ساختار فكري تازه مسلمانان نيز همين بود. همان طور كه در اوايل امر، "دارالخلافه" مسجد بود و "دارالقضاء" نيز مسجد. مردم براي مهمترين امور زندگي اجتماعي‌خود، يعني قضاوت و اجرا به مسجد
مي رفتند ، مسجدي كه پنج نوبت در آن نماز اقامه مي شد و به راز و نياز با خدا مي‌پرداختند. در عين حال  مسجد، محل آرامش و نظم اجتماعي‌ نيز بود.

 در دوره هاي مختلف تاريخي، اين اعتقاد و بنيان با تلاش روز افزون بني اميه و بني عباس دگرگون و باعث شد تا دارالخلافه و مسجد جداي از يكديگر به كار خود ادامه دهند. با اين حال هنوز تا حدي وحدت حاكم بود. امت واحده‌ي اسلام، خواستار يکي بودن دستگاه حكومت و عبادت بودو مسجد بيش از آن كه حاكمان در پي آن بودند ، در سياست راه خود را طي مي کرد و سر رشته‌ي خيلي از اتفاقات در مسجد قابل مشاهده بود.

آن چه قصد داريم به آن بپردازيم نقش مسجد، در ارتباط برقرار كردن ميان ديوان و معبد است. دوراني كه تقابل فكري بين دو نظريه‌ي سكولاريزم (دين‌زدايي) و عينيت دين و سياست، باعث چند دستگي بين امت اسلامي شد و البته همين تقابل در آن ‌سوي دنيا و در بين ملل غرب نيز ايجاد گرديد و اين مي‌تواند  ما را ياري كندتا در اين مناظرات پيروز گرديم و عينيت دين و سياست را در جهان غالب كنيم.

مسجد ، رسانه اي فراگير 

اولين اقدام رسول مکرم اسلام (ص)  بعد از هجرت از مکه به مدينه تأسيس حکومت اسلامي بود.
طبيعي است براي تشکيل آن ، بايد نهادي اجتماعي بنا مي شد تا علاوه بر اينکه بتواند سياست‌هاي جديد خود را به مردم ابلاغ و اجرا کند، توان ساماندهي و هدايت نيروهاي خود را براي رسيدن به اين هدف ، هم از لحاظ نظامي و هم فکري و عقيدتي  داشته باشد.

بنابراين، پيامبر اکرم مسجد را به عنوان نخستين پايگاه براي پرداختن به اين امور برگزيد. همگي اذعان داريم که پيامبر بزرگوار اسلام  در انجام کارها حتي اندکي اشتباه نداشته و از طرفي رفتار و کردارشان بايد الگويي براي همه افراد در تمام ادوارتاريخ باشد، پس بايد تبيين شود که مسجد داراي چه ويژگي‌هايي است.

1. قدرت برقراري ارتباط با مخاطب

تمام وسايل ارتباط جمعي به نوعي ارتباط غير حضوري با مخاطبان خويش برقرار مي‌سازد و اين ارتباط علي‌رغم جذابيت‌هاي ظاهري ، حالتي تصنعي دارد و بين کسي که با رايانه خود با فرد ديگري در آن سوي دنيا ارتباط برقرار مي‌کند تا آن کسي‌که ارتباطي چهره به چهره دارد، گرچه تنها به گفتن «سلام» بسنده شود، تفاوت است.

2. حفظ کرامت انسان ها

در تمامي نظريه‌هاي ارتباطي، رسانه‌هاي گروهي وظيفه اطلاع‌رساني و ارسال پيام را بر عهده دارند و اين بدين معني است که صاحبان قدرت بر روابط مردم به‌وسيله رسانه نظارت مي‌کنند آن هم به گونه اي که  خود مي‌خواهندو نتيجه آن نيز حفظ نظام سرمايه‌داري و مصرف کالاي بيشتر است. به اين ترتيب ، اين امر موجب مي‌شود که انسان رابا ديد ابزاري بنگرند ، در حالي که رسانه اسلام به دنبال تکامل و تعالي مخاطب است تا در رعايت آداب مسجد از جمله چگونگي ورود، خروج، نشستن و برخاستن، آراستن خويش، خوشبو کردن، طهارت داشتن، نظافت و... ناظر برکرامت بخشيدن به کساني است که با مسجد در
 تماس‌اند ، جزء بهترين‌ها شوند

3. تأثيرگذاري بر انديشه ها

رسانه‌ جمعي اسلام به‌ويژه مسجد به دليل ارتباط مستقيم با مخاطب، داراي بيشترين تأثيراست که اين تفاوت را مي‌توان با مقايسه حالت خود قبل و بعد از خروج از مسجد احساس کرد ، در حالي که رسانه‌اي مانند سينماو تلويزيون به اين صورت نيست  و اگر هم احساسي به بيننده القا کند، موقتي ، احساسي و سست خواهد بود.

4. پذيرش رسانه هاي جمعي ديگر

مسجد به عنوان پايگاه ارتباطي مهم در آيين اسلام اين قابليت را دارد که در هر زمان به روز باشدو پاسخ  نيازهاي جديد مخاطبان باشد. به‌ طور مثال تعداد بسياري از مساجد ايران داراي کتابخانه هستند يا در
 واحد فرهنگي مسجد، تلويزيون، نشريه، نوارهاي صوتي و تصويري و ... وجود دارد که به شکل‌هاي مختلف به مخاطبان خود (يعني مؤمنان) اطلاع‌رساني مي‌کند.

افزون بر اين مسجد به  مقوله‌هايي از جمله منبر، وعظ وخطابه، روضه خواني و عزاداري اهميت مي دهد.

5. ميزان سنجش انسان ها

مسجد حداقل درهر سه وعده، پيام ديني ، مذهبي خود را به مخاطبان ارائه مي دهد. از طرف ديگر تاريخ شاهد اين مدعا است که اگر حاکمي زورگو و ستمگر بخواهد حکومت کند ، اولين کاري که خواهد کرد، مقابله با مسجد است ويا با مخاطبان مسجد که همان روحانيون، خطبا و يا مردم مؤمن هستند. بنابراين اگر حاکمي با مساجد يا مخاطبان آن به تقابل برخيزد همين امر، وسيله اي است براي نشان دادن چهره واقعي خود، چرا که مسجد داراي کاربري خاص است که اين کارکرد با گذشت زمان تغيير نخواهد کرد، در حالي که در رسانه تلويزيون چنين خاصيتي وجود ندارد. امروزه مي‌بينيم از اين رسانه هم دشمنان اسلام و هم مسلمانان استفاده مي کنند.

6. رسانه منحصر به فرد

هيچ قدرتي اين اجازه را ندارد اختيار مسجد را در دست گرفته و انجام امور مربوط به مساجد را مردم يا تشکل‌هاي مردمي به عهده دارند.

7. در دسترس ترين رسانه

مسجد همواره در دسترس همگان است و محدوديتي براي پذيرش مسلمانان ندارد، هزينه‌اي بر استفاده‌کنندگان تحميل نکرده، حتي از نيازمندان، حمايت مالي مي‌کند و هزينه مسجد از طريق خود مردم تأمين مي‌شود.

چگونه يک رسانه مي تواند ديني باشد؟

رسانه‌هاي جمعي هدف خاصي را دنبال مي‌کنند. به عنوان مثال وقتي محدوده کاربري فرستنده‌ و گيرنده‌هاي راديويي از حيطه نظامي وارد عرصه خبرپراکني (پخش اخبار)، تبليغات و... در فاصله جنگ‌هاي جهاني شد، شکل و نوع آن در ظاهرتغييرکرد و تا به امروز شاهد هستيم که از راديو هم خبر ديني پخش مي‌شود و هم خبرهاي متنوع با موضوعات  غير ديني. هم آگهي بازرگاني  پخش مي‌شود و هم قرآن ، يعني چندان تفاوتي نمي کند که محتواي پيام پخش شده چه باشد.

رسانه ديني به هيچ عنوان مانند بلندگو نيست که هر پيامي را چه مثبت و چه منفي اشاعه دهد، بلکه رسانه ديني رسانه‌اي " دين محور  " است و اين عاملي است که باعث فرق بين رسانه‌هاي ديني و غير ديني مي‌گردد و از طرفي تقدس رسانه‌هاي ديني از همين " دين محوري " سرچشمه مي گيرد. پس اگر ما اجازه نداريم با قرآن، مانند کتاب‌هاي ديگر رفتار کنيم، به دليل محتواي آن است، چرا که محتواي آن دين ناب و شفافي است که از طرف خداوند صادر شده. در مورد مسجد نيز که ما ملزم به احترام آن هستيم به خاطر وجود محتواي ديني مسجد و ديدگاه اسلام است که به مخاطبان ارائه مي‌شود و اگر روزي مسجد، محوريت ديني خود را از دست بدهد و به اشاعه محتواي ضد ديني روي آورد، تقدس آن نيز از بين خواهد رفت، همان طور که براي مسجد ضرار در زمان پيامبر چنين اتفاقي افتاد.

ويژگي‌ منحصر به فرد ديگر در تمامي رسانه‌هاي ديني علاوه بر محوريت ديني ، واقعيت‌گرايي است ، بدين معنا که براي ارائه حقيقت دين، رسانه‌اي که غير حضوري بوده و فقط براي مخاطبانش تصاوير دو بعدي پخش‌کند، کافي نيست، چرا که حقيقت، واقعيتي سه بعدي است اما تصاوير، هرچند بر کيفيت، تأثير و رنگ و لعاب آن بيفزاييم، جاي يک لحظه حضور در مکاني مانند مسجد، نماز جمعه، حج يا حتي حضور در نماز را نمي‌گيرد.

  ويژگي هاي  مس جد

مسجد پايگاهي براي تعقل وتفکر، تصفيه روح، اخلاص و اتصال مخلوق به خالق است . اما براي آنکه مسجد جايگاه واقعي خود را داشته و همواره از فضايي آرام بخش و ايمن برخوردار باشند ، شرايطي لازم است که عدم برخورداري از اين شرايط ضعف هايي را به وجود مي آورد.

 يکي از ضعفهاي مسجد نداشتن متولي مشخص است . نهادهاي مختلفي به صورت مستقيم و يا غيرمستقيم بر امور مختلف مسجد نظارت دارند . اين موازي کاري موجب مي شود بسيار از مسئوليت هاو فعاليت ها
 از ناحيه دستگاه هاي متعدد ناديده گرفته شده و هر يک از زير بار قبول مسئول رسيدگي به امور شانه خالي کنند ، همين امر زمينه بي توجهي به موارد بسياري را براي مساجد کشور فراهم مي آورد.

از ديگر ضعف هاي برخي مساجد مي توان به نداشتن متولي روشن فکر و خلاق است . بدون ترديد
 متوليان مساجد مي توانند مساجد محلات مختلف را فعال و کارکردهاي آنها را با در نظر گرفتن شرايط مکان و زمان ارتقا بخشند.

يکي ديگر از ويژگي هاي خاص مساجد که تأثير بسزايي در ايجاد فضاي معنوي براي گرايش هرچه بيشتر اقشار مختلف مردم دارد، معماري اسلامي است .

از ديگر مسائلي که در مساجد حائز اهميت بوده و هست ، بهداشت مساجد است که نيازمند توجه جدي است. بي شک همه مومنين و نمازگزاران  دوست دارند براي نيايش و امور معنوي پا به محيطي پاک، معطر و خوشبو بگذارند .