانند کلینی، با سند کامل آورده و بخش اندکی را، مانند صدوق، بدون سند ذکر کرده است، ولی در بخش پایانی (مشیخه) اسناد و طرق خود را به اساتید خویش بیان کرده است.
کتابهای جوامع معمولاً با باب طهارت آغاز و با باب دیات پایان مییابند.
عناوین کوتاه، رسا و کاربردی از مشخصههای بیشتر کتابهای جوامع شیعه است.
