رسانه های گروهی اهمیت بسیار ممتازی در عرصه های مختلف جوامع بشری دارند.
این اهمیت بیشتر آنجا رخ می نماید كه دیدگاه ها و نظریه های مختلفی از سوی
صاحب نظران داخلی و خارجی را به خود جلب كرده باشد.
عده ای مانند: «دانیل لرنر» و «لوسین پای» معتقد به نقش رسانه ها در ایجاد هم فكری میان افراد جامعه و بالارفتن آگاهی های سیاسی و در نتیجه مشاركت وسیعتر و همه جانبه مردم، می باشند. [1]
عده ای دیگر مانند «ساموئل هانتینگتون» بر تاثیر رسانه های گروهی در ایجاد توقع روز افزون میان مردم تاكید دارند و گروهی دیگر مانند «ویلبر شرام» ـ كه عمدتا منتقد نقش رسانه های گروهی هستند ـ از نقش تخدیری رسانه ها سخن می گویند. این نظریات را اگر در كنار نظریات دیگری مانند: «نظریه آینه ای» [2]و «نظریه تحمیلی» [3]و... قرار دهیم، به این نتیجه خواهیم رسید كه جایگاه رسانه های گروهی و اهمیت آن بسیار قابل توجه است. در این میان «مطبوعات» به عنوان شاخه مكتوب رسانه ها از جایگاه ممتازی برخوردار است. چرا كه به تعبیر امام خمینی (رحمه الله علیه) «مطبوعات در هر كشوری نقش اساسی را در ایجاد جوی سالم و یا ناسالم دارند.» [4]
اهمیت مطبوعات تا حدّی است كه می تواند در هدایت یا اضلال افكار عمومی یك جامعه نقش اساسی داشته باشد. این نقش در قالب مثبت آن مانند: بالابردن معلومات مردم، القای حس اعتماد به نفس، تشویق به حفظ وحدت ملی، ایجاد روحیه سیاسی، و... قابل ارزیابی است و در قالب منفی آن مانند: زمینه سازی برای تسلط همه جانبه بیگانگان از طریق تضعیف مبانی فكری جامعه، بر هم زدن انسجام ملّی، تحریك مردم به شورش بر ضد حكومت های مردمی، ایجاد تنازع و... نمود می یابد. از همین جهت است كه جامعه شناس معروف به نام «تونیس» تاكید می نماید كه: «روزنامه ها خیلی كارها از دستشان بر می آید. آنها می توانند وقایع و ایده هایی را به سرعت بسازند و اشاعه دهند. بدینسان روزنامه، ركن واقعی «افكار عمومی» است..... و از برخی جهات برابر و حتّی بالاتر از قدرت های مادی است كه دولت در اختیار آن می گذارد.» [5]
مفسر معروف آمریكایی یعنی «والتر لیپمن» نیز می گوید: «عقاید ما ناشی از تصوراتی است كه اشیاء و مسائل در ذهن ما ایجاد كرده اند و مطبوعات یومیه در قسمت اعظم این تجسم، شركت دارند.» [6]
روی هم رفته می توان نتیجه گرفت كه مطبوعات در هر جامعه ای بویژه جامعه ایران، نقشی محوری دارند كه این نفش در قالب مثبت و منفی آن قابل بررسی است.
حوزه علمیه و مطبوعات؛ تعامل یا تقابل
حوزه های علمیه و روحانیت شیعه در تاریخ ایران نقش حاملان فرهنگ جامعه را بر عهده داشته اند. این جایگاه به علاوه پیوند محكم بین مردم متدین و روحانیت موجب شده است تا نقش حوزه ها را در رهبری فكری جامعه اسلامی ایران، بیش از پیش پر رنگ تر جلوه دهد، تا آنجایی كه استاد شهید مرتضی مطهری روحانیت را به عنوان «سازمان رهبری كننده مردم» می داند به طوری كه «پیشرفت یا انحطاط جامعه با روحانیت در ارتباط است.» [7] از این گذشته، حوزه های علمیه، عنصر اصلی مولد فرهنگ در كشور ما بوده است. ارزشها و هنجارها، عمدتاً از طریق روحانیت به جامعه تزریق گردیده و جزء فرهنگ عامه مردم در آمده و گفتار و كردار این قشر معتمد دینی، همواره در طول تاریخ، حجت شرعی و مقبول افراد جامعه بوده است. [8]
این نقش با انضمام برخی دیگر از كاركردهای مهم حوزه علمیه در سطح جامعه، بیانگر نقش حساس علمای دین و مراكز عالی دینی در روند كلی جامعه است. از این روی می توان به لزوم تعامل حوزه ها و مطبوعات اشاره نمود. این تعامل از 3 منظر قابل ارزیابی است.
اول آنكه اهمیت حوزه های علمیه و مطبوعات در فراز و فرود یك جامعه، مهم و تاثیر گذار است.
دوم آنكه حوزه های علمیه سابقه انتشار مطبوعات داشته و دارد و این امر یكی از راههای فرهنگ سازی در جامعه است.
و سوم آنكه، حوزه به عنوان یك نهاد موثر جامعه كه در كنار دانشگاه ها نقش هدایت افكار عمومی را به عهده دارد، باید بر روند مطبوعات ـ به عنوان یك پدیده موثر دیگر در افكار جامعه ـ نظارت صحیح داشته و هدایت درست آن را بر عهده بگیرد. به همین علت به نظر می رسد كه در تعامل بین حوزه و مطبوعات می توان سه گزاره را مورد تاكید قرار داد:
الف ـ حوزه علمیه و انتشار مطبوعات
یك مسئله آنكه حوزه علمیه خود مطبوعات داشته باشد و از این طریق فرهنگ سازی كند. این امر یكی از بهترین راه های تعامل حوزه و مطبوعات است كه البته سابقه دیرینه آن گواهی بر این نوع تعامل بوده است. با نگاهی به برخی نشریات حوزوی كه سالهای گذشته تا امروز به چاپ رسیده و می رسند صدق این مدّعا به اثبات خواهد رسید. بالجمله می توان برخی از این نشریات را به شرح ذیل نام برد:
1) _ مجله مكتب اسلام:
این مجله كه با همت جمعی از فضلای حوزه علمیه انتشار یافت، بیشترین معروفیت را در بین سایر نشریات حوزوی داشته است. از آغاز انتشار این مجله در سال 1340، مشكلات سخت سیاسی و اقتصادی مانند سانسور و توقیف متوجه آن بوده است، اما با این همه توانست از این مشكلات رهایی یافته و به فعالیت خود ادامه دهد. البته در این دوران انتشار آن به كلی متوقف شده است، اما نمی توان از تاثیر گذاری آن در بین جامعه ایرانی به راحتی گذشت.
2) ـ مكتب تشیع:
یكی دیگر از نشریات حوزه علمیه قم، مجله «مكتب تشیع» بود كه به همت شهیدان بهشتی و باهنر و همكاری آقای هاشمی رفسنجانی، چند سال به صورت سالیانه و فصلی منتشر گردید. هر چند به علت مهاجرت گردانندگان آن یا تبعید و زندانی بودن آنان عمرش كوتاه بود. این نشریه مقالات مفید و ارزنده ای از اساتید حوزه علمیه و اساتید متعهّد دانشگاه تهران را دربرداشت. [9]
3)ـ معارف جعفری:
این مجله به همت یكی از فضلای حوزه علمیه منتشر می گردید كه در برگیرنده مقالات مفید از فضلاء و نویسندگان حوزه علمیه قم بود و به صورت فصلنامه انتشار می یافت.
از دیگر نشریات قدیمی حوزه كه برخی از آنها هنوز هم به فعالیت خود ادامه می دهند عبارتند از: الهادی (به زبان عربی)، نسل نو، پیام شادی، كودك مسلمان، زن مسلمان، پاسدار اسلام و دهها نشریه و مطبوعه دیگر را می توان نام برد. امروز نیز نشریات مختلفی نظیر: افق، پگاه، صباح، حوزه و... چاپ می شوند.
ب ـ حراست از حریم مطبوعات
وجه دیگر تعامل حوزه های علمیه با مطبوعات، در حراست دقیق و مشفقانه از حریم مطبوعات است. این حراست با شبهه شناسی، نقد صحیح، هشدارهای به جا جهت جلوگیری از هر گونه انحراف و... عملی می شود. حوزه های علمیه می توانند با نقد صحیح و عالمانه و در عین حال غیر مغرضانه و هدایتگرانه، از حریم مطبوعات حراست نمایند. این عمل بیشتر آنجایی دارای اهمیت بیشتری می شود كه به تعبیر امام امت (رحمه الله علیه) «روزنامه ها و مجلات می توانند یك كشوری را رشد بدهند و هدایت بدهند به راهی كه صلاح كشور است و می توانند كه به عكس عمل بكنند» [10] به همین علت نقش حوزه ها در حراست و هدایت صحیح مطبوعات بیش از پیش اهمیت خواهد یافت چرا كه طبق تاكید حضرت امام (رحمه الله علیه) «مطبوعات... حامل پیام ملت و حامل پیام اسلام باید باشد، و مبلغ احكام اسلام و مجری احكام اسلام و مُهذّب جامعه باید باشد» [11] و این میسر نیست مگر آنكه نهاد های موثر و مقدسی مانند حوزه های علوم دینی و نخبگان بی غرض جامعه، نظارت همه جانبه بر روند سالم مطبوعات داشته باشند. از این گذشته باید به سخنان رهبر معظم انقلاب اشاره نمود كه وظیفه حوزه ها و تمامی مقامات مسئول پیرامون حراست از حریم مطبوعات را كراراً گوشزد نموده اند: «شما مسئولید به نقش رسانه ها توجه كنید، این بسیار بسیار مهم است. حساسیت بر روی نقش رسانه های مكتوب و روزنامه ها ـ بخصوص در شرایط كنونی ما ـ بسیار مهم است» [12]
ج ـ بیان راهكارهای صحیح جهت رشد و هدایت مطبوعات
سومین مسئله ای كه می توان به عنوان تعامل بین حوزه و مطبوعات ذكر نمود، بیان راهكارهای صحیح جهت رشد مطبوعات توسط حوزه های علمیه است. حوزه های علمیه بنابر وظیفه اصلی كه بر عهده شان است ـ یعنی ارشاد و تبلیغ ـ باید این راهكارها را بیان نمایند. راهكارهایی نظیر: استفاده از نیروهای متعهّد، عدم اهانت به شرع و مقدسات در قالب اخبار و مقالات، فرهنگ سازی جهت ارتباط وثیق بین مردم و مطبوعات، توجه به اخبار متنوع و پرهیز از تكرار گویی، استفاده از منابع معتبر و مطمئن برای چاپ اخبار و مقالات و دهها مورد دیگر، كه حوزه علمیه می تواند مطبوعات را در این زمینه یاری رساند.
این تعامل موجب می شود كه روند كلی مطبوعات به سوی رشد و تعالی رهنمون شود. پس می توان از مجموع این كلمات نتیجه گرفت كه بین حوزه و مطبوعات تعامل اساسی وجود دارد كه این تعامل بیشتر از سوی مطبوعات مورد نیاز است. اما اگر روند مطبوعات بر خلاف اخلاق و شرع مقدس باشد و تعامل حوزه علمیه با آن كارساز نباشد، در این فرض دیگر تعامل معنایی ندارد، بلكه تقابل جای تعامل را می گیرد.
تقابل حوزه و مطبوعات در صورتی است كه مطبوعات از روند صحیح خود خارج شوند و نصایح و ارشادات و هشدارهای حوزه جهت برون رفت مطبوعات از این بحران، بی نتیجه باقی بماند. در این صورت دیگر تعامل بی اثر است. البته بدیهی است منظور از تقابل، آنست كه حوزه ها با تمام وجود در مقابل هجمه فرهنگی این گونه مطبوعات می ایستند و هر شبهه ای را با نقد و نظر عالمانه، قاطعانه پاسخ می دهند. مگر آنكه برخی از مطبوعات پارا فراتر از حد خویش بگذارند و مقدسات دینی را به بازی بگیرند كه در این فرض دیگر نقد و نظر و گفت وگو معنا ندارد، و مسئله باید از مجاری قانونی پیگیری شود.
در هر حال باید گفت، رابطه بین حوزه و مطبوعات، تعاملی است تا تقابلی، و این مدعا تا به حال به اثبات رسیده است. به ویژه آنكه وجود و حضور عالمان متعهد دینی برای هدایت و ارشاد یك جامعه، بسیار مغتنم و لازم است، چه رسد به اینكه بخشی از این جامعه، مطبوعات باشند.
منبع : اندیشه قم
عده ای مانند: «دانیل لرنر» و «لوسین پای» معتقد به نقش رسانه ها در ایجاد هم فكری میان افراد جامعه و بالارفتن آگاهی های سیاسی و در نتیجه مشاركت وسیعتر و همه جانبه مردم، می باشند. [1]
عده ای دیگر مانند «ساموئل هانتینگتون» بر تاثیر رسانه های گروهی در ایجاد توقع روز افزون میان مردم تاكید دارند و گروهی دیگر مانند «ویلبر شرام» ـ كه عمدتا منتقد نقش رسانه های گروهی هستند ـ از نقش تخدیری رسانه ها سخن می گویند. این نظریات را اگر در كنار نظریات دیگری مانند: «نظریه آینه ای» [2]و «نظریه تحمیلی» [3]و... قرار دهیم، به این نتیجه خواهیم رسید كه جایگاه رسانه های گروهی و اهمیت آن بسیار قابل توجه است. در این میان «مطبوعات» به عنوان شاخه مكتوب رسانه ها از جایگاه ممتازی برخوردار است. چرا كه به تعبیر امام خمینی (رحمه الله علیه) «مطبوعات در هر كشوری نقش اساسی را در ایجاد جوی سالم و یا ناسالم دارند.» [4]
اهمیت مطبوعات تا حدّی است كه می تواند در هدایت یا اضلال افكار عمومی یك جامعه نقش اساسی داشته باشد. این نقش در قالب مثبت آن مانند: بالابردن معلومات مردم، القای حس اعتماد به نفس، تشویق به حفظ وحدت ملی، ایجاد روحیه سیاسی، و... قابل ارزیابی است و در قالب منفی آن مانند: زمینه سازی برای تسلط همه جانبه بیگانگان از طریق تضعیف مبانی فكری جامعه، بر هم زدن انسجام ملّی، تحریك مردم به شورش بر ضد حكومت های مردمی، ایجاد تنازع و... نمود می یابد. از همین جهت است كه جامعه شناس معروف به نام «تونیس» تاكید می نماید كه: «روزنامه ها خیلی كارها از دستشان بر می آید. آنها می توانند وقایع و ایده هایی را به سرعت بسازند و اشاعه دهند. بدینسان روزنامه، ركن واقعی «افكار عمومی» است..... و از برخی جهات برابر و حتّی بالاتر از قدرت های مادی است كه دولت در اختیار آن می گذارد.» [5]
مفسر معروف آمریكایی یعنی «والتر لیپمن» نیز می گوید: «عقاید ما ناشی از تصوراتی است كه اشیاء و مسائل در ذهن ما ایجاد كرده اند و مطبوعات یومیه در قسمت اعظم این تجسم، شركت دارند.» [6]
روی هم رفته می توان نتیجه گرفت كه مطبوعات در هر جامعه ای بویژه جامعه ایران، نقشی محوری دارند كه این نفش در قالب مثبت و منفی آن قابل بررسی است.
حوزه علمیه و مطبوعات؛ تعامل یا تقابل
حوزه های علمیه و روحانیت شیعه در تاریخ ایران نقش حاملان فرهنگ جامعه را بر عهده داشته اند. این جایگاه به علاوه پیوند محكم بین مردم متدین و روحانیت موجب شده است تا نقش حوزه ها را در رهبری فكری جامعه اسلامی ایران، بیش از پیش پر رنگ تر جلوه دهد، تا آنجایی كه استاد شهید مرتضی مطهری روحانیت را به عنوان «سازمان رهبری كننده مردم» می داند به طوری كه «پیشرفت یا انحطاط جامعه با روحانیت در ارتباط است.» [7] از این گذشته، حوزه های علمیه، عنصر اصلی مولد فرهنگ در كشور ما بوده است. ارزشها و هنجارها، عمدتاً از طریق روحانیت به جامعه تزریق گردیده و جزء فرهنگ عامه مردم در آمده و گفتار و كردار این قشر معتمد دینی، همواره در طول تاریخ، حجت شرعی و مقبول افراد جامعه بوده است. [8]
این نقش با انضمام برخی دیگر از كاركردهای مهم حوزه علمیه در سطح جامعه، بیانگر نقش حساس علمای دین و مراكز عالی دینی در روند كلی جامعه است. از این روی می توان به لزوم تعامل حوزه ها و مطبوعات اشاره نمود. این تعامل از 3 منظر قابل ارزیابی است.
اول آنكه اهمیت حوزه های علمیه و مطبوعات در فراز و فرود یك جامعه، مهم و تاثیر گذار است.
دوم آنكه حوزه های علمیه سابقه انتشار مطبوعات داشته و دارد و این امر یكی از راههای فرهنگ سازی در جامعه است.
و سوم آنكه، حوزه به عنوان یك نهاد موثر جامعه كه در كنار دانشگاه ها نقش هدایت افكار عمومی را به عهده دارد، باید بر روند مطبوعات ـ به عنوان یك پدیده موثر دیگر در افكار جامعه ـ نظارت صحیح داشته و هدایت درست آن را بر عهده بگیرد. به همین علت به نظر می رسد كه در تعامل بین حوزه و مطبوعات می توان سه گزاره را مورد تاكید قرار داد:
الف ـ حوزه علمیه و انتشار مطبوعات
یك مسئله آنكه حوزه علمیه خود مطبوعات داشته باشد و از این طریق فرهنگ سازی كند. این امر یكی از بهترین راه های تعامل حوزه و مطبوعات است كه البته سابقه دیرینه آن گواهی بر این نوع تعامل بوده است. با نگاهی به برخی نشریات حوزوی كه سالهای گذشته تا امروز به چاپ رسیده و می رسند صدق این مدّعا به اثبات خواهد رسید. بالجمله می توان برخی از این نشریات را به شرح ذیل نام برد:
1) _ مجله مكتب اسلام:
این مجله كه با همت جمعی از فضلای حوزه علمیه انتشار یافت، بیشترین معروفیت را در بین سایر نشریات حوزوی داشته است. از آغاز انتشار این مجله در سال 1340، مشكلات سخت سیاسی و اقتصادی مانند سانسور و توقیف متوجه آن بوده است، اما با این همه توانست از این مشكلات رهایی یافته و به فعالیت خود ادامه دهد. البته در این دوران انتشار آن به كلی متوقف شده است، اما نمی توان از تاثیر گذاری آن در بین جامعه ایرانی به راحتی گذشت.
2) ـ مكتب تشیع:
یكی دیگر از نشریات حوزه علمیه قم، مجله «مكتب تشیع» بود كه به همت شهیدان بهشتی و باهنر و همكاری آقای هاشمی رفسنجانی، چند سال به صورت سالیانه و فصلی منتشر گردید. هر چند به علت مهاجرت گردانندگان آن یا تبعید و زندانی بودن آنان عمرش كوتاه بود. این نشریه مقالات مفید و ارزنده ای از اساتید حوزه علمیه و اساتید متعهّد دانشگاه تهران را دربرداشت. [9]
3)ـ معارف جعفری:
این مجله به همت یكی از فضلای حوزه علمیه منتشر می گردید كه در برگیرنده مقالات مفید از فضلاء و نویسندگان حوزه علمیه قم بود و به صورت فصلنامه انتشار می یافت.
از دیگر نشریات قدیمی حوزه كه برخی از آنها هنوز هم به فعالیت خود ادامه می دهند عبارتند از: الهادی (به زبان عربی)، نسل نو، پیام شادی، كودك مسلمان، زن مسلمان، پاسدار اسلام و دهها نشریه و مطبوعه دیگر را می توان نام برد. امروز نیز نشریات مختلفی نظیر: افق، پگاه، صباح، حوزه و... چاپ می شوند.
ب ـ حراست از حریم مطبوعات
وجه دیگر تعامل حوزه های علمیه با مطبوعات، در حراست دقیق و مشفقانه از حریم مطبوعات است. این حراست با شبهه شناسی، نقد صحیح، هشدارهای به جا جهت جلوگیری از هر گونه انحراف و... عملی می شود. حوزه های علمیه می توانند با نقد صحیح و عالمانه و در عین حال غیر مغرضانه و هدایتگرانه، از حریم مطبوعات حراست نمایند. این عمل بیشتر آنجایی دارای اهمیت بیشتری می شود كه به تعبیر امام امت (رحمه الله علیه) «روزنامه ها و مجلات می توانند یك كشوری را رشد بدهند و هدایت بدهند به راهی كه صلاح كشور است و می توانند كه به عكس عمل بكنند» [10] به همین علت نقش حوزه ها در حراست و هدایت صحیح مطبوعات بیش از پیش اهمیت خواهد یافت چرا كه طبق تاكید حضرت امام (رحمه الله علیه) «مطبوعات... حامل پیام ملت و حامل پیام اسلام باید باشد، و مبلغ احكام اسلام و مجری احكام اسلام و مُهذّب جامعه باید باشد» [11] و این میسر نیست مگر آنكه نهاد های موثر و مقدسی مانند حوزه های علوم دینی و نخبگان بی غرض جامعه، نظارت همه جانبه بر روند سالم مطبوعات داشته باشند. از این گذشته باید به سخنان رهبر معظم انقلاب اشاره نمود كه وظیفه حوزه ها و تمامی مقامات مسئول پیرامون حراست از حریم مطبوعات را كراراً گوشزد نموده اند: «شما مسئولید به نقش رسانه ها توجه كنید، این بسیار بسیار مهم است. حساسیت بر روی نقش رسانه های مكتوب و روزنامه ها ـ بخصوص در شرایط كنونی ما ـ بسیار مهم است» [12]
ج ـ بیان راهكارهای صحیح جهت رشد و هدایت مطبوعات
سومین مسئله ای كه می توان به عنوان تعامل بین حوزه و مطبوعات ذكر نمود، بیان راهكارهای صحیح جهت رشد مطبوعات توسط حوزه های علمیه است. حوزه های علمیه بنابر وظیفه اصلی كه بر عهده شان است ـ یعنی ارشاد و تبلیغ ـ باید این راهكارها را بیان نمایند. راهكارهایی نظیر: استفاده از نیروهای متعهّد، عدم اهانت به شرع و مقدسات در قالب اخبار و مقالات، فرهنگ سازی جهت ارتباط وثیق بین مردم و مطبوعات، توجه به اخبار متنوع و پرهیز از تكرار گویی، استفاده از منابع معتبر و مطمئن برای چاپ اخبار و مقالات و دهها مورد دیگر، كه حوزه علمیه می تواند مطبوعات را در این زمینه یاری رساند.
این تعامل موجب می شود كه روند كلی مطبوعات به سوی رشد و تعالی رهنمون شود. پس می توان از مجموع این كلمات نتیجه گرفت كه بین حوزه و مطبوعات تعامل اساسی وجود دارد كه این تعامل بیشتر از سوی مطبوعات مورد نیاز است. اما اگر روند مطبوعات بر خلاف اخلاق و شرع مقدس باشد و تعامل حوزه علمیه با آن كارساز نباشد، در این فرض دیگر تعامل معنایی ندارد، بلكه تقابل جای تعامل را می گیرد.
تقابل حوزه و مطبوعات در صورتی است كه مطبوعات از روند صحیح خود خارج شوند و نصایح و ارشادات و هشدارهای حوزه جهت برون رفت مطبوعات از این بحران، بی نتیجه باقی بماند. در این صورت دیگر تعامل بی اثر است. البته بدیهی است منظور از تقابل، آنست كه حوزه ها با تمام وجود در مقابل هجمه فرهنگی این گونه مطبوعات می ایستند و هر شبهه ای را با نقد و نظر عالمانه، قاطعانه پاسخ می دهند. مگر آنكه برخی از مطبوعات پارا فراتر از حد خویش بگذارند و مقدسات دینی را به بازی بگیرند كه در این فرض دیگر نقد و نظر و گفت وگو معنا ندارد، و مسئله باید از مجاری قانونی پیگیری شود.
در هر حال باید گفت، رابطه بین حوزه و مطبوعات، تعاملی است تا تقابلی، و این مدعا تا به حال به اثبات رسیده است. به ویژه آنكه وجود و حضور عالمان متعهد دینی برای هدایت و ارشاد یك جامعه، بسیار مغتنم و لازم است، چه رسد به اینكه بخشی از این جامعه، مطبوعات باشند.
منبع : اندیشه قم
لينک مطلب
توسط صغری شکوهی در دوشنبه 31 خرداد 1389 ساعت 2:28 AM
نظرات 0