یآ أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خداوند پروا کنید و هر کس به آن چه برای فردای (قیامت) خود فرستاده است، بنگرد. باز هم از خدا پروا کنید که خداوند به آنچه انجام می‌دهید، به خوبی آگاه است.

فرمان تقوا در این آیه تکرار و تأکید شده است که علاوه بر تأکید، می‌تواند معانی متعدّدی داشته باشد، از جمله:
1. تقوای اول مربوط به اصل کار و تقوای دوم مربوط به کیفیّت آن باشد.
2. تقوای اول مربوط به انجام کار خیر و تقوای دوم مربوط به ترک محرمات باشد. 
3. و شاید تقوای اول مربوط به توبه از گذشته و تقوای دوم مربوط به ذخیره آینده باشد.

* در روایات می‌خوانیم: با نیمی از یک دانه خرما، یا اگر ندارید با سخنان خوب، دل‌هایی را شاد کنید تا در قیامت که خداوند می‌پرسد: من به تو چشم و گوش و... دادم چه ذخیره‌ای فرستادی، شرمنده نباشید. زیرا در آن روز بعضی به هر سو می‌نگرند، ولی ذخیره‌ای که وسیله نجاتشان باشد از پیش نفرستاده‌اند. (53)53) تفسیر نورالثقلین.
* ایمان، زمینه تقوا و شرط ثمر بخشی ایمان، داشتن تقوا است. «یا أیّها الّذین آمنوا اتّقوا»
*به امید کار خیر وارثان نباشیم، هرکس به فکر قیامت خود باشد. «ولتنظر نفس ما قدّمت لغد»
* در آنچه به عنوان عمل صالح ذخیره می‌کنیم، دقّت کنیم. «ولتنظر نفس ماقدّمت»
* محاسبه نفس لازم است. «و لتنظر نفس» (اگر امروز دقّت نکنیم، دقّت فردا سبب شرمندگی خواهد بود. «یوم ینظر المرء ما قدّمت یداه و یقول الکافر یا لیتنی کنت ترابا»(نبأ، 40)

* قیامت، نزدیک است. «لغد» (چنانکه در جای دیگر نیز می‌فرماید: «انهم یرونه بعیدا و نراه قریبا»(معارج، 6))
* آینده‌نگری و عاقبت‌اندیشی، لازمه‌ی ایمان است. «ما قدّمت لغد»
* تقوا، زمینه محاسبه نفس و محاسبه نفس، سبب رشد و تقویت تقوا است.
 («و لتنظر نفس» میان دو «اتّقوا اللّه» قرار گرفته است).
* هیچ کس در هیچ مرحله‌ای خود را ایمن نداند. «یا أیّها الّذین آمنوا اتقوا اللّه... و اتقوا اللّه»
* ایمان به خبیر بودن خداوند، عامل تقوا است. «واتقوا اللّه... ان اللّه خبیر»

راوی گوید: هرگاه امام حسن (ع) برای اقامه نماز برمی خاست بهترین لباس را می پوشید. پرسیدند: چرا بهترین لباس خود را می پوشید؟ فرمود: خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد، پس خود را برای پروردگارم زیبا می کنم و او می فرماید: " در هر مسجدی خود را بیارایید"، از این رو، دوست دارم بهترین لباسم را بپوشم. (تفسیر العیاشی، ج2، ص14)

رسول خدا (ص) مي فرمايد: علم را با انگيزه مباهات بر دانشمندان و جدال با بي خردان و ريا در مجالس و جلب توجه مردم به سوي خود جهت رياست طلبي نياموزيد، چون هر كس چنين كند در آتش است و روز قيامت علم او حجتي بر ضدّ او خواهد بود؛ ليكن آنرا فرا بگيريد و به ديگران ياد بدهيد. (ارشاد القلوب،ص16)

 حسن خلق محبوب ترین و ارزشمندترین عمل نزد خدا پس از واجبات الهی است. خوشخویی بر اساس روایات نه تنها سبب نشاط زندگی فردی و اجتماعی و موجب آبادانی دیار و فزونی روزی و محبوبیت است، بلکه موجب نجات آدمی و آمرزش گناهان او و زمینه ساز قرب به پیامبر (ص) در روز قیامت و شفاعت آن بزرگوار می شود.

قرآن کریم شخصیت پیامبر خدا (ص) را به دلیل اخلاق نیکویش می‌ ستاید و در سوره قلم آیه 4 می ‌فرماید: "انک لعلی خلق عظیم؛ تو، ای پیامبر، اخلاقی بس نیکو داری"

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: "در ترازوی عمل آدمی در روز قیامت چیزی برتر از حسن خلق نهاده نمی شود."

آن حضرت (ص) همچنین فرموده اند: "نزدیك ترین شما به من از نظر جایگاه در قیامت نیكوترینتان از جهت اخلاق و بهترینتان نسبت به خانواده اش است."

امام صادق (ع) نیز تاکید می کنند که"به درستی اخلاق نیکو لغزش ها را ذوب می کند همان گونه که آفتاب یخ را".

از این رو، برای خوشرویی و حسن خلق آثار و برکاتی نقل شده که شامل کسب روزی، قرب الهی، پوشش گناهان و ... می شود.

امام صادق (ع) فرموده اند: "چهار خصلت است که اگر در كسى باشد ایمانش كامل مى شود، اگرچه از سر تا پایش گناهانى باشد، این گناهان چیزى از او نمى كاهد؛ فرمودند: و آن چهار چیز: صدق و اداى امانت و حیا و حسن خلق است."

حسن خلق بر عمر دوستی ها می افزاید آنچنان که پیامبر گرامی اسلام‏ (ص) فرمودند: "خوش‏خویی دوستی را پایدار می‏کند."

 از دیگر برکات خوشرویی و حسن خلق افزایش روزی است، امیرالمومنین (ع) در این باره فرموده اند: "گنجینه ‏های روزی در نرم‏ خویی و گشاده ‏رویی است."

 رسول خدا (ص) فرمودند: "شماهایی كه نمی توانید با مالتان به مردم گشایش دهید، با گشاده رویی و نیك خلقی به آنها گشایش دهید."

همان حضرت (ص) فرموده اند: "بیشترین امتیازی که امت من به سبب داشتن آن به بهشت می رود، تقوای الهی و خوش خلقی است."

علاوه بر این، حسن خلق زمینه ساز بهبود جایگاه فردی و اجتماعی انسان می شود، از این رو است که امیرالمومنین (ع) می فرمایند: "چه بسیار فرد بی مقداری که خوشرویی اش او را برتری بخشیده است."

همانگونه که برای حسن خلق برکات و آثاری در نظر گرفته شده است، در روایات برای عدم رعایت و فقدان آن در رفتار فردی و اجتماعی نیز آثار سوئی تصریح می شود.

رسول خدا (ص) فرمودند: "بداخلاقی عمل را تباه می کند چنان که سرکه عسل را تباه می کند."

البته باید توجه داشت که حسن حلق که از فضایل نفسانی است با لبخندها و خوشرویی های ظاهری و تصنعی که برای جلب منافع مادی است، تفاوت دارد.

امام صادق (ع) در پاسخ به پرسش از حد و معنای حسن خلق فرمودند: "حسن خلق این است كه نرم خو و مهربان باشی، گفتارت پاكیزه و مودبانه باشد و با برادر (دینی ات) با خوشرویی رفتار كنی

پیامبر (ص) خود را افزون بر آنکه برای خانواده اش می آراست برای اصحابش نیز می آراست و می فرمود: خدا دوست دارد که هرگاه بنده اش نزد برادرانش می رود خود را آماده و آراسته کند. 
(مکارم الاخلاق، ص34-35؛ وسائل الشیعه، ج5، ص11)

علاوه بر قرآن که برخلاف برخی باورها ، چشم زخم را جزو امور خرافی ندانسته و به نمونه های از آن اشاره می کند، در روایات نیز برای رهایی از چشم زخم «رقیه» یا همان دعای چشم زخم سفارش شده است.

 در حدیثی آمده است اسماء بنت عمیس از پیامبر (ص) برای تهیه دعایی برای چشم زخم کسب تکلیف نمود و پیامبر فرمود: مانعی ندارد، اگر چیزی می توانست بر قضا و قدر پیشی گیرد، چشم زخم بود و در حدیث دیگری آمده است که امیرالمومنین (ع) فرمود: پیامبر برای امام حسن(ع) و امام حسین (ع) رقیه گرفت و این دعا را خواند: « اعیذ کما بکلمات الله التامات وأسمائه الحسنى کلها عامة من شر السامة والهامة ومن شر کل عین لامة ومن شر حاسد إذا حسد»؛ 

یعنی : شما را می سپارم به تمام کلمات و اسمای حسنای خداوند از شر مرگ و حیوانات موذی و هرچشم بد و حسود آنگاه که حسد ورزد. سپس پیامبر نگاهی به ما کرد و فرمود « حضرت ابراهیم (ع) این چنین برای اسماعیل و اسخاق (ع) تویذ کرد.»

امام علی (ع) نیز می فرماید: چشم زخم حق است و توسل به دعا برای دفع آن نیز حق است.(1)

 چشم زخم واقعیت دارد

این مطلب قابل انکار نیست که بعضى اجزاء غیر مرئى و لطیف از چشم هاى بد (و باصطلاح چشم هاى شور) جدا می شود و در طرف اثر می کند و این خاصیتى است که در بعضى از چشم ها است مانند خاصیت هایى که در چیزهاى دیگر وجود دارد .

قرآن با آیات « وَإِن یَکَادُ الَّذِینَ کَفَرُواْ لِیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُواْ الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِینَ ،و نزدیک بود کسانى که کفر ورزیدند، چون قرآن را شنیدند، تو را چشم بزنند و مى‏گویند: او دیوانه است. در حالى که آن قرآن جز مایه بیدارى براى جهانیان نیست، بر این موضوع صحه می گذارد.(2)

پیامبر (ص) در این باره می فرماید: «انّ العین حقّ و انّها تُدخل الجمل والثور التّنور» چشم زخم حق است و به قدرى کارساز است که شتر و گاو را داخل تنور مى‏کند. (3)

چشم زخم لازم نیست از دشمن باشد. گاهى دوست از دوست خودش به خاطر داشتن کمالى تعجب مى‏کند و لذا در حدیث داریم که اگر از دوست خود چیزى دیدید که تعجب کردید، خدا را یاد کنید تا بلاى چشم زخم دفع شود و چه بسیارند کسانى که به وسیله چشم زخم هلاک شده و جان داده‏اند. (4)

و درباره تاثیر حسد نیز در کتاب عیون اخبار الرضا(ع) امام رضا علیه السلام از پدر بزرگوارش و آن حضرت از آبای گرامش حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم ) روایت کرده اند که فرمودند :نزدیک است که حسد ( و در روایتی دیگر چشم زخم ) از قضا و قدر الهی سبقت گیرد.

برای رهایی از چشم زخم چه کنیم؟

امام رضا علیه السلام در حدیثی تعبیر «العین حقٌّ» را درباره چشم زخم بکار برده و ضمن تأیید اصل چشم زخم توصیه هایی برای این موضوع دارند. (5)

از امام رضا علیه پرسیدند آیا چشم زخم واقعیت دارد؟ ایشان فرمودند:آری ،هرگاه تو را چشم زنند،کف دستت را مقابل صورتت قرار ده و سوره حمد و قل هو الله احد و معوذتین را قرائت کن و هر دو کف را به صورتت بکش .خداوند تو را از گزند آن حفظ می کند.(6)

در حدیثی معمر بن خلاد می گوید: با امام رضا علیه‌السلام دریکی از بازارهای خراسان بودم آن حضرت به من امر کرد که بوی خوش را (عطر) برای آن حضرت بخرم. پس هنگامی که آن را گرفتم با تعجب به آن نگاه کرد و به من فرمود: ای معمر به درستی که چشم زخم حق است! پس در رقعه‌ای سوره حمد و قل هو الله احد و معوذتین و آیةالکرسی را بنویس و آن را داخل کوزه یا شیشه‌ای در بسته قرار ده.

و در حدیثی دیگر که کلینی از امام رضا علیه‌ السلام روایت کرده است، امام(ع) روشی را که برای دفع چشم‌زخم توصیه می‌شده ــ یعنی فرد چشم‌زن خود را شستشو دهد و سپس چشم‌خورده، خود را با آن آب شستشو کند ــ ناشایست خوانده و به جای آن، برخی اعمال دینی، مانند قرائت حمد و مُعَوِّذَتین، را سفارش کرده اند. (7)

پانوشتها:

1. رک: نهج البلاغه، کلمات قصار، جمله 400
2. سوره قلم،آیه 51
3. بحار الانوار، ج‏63، ص 17
4. بحارالانوار، ج 95، ص 127
5. طب‌الائمة علیهم‌السلام، ج1، ص121
6. مکارم الاخلاق ص 474
7. کلینی، الکافی، ج6، ص503.

 در روايات پزشكي اسلامي كندر گياهي مفيد و باارزش است و خواص گوناگوني دارد. در برخي روايات آمده است كه کندر برگزیدة انبیاء است و مریم(ع) از آن کمک می جست و هیچ دودي از دود آن زودتر به آسمان بالا نمي رود و دودش شیطان را می راند و مرض را دفع می کند، بنابراين از آن محروم نمانید. (1)

امام رضا علیه السلام درباره اهميت و ارزش اين گياه مفيد مي فرمايد: : هیچ پیغمبري مبعوث نشد مگر به حرام بودن خمر سخن گفت و این که خدا هر چه می خواهد می کند و این که در میراثش کندر وجود داشت. (2)

كندر و افزايش ضريب هوشي فرزندان

امام رضا عليه السلام هم به اين گياه مفيد توجه داشته و از آن بهره مي بردند. در روايتي معمر بن خلاد مي گويد: حضرت رضا علیه السلام هنگامى که در خراسان بودند، وقتی نماز صبح را ادا می کردند، در سجاده خود مى‏نشستند تا آن گاه که آفتاب طلوع می کرد، بعد براى آن جناب یک کیسه سر بسته که در آن تعدادى مسواک قرار داشت حاضر می کردند و مسواک می نمودند. بعد از این كار کندر مى‏آوردند و آن را مصرف می فرمودند.(3)

بين كارشناسان طب سنتي باوری وجود دارد که مصرف كندر توسط مادران باردار موجب افزایش هوش و ضریب هوشی جنین و کودک آینده آن‌ها می‌شود. حقيقت آن است كه روايات اسلامي بر این نکته صحه مي گذارد، اما طبق تحقيقات پزشكي مادران باردار باید مراقب باشند که مصرف کندر بیش از ۳ ماه موجب بیش‌فعالی کودک آن‌ها شده و این مسئله در آینده آن‌ها را با مشکل روبه‌رو می‌کند. از اين رو برای افزایش میزان هوش و تقویت حافظه نوزاد خوردن یک ماه کندر کفایت می‌کند و این یک ماه باید بعد از ۴ ماهگی جنین صورت گیرد. در همين راستا است كه امام رضا عليه السلام توصيه مي‏فرمايند: به زنان حامله کندر بخورانيد که اگر بچه‏ي شکمش پسر باشد با قلبي پاک، دانا و شجاع متولد شود و اگر دختر باشد، خوش اخلاق و زيبا مى‏شود و نزد شوهرش نيز سعادتمند و خوشبخت مي گردد. (4)

كندر و گوارش

كندر ويژگي هاي ديگري هم دارد، از جمله آنكه براي دستگاه گوارش و معده مفيد بوده و به هضم غذا كمك مي كند. در اين باره امام رضا (ع) می فرماید : زیاد کندر بخورید و آن را در دهان نگه دارید و خوب بجوید. جویدن آن براى من ، دوست داشتنى تر است . کندر بلغم را از معده مى شوید و معده را پاک سازى مى کند و عقل را قوى مى گرداند و غذا را گوارا مى سازد.(5)

كندر و تقويت حافظه

يكي از خواصي كه براي كندر نقل شده تقويت حافظه و افزايش توان ياد گيري است . در اين باره امام رضا علیه السلام به نقل از حضرت علی علیه السلام مي فرمايد: سه چیز حافظه را زیاد می کند و بلغم را از بین می برد ، قرائت قرآن ، عسل و کندر.(6)

در همين زمينه در كتاب فقهي منسوب به امام رضا عليه السلام به نقل از امام کاظم علیه السلام آمده است : در عسل ، درمان هر دردی است ، هر کس ناشتا یک انگشت از آن را بلیسد ، این عسل بلغم را پایان می دهد ، صفرا را فرو می نشاند ، تلخه ی سیاه ( زرداب) را مانع می شود ، ذهن را صفا می بخشد و اگر که همراه با کندر خورده شود ، حافظه را نکو می سازد.(7)

پانوشتها:

مکارم الاخلاق، ص 212 ، بحار، ج 62 ، ص 300
فصال، ص 612
اخبار و آثار حضرت امام رضا علیه السلام، ص ۵۵
تهذيب الاحکام، ج 7، ص 440
بحار، ج 64 ، ص 444
اخبار و آثار حضرت امام رضا علیه السلام صفحه 724
الفقه المنسوب للامام الرضا علیه السلام ،  صفحه 346
//قدس//

امام رضا علیه السلام: مَن كَثُرَت مَحاسِنُه، مُدِحَ بِها، و استغنى عَنِ التَّمَدُّحِ بِذِكرِها؛  
هركس نيكويی‌هايش فراوان شود، بدانها ستوده شود و از خودستايى بی‌نياز گردد.  
العدد القويّة: ص ۲۹۶ ح ۲۶ / چشم تماشا، ص198 

  آیةالله سیدهاشم میردامادی نجف‌آبادی را بايد از مشاهیر بزرگ اما گمنام عالم اسلام دانست که نسب شریفش با چندین واسطه به ابوالحسن محمد دیباج، فرزند امام صادق(ع) می‌رسد. برخي از آثار او عبارتند از: خلاصةالبیان فی تفسیرالقرآن، رساله‌ای در علم اخلاق و عرفان، حاشیه بر عروةالوثقی، رساله‌ای در رجعت، تقریرات درس آخوند خراسانی و... .

بیشتر نیاکان او اهل فضل و کمال بوده‌اند و نوابغ بزرگی همچو محقق کرکی، میرداماد و... در بین آنان ظهور کرده‌اند. تولد ایشان در سال 1303هجری در نجف اشرف اتفاق افتاده است و در سن دو سالگی بود که سایه پدر از سرش برفت و ایشان در کنف تربیت پرمهر مادری فاضل و پاک‌سیرت قرار گرفت.

فطرت پاک درونی‌اش که میراث گران‌سنگ اجداد طاهرینش بود، زمینه قدم‌نهادن در مسیر علم و عمل را به سرعت برایش هموار نمود. خود ایشان در این‌باره می‌گوید: من از سنین قبل از بلوغ، علاقه سرشاری به مجالس علما و رجال علمی داشتم و بیشتر وقت من، در محضر شخصیت‌های بزرگ و مراجع آن‌وقت می‌گذشت.

 آمادگی فوق‌العاده‌ای برای کسب فضایل و پذیرش هرگونه استفاده علمی داشتم و تنها آرزوی من،‌ رسیدن به مقامات عالی علم و عمل بود. از طرفی مادرم به جهت سختی در امر معاش، ‌اصرار داشت که در پی کسب و کار بروم تا‌ آن‌که از یکی از استادان خویش خواستم تا نزد مادرم بیاید و وی را راضی به ادامه تحصیل کند، در نتیجه این مشکل از پیش پایم برداشته شد.

آیةالله میردامادی پس‌از آن‌که مقدمات و سطح را نزد اساتید آن دیار گذراند، به درس اکابر حوزه نجف اشرف هم‌چون آخوند خراسانی، میرزا محمدتقی شیرازی، ‌میرزاحسین نائینی راه یافت و به مدد الهی موفق به فتح قله اجتهاد در سنین جوانی شد.

شاخصه‌ای که موجب درخشش این عالم ربانی در میان اقرانش گردید، روحیه معنوی ایشان بود که به برکت ارتباط خاص با عالمان عارفی چون مرحوم سیدمرتضی کشمیری و میرزا جوادآقا ملکی تبریزی و به‌خصوص سیداحمد کربلایی قدس‌سرّهم در وجود مبارک ایشان متبلور گشته بود.

ازنگاه بزرگان

 بی‌شک خلقیات اخلاق در پیمانه الفاظ نمی‌گنجد، اما کلام دُرّگونه علامه سید محمدحسین طباطبایی(ره)  در توصیف ایشان بس است که فرمودند: «آقای سیدهاشم میردامادی أعبَد طلاب نجف بود.»

آیةالله میردامادی(ره) جدّ مادری مقام معظم رهبری هستند و حضرت آیةالله خامنه‌ای درباره مسایل اخلاقی آن‌مرحوم گفته‌اند: «مرحوم سیدهاشم، دعای ابوحمزه را در قنوت می‌خواند و این مطلب را مرحوم آیةالله‌العظمی بهجت(ره) به من گفتند.» و نیز تصریح کرده‌اند: «آیةالله سیدهاشم نجف‌آبادی اهل‌ ذوق و عرفان بود.»

مرحوم آیةالله‌العظمی بهجت(ره) ، نقل می‌کردند که ایشان دعای ابوحمزه‌ثمالی را در قنوت می‌خواند. تمام نمازهای طول عمر خود را دوباره به‌جا آورد. ذکر یونسیه او در سجده معروف بود. بسیار در اثنای حضور در نجف اشرف به مسجد سهله می‌رفت.

فضایل اخلاقی

اصالت و نجابت خانوادگی، مراوده با مربیان نفوس، تحمل ریاضت‌های شرعی و اخلاص و یک‌رنگی‌اش در محضر خداوند از او انسانی الهی ساخته بود. از اموال شبهه‌ناک شدیداً پرهیز می‌کرد. زندگی بسیار ساده‌ای داشت.

اهل قناعت و با تجمل و زیاده‌روی مخالف بود. توکل فوق‌العاده‌ای داشت. نافله‌های شب او طولانی بود و از خوف خدا بسیار می‌گریست.

از شهرت گریزان و بسیار فروتن و بی‌ادعا بود. مقامات ظاهری افراد در روحیه‌اش اثری نمی‌گذاشت.

به درد دل‌های مردم توجه و عنایت داشت و متأثر می‌شد و با تمام وجود در رفع حوایج دیگران تلاش می‌کرد. خوش‌سخن و خوش‌بیان بود و شیوایی کلامش دیگران را مجذوب می‌کرد.

 آن طبیب روحانی و انسان خودساخته، پس‌از یک عمر مجاهدت در مسیر دیانت و خدمت به دیگران با کوله‌باری از عمل صالح در شامگاه 23 جمادی‌الثانی 1380ه‌ق مطابق با سال 1339ش به دیار باقی شتافت. پیکر آن‌مرحوم با احترام توسط اعلام و مردم بزرگوار مشهد تشییع و در دارالسلام حرم مقدس رضوی مدفون گشت.