ابزار نظر سنجی

رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در ضمن سفارشات خویش برای امت اسلام از دو امانت گرانسنگ و ارزشمند یاد کرده و فرمود: «اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثَّقَلَیْن کِتابَ اللّه‏ِ وَعِتْرَتی وَلَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْض؛(1) من در میان شما دو امانت گرانسنگ می‏گذارم، کتاب خدا و عترت من و آن دو هیچگاه از هم جدا نخواهند شد تا اینکه در حوض کوثر بر من وارد شوند».
طبق این گفتار مهم رسول اللّه‏ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ، قرآن و عترت تا روز قیامت با هم بوده و تفکیک ناپذیرند. هر کس بخواهد به دامن قرآن پناه بَرَد، بدون در نظر گرفتن راهنمائیها و هدایتهای اهل بیت علیهم‏السلام راه به جایی نخواهد بُرد، چرا که آنان چراغهای هدایت به سوی انوار معنوی قرآن هستند و لطائف و ظرائف و نکته‏های ناب قرآن، در نزد آن بزرگان است. در زیارت جامعه می‏خوانیم: «السَّلامُ عَلی مَحالِّ مَعْرِفَةِ اللّه‏ِ وَمَساکِنِ بَرَکَةِ اللّه‏ِ وَمَعادِنِ حِکْمَةِ اللّه‏ِ وَحَفَظَةِ سِرِّ اللّه‏ِ وحَمَلَةِ کِتابِ اللّه‏ِ؛ سلام بر آنانکه [دلهایشان] محل معرفت خداست و مسکن برکات حق و معدن حکمت پروردگار، آنانکه پاسداران رازهای الهی و حاملان کتاب خدا هستند». ابونواس شاعر در قصیده‏ای که برای امام رضا علیه‏السلام قرائت کرد به این حقیقت اشاره دارد:
مُطَهَّرُونَ نَقیّاتٌ ثیابُهُمُ تَجْری الصَّلوةُ عَلَیْهمْ اَیْنَما ذُکِرُوا
«آل پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله دامنشان از هر گناه و آلودگی پاک و مطهر است و هرگاه نامی از آنان به میان آید، درود و سلام بر آنان فرستاده می‏شود.»

یازدهم ذی القعده، سالروز میلاد با برکت پیشوای هشتم، خورشید تابان آسمان پرنور ایران، غریب آشنا، نگین خراسان، شهد شیرین مشهد، حضرت امام رضا علیه‏السلام است. در این روز دیدگاه رنجور و خسته امام موسی بن جعفر علیه‏السلام ، به چهره دلربا و جمال نورانی فرزند نورسیده‏اش روشن شد و صبح سپید را از پس پرده شب تاریک نوید داد. در روز جشن و سرور اهل بیت پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ، سر بر آستان باعظمت حضرتش می‏ساییم و ذرات غبار حرم پاکش را توتیای چشمان خود می‏کنیم.

روايات و شواهد بسيار زيادي نشان مي‌دهد كه حضرت رضاعليه السلام به دستور مامون و در حضور او به شهادت رسيده است. زيرا مامون براي حفظ حكومت خود آن حضرت را به خراسان آورده بود، ولي وقتي كه رفتار و قاطعيت و نظرات گوناگون آن حضرت را ديد، دريافت كه گفتار و رفتار آن حضرت، موجب ضعف و تزلزل حكومت او مي‌شود، و از سوي ديگر عباسيان در مورد ولايت عهدي حضرت رضا مامون را تهديد مي‌كردند و هشدار مي‌دادند، در نتيجه مامون تصميم گرفت كه نقشه شيطاني خود را عملي كند و آن حضرت را از ميان بردارد،
مامون خيلي مراقب بود كه اين عمل را به طور بسيار محرمانه و در پنهان انجام دهد تا مشكلي براي حكومتش پيش نيايد، غافل از آن‌كه با اين جنايت، زندگي دنيا و آخرتش را به آتش كشاند.
مامون هنگامي كه آن جنايت را انجام داد و حضرت را مسموم نمود و به شهادت رساند، شب بود، فردا كه صبح شد مردم زيادي با شنيدن خبر شهادت فرزند رسول خدا صل الله عليه و آله جمع شدند و در حالي كه به سر و سينه مي‌زدند، گفتند: مامون با نيرنگ، حضرت رضاعليه السلام را كشته است آنها فرياد مي‌زدند: مامون پسر رسول خدا را كشت.
به اين ترتيب، آن بزرگوار در آخرين روز ماه صفر سال 203 هجري قمري در سن 55 سالگي به دستور مامون به شهادت رسيد، و مظلومانه و شبانه و غريبانه به خاك سپرده شد.

امام رضا عليه‌السلام از نسل رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم بود و خون و غيرت علي (ع) و عصمت فاطمه عليْهاالسلام را در وجود خود داشت. او وارث حسين و از نسل امامان پيشين بود كه پرچم اسلام را بر دوش داشتند و بايد بار امانت الهي را به مقصد مي‌رساندند. او مصداق مفهوم اهل بيت و بر اين اساس، به دور از هر گونه رجس و پليدي ظاهري و باطني به شمار مي‌آمد.

مدينه، يادگار رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم، مركز رشد و توسعه‌ي اسلام، كانون سازماندهي مسلمانان و جايگاه پرورش انسان‌هاي وارسته بود. ايمه (ع) همگي در آن محيط رشد و پرورش يافته بودند و آنجا را محلي امن براي آموزش علم و فقه به حساب مي‌آوردند و به دليل علاقه به جد و جده‌شان در آن محل اقامت گزيده و حاضر نبودند از آن خارج گردند.
مامون، امام رضا عليه‌السلام را به ايران دعوت كرد كه در واقع، دعوتي به اجبار و نوعي احضار بود و تنها چهره‌اي محترمانه داشت. فرستادگان مامون محرمانه به او خبر دادند كه در صورت مخالفت، گردن او را مي‌زنند و امام براي حفظ مصالح اسلام و تداوم و تكميل وظايف ناتمام خود، اين دعوت را پذيرا شد و به سوي ايران حركت كرد.
او از پيش، بنا بر اطلاعاتي كه از اجداد و پيشينيان داشت،

بنا بر آنچه گفته شد، امام بين مردم محبوبيتي بسيار داشت. همگان مهر او را در دل مي‌پروراندند و او را براي خود، پدري مهربان و مدد رساني الهي مي‌دانستند. او مردم را با محبت و عطوفت مي‌پذيرفت و در ديدارهاي عمومي، هميشه تبسمي بر لب داشت كه همين به مردم جرات مي‌داد كه به او نزديك شوند و خواسته‌هاي خويش را بي‌هيچ ملاحظه‌اي با او در ميان بگذارند.

پيش از وارد شدن به اين موضوع مي‏طلبد كه به اختصار علت شيعه شدن ايرانيان را بررسي نماييم. علت گراييدن ايرانيان به اسلام و مذهب تشيع دو چيز است:
1. حكومت حق؛
2. عدالت اجتماعي.
بقیه در ادامه مطلب

بررسي هر يك از ابعاد معنوي، علمي، اجتماعي و اخلاقي شخصيت علي بن موسي عليه‏السلام، اهميت خاص خود را داراست. چه بسا گروهي شيفته‏ي جنبه‏ي علمي و مناظرات و مباحثات آن حضرت باشند و در شناختن و نماياندن چهره علمي آن امام، اهتمام فزونتري داشته باشند، ولي توجه به اين حقيقت كه علم، اخلاق و شخصيت اجتماعي و سياسي امامان، تحت تاثير شخصيت معنوي و عبادي ايشان قرار داشته است و آنان هر كمالي را از اين رهگذر كسب كرده‏اند و خدا محوري منش و كنش آنان به ايشان عزت و امتياز بخشيده است، اين باور را تقويت خواهد كرد كه بررسي اين جنبه‏ي از زندگي امام عليه‏السلام شايسته تقدم و توجه فزونتر است. آنچه از جلوه‏هاي عبوديت و بندگي آن حضرت در آينه اخبار و نقلهاي تاريخي به ياد مانده، در بيان فهرست گونه زير مي‏توان شاهد آن بود:
- شبها، كم مي‏خوابيد و بيشتر شب را به عبادت سپري مي‏كرد.
- بسياري از روزها را روزه داشت و به ويژه روزهاي اول، نيمه و آخر هر ماه را روزه مي‏گرفت و مي‏فرمود:
«ذلك صوم الدهر»؛ اگر كسي اين چند روز را روزه گيرد، به شخصي ماند كه تمام عمر، روزه بوده است.
- سجده هايش بسيار طولاني بود، به گونه‏اي كه اگر پس از نماز صبح در برابر حضرت حق، به خاك مي‏افتاد، تا دميدن آفتاب صبحگاهي، همچنان در سجده بود.
- قرآن بسيار تلاوت مي‏كرد و انس امام عليه‏السلام با قرآن چنان بود كه جز از قرآن نمي‏گفت، پاسخ او به هر پرسشي، از قرآن بود. تمثيلهاي او نيز برگرفته از قرآن بود.
- هنگامي كه در بستر خواب قرار مي‏گرفت، به ياد خدا و تلاوت قرآن مشغول مي‏شد.
- در تلاوت آيات نوراني قرآن، اگر به آيه‏اي مي‏رسيد كه در آن سخن از دوزخ و كيفر الهي بود، سخت مي‏گريست و ازآن به خدا پناهنده مي‏شد.   به نماز در اول وقت اهتمام داشت، روزهايي نيز كه روزه داشتند، هنگام افطار، نخست نماز مي‏خواندند.
- نوافل، به ويژه نماز شب را حتي در سفر رها نمي‏كرد و چون ثلث آخر شب فرا مي‏رسيد، از بستر بر مي‏خاست، در حالي كه ذكر بر لب داشت. به محل وضو رفته، مسواك مي‏كرد، وضو مي‏گرفت، به نماز مي‏ايستاد و هر شب، علاوه بر نافله شب، نماز جعفر طيار را نيز مي‏خواند. تا هنگام نماز صبح و پس از انجام فريضه صبح، به تعقيبات ادامه داده، با طلوع خورشيد، سجده‏ي شكر مي‏كرد و اين مرحله عبادي را به انجام مي‏رسانيد.
- همواره ذكر خدا را بر زبان داشت.
- از خدا سخت مي‏ترسيد.
- در غير نماز نيز به مناجات با خدا، انس داشت.
- بسياري وقتها، به خواندن نماز اشتغال داشت.
– رجاء بن ابي ضحاك، مامور شد تا حضرت را از مدينه به - مرو، همراهي كند، خليفه به وي دستور داد، در تمام شبانه روز و در طول سفر، ملازم و همراه امام عليه‏السلام باشد. او در پايان سفر چنين گفت:
«به خدا سوگند، كسي را نيافتم كه از او پرهيزكارتر باشد و بيش از آن گرامي به ياد خدا و در خوف از خدا به سر برد.»
آنگاه وي به جلوه‏هاي مختلف عبادت امام نيز اشاره مي‏كند، كه در اين مختصر نمي‏گنجد.
حضور امام رضا عليه‏السلام در ميدان عبادت، حضوري انزوا طلبانه نبود و عبادت و بندگي به درگاه خدا را وسيله رها كردن مسووليتهاي اجتماعي و پرداختن به واقعيتهاي زندگي قرار نداده بود، بلكه آن گرامي در اوج زهد و تقوا، شخصيتي سازنده و حاضر در ميدانهاي علمي و اجتماعي بود؛ چنان كه بدانها اشاره خواهيم داشت.

امام علي بن موسي عليه‏السلام هر چند از روي ناگزيري و به منظور حفظ مصالح برتر اسلام و مسلمانان، ولايتعهدي را پذيرفت، ولي اين به معناي تسليم و فروهشتن رسالت و وظيفه امامت نبود. بلكه آن حضرت مانند همه‏ي امامان، تقيه را وسيله براي حفظ موجوديت و دستيابي به زمينه‏هاي مساعد و نشر افكار صحيح مي‏دانست.
زندگي امام و اقدامات آن حضرت بخوبي نشان مي‏دهد كه آن گرامي هرگز در اتخاذ تدابير لازم جهت افشاگري عليه خلافت غاصبان كوتاه نيامد.
درست است كه مامون عهدنامه مي‏نويسد، مجلس بر پا مي‏كند، از مردم بيعت مي‏گيرد، به علامت جشن همبستگي، لباس سياه عباسيان را به لباس سبز و پرچم سبز مبدل مي‏سازد 323، به نام امام سكه مي‏زند و در سراسر كشور منتشر مي‏سازد، 324.
ولي امام عليه‏السلام نيز برنامه‏هايي دارد كه نه تنها تحمل آنها براي مامون دشوار است، بلكه تمام تلاشهاي او را در جهت عظمت اهل‏بيت و زبوني عباسيان، هدايت مي‏كند.
اگر بخواهيم نگاهي گذرا به ريوس اين تدابير داشته باشيم، بايد موارد زير را ياد كنيم.
1 - تعاليم عمومي آن حضرت براي شيعيان و مرتبطان با اهل‏بيت عليهم‏السلام در زمينه مسايل اعتقادي و سياسي.
2 - تاييد شيوه‏ي زندگي سياسي و ديني امامان پيشين و استمرار آن.
3 - خروج از مدينه، همراه با اكراه و اظهار نگراني، به همراه نداشتن خانواده، ترغيب خانواده به مرثيه‏سرايي هنگام حركت امام از مدينه به سوي مرو، وداع با مرقد پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله با شيوه‏اي خاص كه نارضايتي و ناگزيري امام را از پذيرش فرمان مامون مي‏رساند.
4 - روايت تاريخي امام در نيشابور كه مساله امامت و رهبري اهل‏بيت را شرط كلمه توحيد دانسته و در آشكارترين شكل مطرح كرده است.
5 - رد پيشنهادهاي مامون و انكار امام از پذيرش خلافت و ولايتعهدي در طول دو ماه مذاكره و اصرار مامون. 325.
6 - خبر دادن از عمر كوتاه خود و اطمينان به بهره نگرفتن از ولايتعهدي.
7 - مشاهده نشدن آثار خشنودي در سيماي امام، پس از تحميل ولايتعهدي بر آن حضرت و اظهار غم و اندوه در موقعيتهاي مناسب. 326.
8 - پيش شرطهاي امام براي پذيرش ولايتعهدي، مبني بر اين كه آن حضرت در هيچ امر حكومتي نظر ندهد و در هيچ عزل و نصبي دخالت نكند. 327.
9 - نوع زندگي و مشي اجتماعي و ارتباطات مردمي امامي در طول مسير حركت از مدينه تا مرو و پس از مساله ولايتعهدي، و جلب نظر مردمان نسبت به مراتب علم و عمل و زهد و معنويت و اخلاق آن حضرت.
10 - جلوه‏ي علمي امام در مناظرات و مباحثات بزرگ بين الاديان.
11 - برگزاري نماز عيد، با شيوه و سنت پيامبر صلي الله عليه و آله و تاثير عميق آن بر مردم و كارگزاران حكومت مامون.
12 - ارتباط با شيعيان و ارايه رهنمودهاي لازم به ايشان و افشاي چهره‏ي مامون براي آنان.
مجموعه‏ي اين تدابير و عوامل سبب گرديد تا امام برخلاف پندار مامون، بيش از پيش در ميان مردم شناخته شود و محبوب قلبها واقع گردد و در فاصله‏اي نه چندان طولاني، مامون از ترفند سياسي خود، احساس نارضايتي كند و در انديشه‏ي محدود ساختن امام و حتي از ميان بردن آن حضرت فرو رود.

- او بسيار به مستمندان رسيدگي مي‏كرد.
- به دادن صدقه به ويژه در شبهاي تار و به صورت پنهاني بسيار مبادرت مي‏كرد.
- با خدمتگزارانش كنار يك سفره مي‏نشست و غذا مي‏خورد.
- هيچ فرقي ميان غلامان و اشراف و اقوام و بيگانگان نمي‏گذارد، مگر براساس تقوا.
- همواره متبسم و خوش رو بود.
- بهترين بخش غذاي خود را قبل از تناول، براي گرسنگان جدا مي‏ساخت.
- با فقرا مي‏نشست.
- در تشييع جنازه شركت مي‏جست.
- خدمتكاري راكه مشغول خوردن غذا بود، به خدمت فرا نمي‏خواند.
- با صداي بلند و با قهقهه هرگز نمي‏خنديد.
- رفع نياز مومنان و گره گشايي از ايشان را بر ديگر كارها مقدم مي‏داشت.
- روي حصير مي‏نشست.
- قرآن زياد تلاوت مي‏كرد.
- با گفتارش دل كسي را نرنجانيد.
- سخن هيچ كس را ناتمام نمي‏گذاشت و نمي‏شكست.
- هيچ نيازمندي را تا حد امكان رد نكرد
- پاي خود را هنگام نشستن در حضور ديگران دراز نمي‏كرد.
- در حضور ديگران همواره از ديوار فاصله داشت و هيچ گاه تكيه نزد.
- همواره ياد خدا بر زبان جاري داشت.
- از اسراف و تبذير سخت پرهيز داشت.
- به مسافري كه پول خود را تمام و يا گم كرده بود، بدون چشمداشت، هزينه سفر مي‏داد.
- در دادن افطاري به روزه داران كوشا بود.
- به عيادت بيماران مي‏رفت.
- در معابر عمومي، آب دهان خود را نمي‏انداخت.
- از ميهمان شخصا پذيرايي مي‏كرد.
- هنگامي كه بر جمعي كنار سفره وارد مي‏شد، اجازه نمي‏داد تا براي احترام وي از جاي برخيزند.
- به سخن ديگران كه وي را مورد خطاب قرارداده، از او پرسشي داشتند، با دقت كامل گوش مي‏داد.
- خويش را به بوي خوش معطر مي‏كرد، به خصوص براي نماز.
- به نظافت جسم و لباس به ويژه موي سر توجه داشت.
- قبل از غذا دستها را مي‏شست و با چيزي خشك نمي‏كرد، بعد از غذا نيز آنها را مي‏شست و با حوله‏اي خشك مي‏كرد.
- اگر غذايي از حد نياز زياد مي‏آمد، آن را هرگز دور نمي‏ريخت.
- در حضور ديگران بتنهايي چيزي نمي‏خورد.
- بسيار بردبار و شكيبا بود.
- كارگري را كه به مبلغ معين اجير مي‏كرد، در پايان افزون بر مزدش به او عطا مي‏كرد.
- با همگان با رافت و خوشرويي روبرو مي‏شد.
- بسيار فروتن بود.
- به فقرا و بيچارگان بسيار مي‏بخشيد و آن را براي خود پس انداز مي‏دانست. 80.
اين همه كه ياد شد، بي گمان خوشه‏اي از خرمن شخصيت اخلاقي آن امام بزرگ است و نه تمام آن.