دین اسلام، دین اعتدال، میانه روی و دوری از افراط و تفریط است.
اسلام سعی می كند با برنامه های متعدد پیروان خویش را در راه راست و خط اعتدال نگهدارد و با افراط و تفریط در هر امری مخالف است و آنرا برای زندگی دنیوی و اخروی و فردی و اجتماعی مسلمانان مضر می داند.
در این مقاله نویسنده سعی كرده است كه نگاهی گذرا و اجمالی به لزوم رعایت اعتدال و دوری از اسراف و بخل داشته باشد.
اینك مطلب را با هم از نظر می گذرانیم:
جایگاه و اهمیت كسب و كار حلال
در آیین اسلام، درآمدهای مشروع و كسب و كار و اموال حلال، جایگاه ویژه ای داشته و قرآن مجید آن را مایه قوام و هستی شخص و جامعه و مایه زینت و آرامش در زندگی این دنیا می خواند؛ آنجا كه می فرماید: «ولاتوتواالسفهاء اموالكم التی جعل الله لكم قیاما...» و در جای دیگری می فرماید: «المال و البنون زینه الحیاه الدنیا...». قرآن افراد متمكن را كه از طریق مشروع اموالی به دست آورده اند، افراد خوب معرفی می كند و اساسا داشتن مال و تمكن مادی را نوعی امداد الهی به حساب آورده و عنایت و تفضل معبود را در حق بندگان خدا بیان می كند.
رسول خدا (ص) مردانگی را در این دانسته اند كه فرد مسائل و امور مادی اش را بهبود ببخشد و امام صادق (ع) فرموده اند: «شایسته نیست كسی از تلاش مالی و مادی باز ایستد كه در سایه آن می تواند آبرویش را حفظ كند و قرض هایش را بپردازد و به بستگانش كمك كند.»
با توجه به آیات و روایاتی كه در زمینه كسب و درآمد حلال و مشروع آمده است، می توان چنین بیان نمود كه مال و ثروت نه تنها خوب است، بلكه هر مسلمان آگاه وظیفه دارد در كسب و تحصیل آن تلاش كند و خود و جامعه اش را در رشد اقتصادی یاری رساند. نظام اقتصادی اسلام هم كه توجه به سعادت انسان را هدف اصلی خود می داند، استفاده عاقلانه از منابع طبیعی و امكانات خدادادی را در راه نیل به هدف مقدس خویش، مورد تاكید قرار داده است. الگوی مصرف در اسلام علاوه بر مخالفت با «اسراف» با پدیده ناشایست «تجمل گرایی» نیز به عنوان یك بیماری اقتصادی مقابله كرده است.
انسان نیازهایی دارد كه با توجه به امكانات موجود به رفع آنها می پردازد و برای رسیدن به مقصود خود، در سایه فكر و تدبیر، روش های متعددی را به كار می گیرد. از دیدگاه قرآن، انسان موجود نیازمندی است كه خداوند برای رفع نیازهایش زمین را برای او رام كرده و امكانات و منابع آن را در اختیار وی قرار داده تا مصرف كند. قرآن با مطرح كردن مسئله اسراف و بیان مضرات آن و دعوت به اعتدال و میانه روی در تمام امور زندگی، در حقیقت بهترین الگوی مصرف را برای زندگی سعادتمندانه به آدمیان ارائه می دهد.
قرآن در آیات متعددی به بحث اسراف پرداخته و جنبه های مختلف این امر مذموم را بررسی كرده است. آیاتی كه اعلام می دارد خداوند اسراف و مسرفین را دوست ندارد، بیانگر این حقیقت است كه اسراف موجب می شود تا شخص مسرف، با وجود دارا بودن همه فضایل اخلاقی و اعمال صالح، نتواند به مقام محبت و قرب الهی برسد. امام صادق (ع) در این باره فرمودند:«دعای چهار گروه مستجاب نمی شود، یكی از آنها كسی است كه مالی داشته باشد و آن را ضایع كند و سپس از خداوند درخواست كند تا به او روزی عنایت كند. خداوند نیز در جواب می فرماید: آیا به تو دستور میانه روی و اعتدال در مصرف نداده بودم؟» امام عسگری (ع) نیز در نامه ای كه برای یكی از شیعیان فرستادند، او را به توانگری بشارت داده و توصیه فرمودند: «بر تو باد به میانه روی و اعتدال و برحذر باش از اسراف؛ زیرا این عمل از كارهای شیطان است.»
اسراف نكردن تنها در خوردن و آشامیدن نیست، بلكه موارد آن بسیار گسترده و همه جانبه است و طبق دستور قرآن اسراف نكردن و اعتدال و میانه روی در همه امورات زندگی، امری لازم و ضروری است. روزی پیامبر اسلام (ص) از راهی می گذشت، ناگاه چشم حضرت به یكی از یارانش به نام «سعد» افتاد كه در حال وضو گرفتن بود، ولی آب زیادی می ریخت. حضرت خطاب به او فرمود: ای سعد! چرا اسراف می كنی؟ سعد عرض كرد: یا رسول الله! در آب وضو نیز اسراف است؟ حضرت فرمود: بله اگر چه از آب جاری استفاده كنی!
دوری از اسراف و رعایت اعتدال و میانه روی حتی شامل كارهای خیر نیز می شود. قرآن با صراحت تمام به پیامبر (ص) دستور می دهد: «و لاتجعل یدك مغلوله الی عنقك و لاتبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسودا» این آیه بخشش نامتعادل را مجاز نشمرده و آن را باعث حسرت و گرفتاری بخشنده می داند و در آیه دیگری پس از بیان نشانه های بندگان صالح و شایسته خدا، در مورد حدود احسان و بخشش می فرماید: «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و كان بین ذلك قواما» در این آیه نیز زیاده روی در احسان را روشی ناپسند بر شمرده است.
نه اسراف، نه خست
قرآن،اسراف را نمی پذیرد و در نقطه مقابل آن سختگیری در مخارج زندگی را نیز قبیح و ناپسند می شمارد و اجازه نمی دهد كه افراد حریص و مال اندوز و تنگ نظر، به بهانه پرهیز از اسراف در دامن خساست و سخت گیری در مصرف بیفتند. امام علی (ع) فرموده است: «هر كه ثروتی دارد، مبادا آن را تباه كند؛ زیرا صرف كردن بی مورد آن ریخت و پاش و اسراف است. این كار او را در میان مردم كوته بین بلند آوازه می كند اما در نزد خدا بی مقدار است. رسول خدا (ص) نیز فرموده است: «نشانه مسرف چهار چیز است: به كارهای باطل می نازد، آنچه را فراخور حالش نیست می خورد، در كارهای خیر بی رغبت است و هر كس را كه به او سودی نرساند، قبول ندارد.»
برخی به غلط گمان كرده اند كه حرام كردن زینت ها و پرهیز از غذاها در روزهای پاك و حلال نشانه زهد و پارسایی و قرب به خداوند است. قرآن خطاب به آنان می فرماید؛ «قل من حرم زینه الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق قل هی للذین امنوا فی الحیاه الدنیا خالصه یوم القیامه ؛ (ای پیامبر!) بگو زیورهایی را كه خدا برای بندگانش پدید آورده و روزهای پاكیزه را چه كسی حرام گردانیده؟ بگو: این (نعمت ها) در زندگی دنیا برای كسانی است كه ایمان آورده اند و روز قیامت (نیز) خاص آنان می باشد.»
لزوم رعایت اعتدال در زندگی
در اسلام همان طور كه تجمل گرایی افراطی كه از آن به تجمل پرستی تعبیر شده، مردود است؛ محروم كردن خود از زیبایی های پاك و حلال مانند لباس زیبا و مناسب و زیبایی های طبیعت و... پسندیده نیست؛ زیرا انسان زیبایی پسند است. امام مجتبی(ع) هنگامی كه به نماز برمی خاست، بهترین لباس خود را می پوشید. پرسیدند: چرا بهترین لباس خود را می پوشید؟ فرمودند: «خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد. از این رو من لباس زیبا را برای راز و نیاز با پروردگارم می پوشم، همو كه دستور داده زینت خود را به هنگام بیرون رفتن به مساجد برگیرید.»و
زندگی اسرافگرانه علاوه بر اینكه روح عاطفی و انسانی را از بین می برد و انسان را از درد و سوز دیگران بی خبر می سازد، از نظر اقتصادی نیز به شخص مسرف و بلكه به اجتماع آسیب می رساند؛ چرا كه سرمایه ها را پایان می بخشد و فرد و جامعه را به نابودی می كشاند. امام علی(ع) می فرماید: «هركس اعتدال و میانه روی را خوب رعایت نكند، در اثر اسرافگری به نابودی كشیده می شود.» بنابراین راه نجات و موفقیت در اعتدال است و این روش باعث ثبات و بلكه پیشرفت می شود. كسی كه آن را ترك كند، بی ترید گرفتار آفت ها می شود و سرانجام به هلاكت معنوی از یك سو و تهی دستی از سوی دیگر دچار خواهد شد.
امام علی(ع) در این باره فرموده اند: «نادیده گرفتن برنامه اعتدال در زندگی باعث فقر و بدبختی می گردد.» دوری از خداوند و هدایت او، جزء یاران شیطان قرار گرفتن و هلاكت دنیوی و اخروی از جمله كیفرهایی است كه خداوند برای اسرافكاران درنظر گرفته است.
قرآن میانه روی را الگوی مصرف و عامل پایداری خانواده و جامعه معرفی می كند. «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و كان بین ذلك قواما» «قوام» به معنای حد وسط و اعتدال است. اقتصاد اسلامی برای افراد و جوامع دو ارمغان مهم دارد: بشر را از بزرگترین رنج تاریخی او كه مسئله معیشت و غصه تأمین مایحتاج زندگی است، نجات می دهد. همچنین جامعه و فرد را از عوارض شوم فقر كه سوءاخلاق و فساد و فحشا و حتی كفر و بی دینی است، محفوظ نگه می دارد.
یكی از تدابیر مهم اسلام برای تأمین زندگی و جلوگیری از فقر ارائه الگوی صحیح است. امام صادق(ع) فرموده است: «ضمانت می كنم كسی كه میانه روی كند، فقیر نشود.» رعایت اعتدال در هزینه های زندگی به قدری مهم است كه امام علی(ع) درك لذت ایمان واقعی را منوط به آن دانسته و فرموده اند: «انسانی كه این سه خصلت را نداشته باشد، حقیقت ایمان را نخواهد چشید: ژرف اندیشی در علم دین، شكیبایی در حوادث، اندازه گیری نیكو در امر معیشت.» امام كاظم(ع) نیز فرموده اند: «هیچ انسانی با میانه روی نیازمند نمی شود.»
لزوم صرفه جویی و قناعت
صرفه جویی و قناعت در زندگی و هزینه های مختلف، مایه آرامش روحی و روانی است و كسی كه آن را سرلوحه زندگی خود قرار می دهد، از فقر و بدبختی نجات می یابد و شرافت و عزت اجتماعی و رضایت و خشنودی الهی را به دست می آورد.
اسلام سعی می كند با برنامه های متعدد پیروان خویش را در راه راست و خط اعتدال نگهدارد و با افراط و تفریط در هر امری مخالف است و آنرا برای زندگی دنیوی و اخروی و فردی و اجتماعی مسلمانان مضر می داند.
در این مقاله نویسنده سعی كرده است كه نگاهی گذرا و اجمالی به لزوم رعایت اعتدال و دوری از اسراف و بخل داشته باشد.
اینك مطلب را با هم از نظر می گذرانیم:
جایگاه و اهمیت كسب و كار حلال
در آیین اسلام، درآمدهای مشروع و كسب و كار و اموال حلال، جایگاه ویژه ای داشته و قرآن مجید آن را مایه قوام و هستی شخص و جامعه و مایه زینت و آرامش در زندگی این دنیا می خواند؛ آنجا كه می فرماید: «ولاتوتواالسفهاء اموالكم التی جعل الله لكم قیاما...» و در جای دیگری می فرماید: «المال و البنون زینه الحیاه الدنیا...». قرآن افراد متمكن را كه از طریق مشروع اموالی به دست آورده اند، افراد خوب معرفی می كند و اساسا داشتن مال و تمكن مادی را نوعی امداد الهی به حساب آورده و عنایت و تفضل معبود را در حق بندگان خدا بیان می كند.
رسول خدا (ص) مردانگی را در این دانسته اند كه فرد مسائل و امور مادی اش را بهبود ببخشد و امام صادق (ع) فرموده اند: «شایسته نیست كسی از تلاش مالی و مادی باز ایستد كه در سایه آن می تواند آبرویش را حفظ كند و قرض هایش را بپردازد و به بستگانش كمك كند.»
با توجه به آیات و روایاتی كه در زمینه كسب و درآمد حلال و مشروع آمده است، می توان چنین بیان نمود كه مال و ثروت نه تنها خوب است، بلكه هر مسلمان آگاه وظیفه دارد در كسب و تحصیل آن تلاش كند و خود و جامعه اش را در رشد اقتصادی یاری رساند. نظام اقتصادی اسلام هم كه توجه به سعادت انسان را هدف اصلی خود می داند، استفاده عاقلانه از منابع طبیعی و امكانات خدادادی را در راه نیل به هدف مقدس خویش، مورد تاكید قرار داده است. الگوی مصرف در اسلام علاوه بر مخالفت با «اسراف» با پدیده ناشایست «تجمل گرایی» نیز به عنوان یك بیماری اقتصادی مقابله كرده است.
انسان نیازهایی دارد كه با توجه به امكانات موجود به رفع آنها می پردازد و برای رسیدن به مقصود خود، در سایه فكر و تدبیر، روش های متعددی را به كار می گیرد. از دیدگاه قرآن، انسان موجود نیازمندی است كه خداوند برای رفع نیازهایش زمین را برای او رام كرده و امكانات و منابع آن را در اختیار وی قرار داده تا مصرف كند. قرآن با مطرح كردن مسئله اسراف و بیان مضرات آن و دعوت به اعتدال و میانه روی در تمام امور زندگی، در حقیقت بهترین الگوی مصرف را برای زندگی سعادتمندانه به آدمیان ارائه می دهد.
قرآن در آیات متعددی به بحث اسراف پرداخته و جنبه های مختلف این امر مذموم را بررسی كرده است. آیاتی كه اعلام می دارد خداوند اسراف و مسرفین را دوست ندارد، بیانگر این حقیقت است كه اسراف موجب می شود تا شخص مسرف، با وجود دارا بودن همه فضایل اخلاقی و اعمال صالح، نتواند به مقام محبت و قرب الهی برسد. امام صادق (ع) در این باره فرمودند:«دعای چهار گروه مستجاب نمی شود، یكی از آنها كسی است كه مالی داشته باشد و آن را ضایع كند و سپس از خداوند درخواست كند تا به او روزی عنایت كند. خداوند نیز در جواب می فرماید: آیا به تو دستور میانه روی و اعتدال در مصرف نداده بودم؟» امام عسگری (ع) نیز در نامه ای كه برای یكی از شیعیان فرستادند، او را به توانگری بشارت داده و توصیه فرمودند: «بر تو باد به میانه روی و اعتدال و برحذر باش از اسراف؛ زیرا این عمل از كارهای شیطان است.»
اسراف نكردن تنها در خوردن و آشامیدن نیست، بلكه موارد آن بسیار گسترده و همه جانبه است و طبق دستور قرآن اسراف نكردن و اعتدال و میانه روی در همه امورات زندگی، امری لازم و ضروری است. روزی پیامبر اسلام (ص) از راهی می گذشت، ناگاه چشم حضرت به یكی از یارانش به نام «سعد» افتاد كه در حال وضو گرفتن بود، ولی آب زیادی می ریخت. حضرت خطاب به او فرمود: ای سعد! چرا اسراف می كنی؟ سعد عرض كرد: یا رسول الله! در آب وضو نیز اسراف است؟ حضرت فرمود: بله اگر چه از آب جاری استفاده كنی!
دوری از اسراف و رعایت اعتدال و میانه روی حتی شامل كارهای خیر نیز می شود. قرآن با صراحت تمام به پیامبر (ص) دستور می دهد: «و لاتجعل یدك مغلوله الی عنقك و لاتبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسودا» این آیه بخشش نامتعادل را مجاز نشمرده و آن را باعث حسرت و گرفتاری بخشنده می داند و در آیه دیگری پس از بیان نشانه های بندگان صالح و شایسته خدا، در مورد حدود احسان و بخشش می فرماید: «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و كان بین ذلك قواما» در این آیه نیز زیاده روی در احسان را روشی ناپسند بر شمرده است.
نه اسراف، نه خست
قرآن،اسراف را نمی پذیرد و در نقطه مقابل آن سختگیری در مخارج زندگی را نیز قبیح و ناپسند می شمارد و اجازه نمی دهد كه افراد حریص و مال اندوز و تنگ نظر، به بهانه پرهیز از اسراف در دامن خساست و سخت گیری در مصرف بیفتند. امام علی (ع) فرموده است: «هر كه ثروتی دارد، مبادا آن را تباه كند؛ زیرا صرف كردن بی مورد آن ریخت و پاش و اسراف است. این كار او را در میان مردم كوته بین بلند آوازه می كند اما در نزد خدا بی مقدار است. رسول خدا (ص) نیز فرموده است: «نشانه مسرف چهار چیز است: به كارهای باطل می نازد، آنچه را فراخور حالش نیست می خورد، در كارهای خیر بی رغبت است و هر كس را كه به او سودی نرساند، قبول ندارد.»
برخی به غلط گمان كرده اند كه حرام كردن زینت ها و پرهیز از غذاها در روزهای پاك و حلال نشانه زهد و پارسایی و قرب به خداوند است. قرآن خطاب به آنان می فرماید؛ «قل من حرم زینه الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق قل هی للذین امنوا فی الحیاه الدنیا خالصه یوم القیامه ؛ (ای پیامبر!) بگو زیورهایی را كه خدا برای بندگانش پدید آورده و روزهای پاكیزه را چه كسی حرام گردانیده؟ بگو: این (نعمت ها) در زندگی دنیا برای كسانی است كه ایمان آورده اند و روز قیامت (نیز) خاص آنان می باشد.»
لزوم رعایت اعتدال در زندگی
در اسلام همان طور كه تجمل گرایی افراطی كه از آن به تجمل پرستی تعبیر شده، مردود است؛ محروم كردن خود از زیبایی های پاك و حلال مانند لباس زیبا و مناسب و زیبایی های طبیعت و... پسندیده نیست؛ زیرا انسان زیبایی پسند است. امام مجتبی(ع) هنگامی كه به نماز برمی خاست، بهترین لباس خود را می پوشید. پرسیدند: چرا بهترین لباس خود را می پوشید؟ فرمودند: «خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد. از این رو من لباس زیبا را برای راز و نیاز با پروردگارم می پوشم، همو كه دستور داده زینت خود را به هنگام بیرون رفتن به مساجد برگیرید.»و
زندگی اسرافگرانه علاوه بر اینكه روح عاطفی و انسانی را از بین می برد و انسان را از درد و سوز دیگران بی خبر می سازد، از نظر اقتصادی نیز به شخص مسرف و بلكه به اجتماع آسیب می رساند؛ چرا كه سرمایه ها را پایان می بخشد و فرد و جامعه را به نابودی می كشاند. امام علی(ع) می فرماید: «هركس اعتدال و میانه روی را خوب رعایت نكند، در اثر اسرافگری به نابودی كشیده می شود.» بنابراین راه نجات و موفقیت در اعتدال است و این روش باعث ثبات و بلكه پیشرفت می شود. كسی كه آن را ترك كند، بی ترید گرفتار آفت ها می شود و سرانجام به هلاكت معنوی از یك سو و تهی دستی از سوی دیگر دچار خواهد شد.
امام علی(ع) در این باره فرموده اند: «نادیده گرفتن برنامه اعتدال در زندگی باعث فقر و بدبختی می گردد.» دوری از خداوند و هدایت او، جزء یاران شیطان قرار گرفتن و هلاكت دنیوی و اخروی از جمله كیفرهایی است كه خداوند برای اسرافكاران درنظر گرفته است.
قرآن میانه روی را الگوی مصرف و عامل پایداری خانواده و جامعه معرفی می كند. «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و كان بین ذلك قواما» «قوام» به معنای حد وسط و اعتدال است. اقتصاد اسلامی برای افراد و جوامع دو ارمغان مهم دارد: بشر را از بزرگترین رنج تاریخی او كه مسئله معیشت و غصه تأمین مایحتاج زندگی است، نجات می دهد. همچنین جامعه و فرد را از عوارض شوم فقر كه سوءاخلاق و فساد و فحشا و حتی كفر و بی دینی است، محفوظ نگه می دارد.
یكی از تدابیر مهم اسلام برای تأمین زندگی و جلوگیری از فقر ارائه الگوی صحیح است. امام صادق(ع) فرموده است: «ضمانت می كنم كسی كه میانه روی كند، فقیر نشود.» رعایت اعتدال در هزینه های زندگی به قدری مهم است كه امام علی(ع) درك لذت ایمان واقعی را منوط به آن دانسته و فرموده اند: «انسانی كه این سه خصلت را نداشته باشد، حقیقت ایمان را نخواهد چشید: ژرف اندیشی در علم دین، شكیبایی در حوادث، اندازه گیری نیكو در امر معیشت.» امام كاظم(ع) نیز فرموده اند: «هیچ انسانی با میانه روی نیازمند نمی شود.»
لزوم صرفه جویی و قناعت
صرفه جویی و قناعت در زندگی و هزینه های مختلف، مایه آرامش روحی و روانی است و كسی كه آن را سرلوحه زندگی خود قرار می دهد، از فقر و بدبختی نجات می یابد و شرافت و عزت اجتماعی و رضایت و خشنودی الهی را به دست می آورد.
لينک مطلب
توسط صغری شکوهی در شنبه 22 خرداد 1389 ساعت 2:58 AM
نظرات 0