تفسیر

بـه دنـبـال بـحثهايى كه در آيات گذشته پيرامون حفظ حرمت پيامبر(ص) و عدم ايذا او آمده در اينجا نخست سخن از علاقه خاص خداوند و فرشتگان نسبت به پيامبر(ص) مى گويد، و بعد در اين زمـيـنـه دسـتور به مؤمنان مى دهد، و سپس عواقب دردناك و شوم آزاردهندگان پيامبر(ص) را مـطرح مى سازد و در آخرين مرحله گناه بزرگ كسانى را كه از طريق تهمت مؤمنان را ايذا كنند بازگو مى كند.

نـخـست مى فرمايد: ((خداوند و فرشتگان بر پيامبر رحمت و درود مى فرستند))(ان اللّه وملا ئكته يصلون على النبى).

مقام پيامبر(ص) آن قدر والاست كه آفريدگار عالم هستى و تمام فرشتگانى كه تدبير اين جهان به فرمان حق برعهده آنها گذارده شده است بر او درودمى فرستند، اكنون كه چنين است شما نيز با اين پيام جهان هستى هماهنگ شويد،((اى كسانى كه ايمان آورده ايد! بر او درود بفرستيد و سلام بگوييد و در برابر فرمان اوتسليم باشيد)) (يا ايها الذين آمنوا صلوا عليه وسلموا تسليما).

او يك گوهر گرانقدر عالم آفرينش است ، و اگر به لطف الهى در دسترس شماقرار گرفته مبادا ارزانـش بـشـمـريـد، مـبادا ارج و مقام او را در پيشگاه پروردگار و در نزدفرشتگان همه آسمانها فراموش كنيد.

قابل توجه اين كه درباره كيفيت صلوات بر پيامبر(ص) در روايات بى شمارى كه از طرق اهل سنت و اهل بيت رسيده صريحا آمده است كه ((آل محمد)) را به هنگام صلوات بر ((محمد)) بيفزاييد.

به اين صورت : ((اللهم صل على محمد وآل محمد)).

(آيـه)ـايـن آيه در حقيقت نقطه مقابل آيه گذشته را بيان مى كند، مى گويد:((كسانى كه خدا و پـيـامبرش را ايذا مى كنند خداوند آنها را در دنيا و آخرت ازرحمت خود دور مى سازد و براى آنان عذاب خواركننده اى آماده كرده است)) (ان الذين يؤذون اللّه ورسوله لعنهم اللّه فى الدنيا والا خرة واعدلهم عذابا مهينا).

مـنـظـور از ((ايذا پروردگار)) همان كفر و الحاد است كه خدا را به خشم مى آوردو اما ايذا پيامبر اسلام (ص) مفهوم وسيعى دارد، و هرگونه كارى كه او را آزار دهدشامل مى شود.

حـتـى از روايـاتـى كـه در ذيـل آيـه وارد شده چنين استفاده مى شود كه آزارخاندان پيامبر(ص) مخصوصا على (ع) و دخترش فاطمه زهرا(ع) نيز مشمول همين آيه بوده است.

رسول خدا فرمود: ((فاطمه پاره اى از تن من است هرچه او را آزار دهد مرامى آزارد)).

شبيه همين معنى درباره على (ع) نيز از پيامبر گرامى اسلام (ص) نقل شده است.

(آيـه)ـايـن آيـه از ايـذا مـؤمـنـان سخن مى گويد و براى آن بعد از ايذا خداو پيامبر(ص) اهميت فـوق الـعاده اى قائل مى شود، مى فرمايد: ((و كسانى كه مردان وزنان با ايمان را به خاطر كارى كه انـجـام نداده اند آزار مى دهند، متحمل بهتان و گناه آشكارى شده اند)) (والذين يؤذون المؤمنين والمؤمنات بغير مااكتسبوا فقداحتملوا بهتانا واثما مبينا).

چـرا كـه مؤمن از طريق ايمان پيوندى با خدا و پيامبرش دارد، و به همين دليل در اينجا در رديف خدا و پيامبرش قرار گرفته است.

در حديثى كه ((امام على بن موسى الرضا)) از جدش پيامبر نقل كرده چنين آمده است : ((كسى كه مـرد يـا زن مسلمانى را بهتان زند يا درباره او سخنى بگويد كه در او نيست خداوند او را در قيامت روى تلى از آتش قرار مى دهد تا از عهده آنچه گفته برآيد))!.

آيـه ـ شـان نـزول : آن ايـام زنـان مـسـلـمـان بـه مـسـجد مى رفتند و پشت سرپيامبر(ص) نماز مـى گـذاردنـد، هـنگام شب موقعى كه براى نماز مغرب و عشامى رفتند بعضى از جوانان هرزه و اوبـاش بـر سـر راه آنـهـا مـى نـشستند و با مزاح وسخنان ناروا آنها را آزار مى دادند و مزاحم آنان مى شدند.

آيه نازل شد و به آنها دستور داد حجاب خود را بطوركامل رعايت كنند تا به خوبى شناخته شوند و كسى بهانه مزاحمت پيدا نكند.

تفسير:.

از آنـجـا كـه در آيه گذشته حكم مطلقى درباره حجاب در مورد همسران پيامبر(ص) آمده بود و اطلاق اين حكم اين توهم را به وجود مى آورد كه محارم آنهانيز موظف به اجراى آن هستند و تنها از پشت پرده بايد با آنها تماس بگيرند، آيه نازل شد و حكم اين مساله را شرح داد.

مـى فـرمـايـد: ((بر آنان [ همسران پيامبر] گناهى نيست كه با پدران ، فرزندان ،برادران ، فرزندان بـرادران ، فـرزنـدان خـواهران خود، و زنان مسلمان ، و بردگان خود))بدون حجاب تماس داشته بـاشـد (لا جـنـاح عـليهن فى آبائهن ولا ابنائهن ولا اخوانهن ولا ابنا اخوانهن ولا ابنا اخواتهن ولا نسائهن ولا ما ملكت ايمانهن).

و به تعبير ديگر محارم آنها كه منحصر در اين شش گروهند مستثنا مى باشند.

و در پايان آيه همسران پيامبر(ص) را مخاطب ساخته ، مى گويد: ((تقوا راپيشه كنيد كه خداوند بر هر چيزى آگاه است)) و هيچ چيز بر او مخفى و پنهان نيست (واتقين اللّه ان اللّه كان على كل شى شهيدا).

چـه ايـن كه حجاب و پرده ، و مانند اينها همه وسائلى براى حفظ از گناه بيش نيست ، ريشه اصلى همان تقواست كه اگر نباشد حتى اين وسائل نيز سودى نخواهدبخشيد.

در ايـن آيـه حـكم ديگرى ازاحكام مربوط به همسران پيامبر(ص) بيان شده ،مى فرمايد:((بعد از اين ديـگـر زنـى بر تو حلال نيست ، و نمى توانى همسرانت را به همسران ديگرى مبدل كنى [ بعضى را طـلاق دهى و همسر ديگرى به جاى او برگزينى ]هرچند جمال آنها مورد توجه تو واقع شود، مگر آنـچه كه به صورت كنيز در ملك تودرآيد، و خداوند ناظر و مراقب بر هر چيز است)) و با اين حكم فـشار قبايل عرب رادر اختيار همسر از آنان از تو برداشتيم (لا يحل لك النسا من بعد ولا ان تبدل بهن من ازواج ولو اعجبك حسنهن الا ما ملكت يمينك وكان اللّه على كل شى رقيبا).

آيـه ـ شان نزول : هنگامى كه رسول خدا با ((زينب بنت جحش)) ازدواج كرد، وليمه نسبتا مفصلى به مردم داد.

انس كه خادم مخصوص پيامبر(ص) بود مى گويد: پيامبر(ص) به من دستورداد كه اصحابش را به غـذا دعـوت كـنم ، من همه را دعوت كردم ، دسته دسته مى آمدند و غذا مى خوردند و از اتاق خارج مى شدند، تا اين كه عرض كردم : اى پيامبر خدا! كسى باقى نمانده كه من او را دعوت نكرده باشم ، فـرمود: اكنون كه چنين است سفره را جمع كنيد، سفره را برداشتند و جمعيت پراكنده شدند، اما سه نفرهمچنان در اتاق پيامبر(ص) ماندند و مشغول بحث و گفتگو بودند.

آيـه نـازل شـد و دسـتـورات لازم را بـيـان كـرد و نيز از بعضى قرائن استفاده مى شود كه گاهى هـمـسايگان و ساير مردم طبق معمول براى عاريت گرفتن اشيائى نزد بعضى از زنان پيامبر(ص) مـى آمدند براى حفظ حيثيت همسران پيامبر(ص) آيه نازل شد و به مؤمنان دستور داد كه هرگاه مى خواهند چيزى از آنها بگيرند ازپشت پرده بگيرند.

در روايـت ديگرى آمده است كه بعضى از مخالفان پيامبر(ص) گفتند: به خداسوگند هرگاه او چشم از جهان بپوشد ما با همسران او ازدواج خواهيم كرد!.

آيـه نازل شد و ازدواج با زنان پيامبر(ص) را بعد از او بكلى ممنوع ساخت ، وبه اين توطئه نيز پايان داد.

تـفـسـيـر: باز روى سخن در اين آيه به مؤمنان است و بخشى ديگر از احكام اسلام مخصوصا آنچه مـربوط به آداب معاشرت با پيامبر(ص) و خانواده نبوت بوده است ضمن جمله هاى كوتاه و گويا و صريح بيان مى كند.

نـخست مى گويد: ((اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هرگز در اتاقهاى پيامبرسرزده داخل نشويد، مگر اين كه براى صرف غذا به شما اجازه داده شود، (آن هم مشروط به اين كه به موقع وارد شويد) نـه ايـن كه از مدتى قبل بياييد و در انتظار وقت غذا بنشينيد)) (يا ايها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبى الا ان يؤذن لكم الى طعام غير ناظرين انيه).

مـسـلـمـا اين حكم اختصاص به پيامبر ندارد، در هيچ مورد بدون اجازه نبايدوارد خانه كسى شد بـه عـلاوه به هنگامى كه دعوت به طعام مى شوند بايدوقت شناس باشند و مزاحمت بى موقع براى صاحبخانه فراهم نكنند.

سـپـس به دومين حكم پرداخته ، مى گويد: ((ولى هنگامى كه دعوت شديدوارد شويد، و هنگامى كه غذا خورديد پراكنده شويد)) (ولكن اذا دعيتم فادخلوافاذا طعمتم فانتشروا).

در سـومـيـن حـكـم مى فرمايد: پس از صرف غذا ((مجلس انس و گفتگو (درخانه پيامبر و هيچ ميزبان ديگرى) تشكيل ندهيد)) (ولا مستانسين لحديث).

البته ممكن است ميزبان خواهان چنين مجلس انسى باشد در اين صورت مستثناست.

سـپـس عـلـت ايـن حـكم را چنين بيان مى كند: ((اين كار پيامبر را آزار مى داد، امااو از شما شرم مـى كرد، ولى خداوند از بيان حق شرم نمى كند و ابا ندارد)) (ان ذلكم كان يؤذى النبى فيستحيى منكم واللّه لا يستحيى من الحق).

الـبته پيامبر خدا نيز از بيان حق در مواردى كه جنبه شخصى و خصوصى نداشت هيچ ابا نمى كرد ولى بيان حق اشخاص از ناحيه خودشان زيبا نيست اما ازناحيه كسان ديگر جالب و زيباست.

سپس چهارمين حكم را در زمينه ((حجاب)) چنين بيان مى دارد: ((و هنگامى كه چيزى از متاع و وسائل زندگى از همسران پيامبر(ص) بخواهيد از پشت حجاب (پرده) بخواهيد)) (واذا سالتموهن متاعا فاسئلوهن من ورا حجاب).

روشن است قرارگرفتن همسران پيامبر در معرض ديد مردم (هرچندباحجاب اسلامى باشد) كار خوبى نبود لذا دستور داده شده كه از پشت پرده ياپشت در بگيرند.

قرآن بعد از اين دستور فلسفه آن را چنين بيان مى فرمايد: ((اين براى پاكى دلهاى شما و آنان بهتر است)) (ذلكم اطهر لقلوبكم وقلوبهن).

پـنـجمين حكم را به اين صورت بيان مى فرمايد: ((شما حق نداريد رسول خدارا آزار دهيد)) (وما كان لكم ان تؤذوا رسول اللّه).

گرچه عمل ايذائى در خود اين آيه منعكس است ولى مفهوم آيه عام است وهرگونه اذيت و آزار را شامل مى شود.

سـرانجام ششمين و آخرين حكم را در زمينه حرمت ازدواج با همسران پيامبربعد از او چنين بيان مى كند: ((شما هرگز حق نداريد كه همسران او را بعد از او به همسرى خويش درآوريد كه اين كار در نزد خدا عظيم است)) (ولا ان تنكحواازواجه من بعده ابدا ان ذلكم كان عند اللّه عظيما).

(آيـه)ـايـن آيه به مردم شديدا هشدار داده ، مى گويد: ((اگر چيزى را آشكاركنيد يا پنهان داريد خداوند از همه امور آگاه است)) (ان تبدوا شيئا او تخفوه فان اللّه كان بكل شى عليما).

گـمـان نـكـنيد خدا از برنامه هاى ايذائى شما نسبت به پيامبرش باخبر نيست ،چه آنها كه بر زبان جارى كردند و چه آنها كه در دل تصميم داشتند همه را به خوبى مى داند، و با هركس متناسب كار و نيتش رفتار مى كند.

آيـه ـ شـان نـزول : بـعـد از نـزول آيـه حجاب (آيه گذشته) پدران و فرزندان وبستگان همسران پيامبر(ص) خدمتش عرض كردند: اى رسول خدا! ما نيز با آنها ازپشت پرده سخن گوييم ؟.

آيه نازل شد و به آنها پاسخ گفت كه اين حكم شامل شما نمى شود.

(ص) يـك رهـبـر بـزرگ الـهـى همچون پيامبر(ص) آن هم در زمانى كه در كوره حوادث سخت گـرفـتـار است ، و توطئه هاى خطرناكى از داخل و خارج براى اومى چينند، نمى تواند فكر خود را زياد مشغول زندگى شخصى و خصوصيش كند،بايد در زندگى داخلى خود داراى آرامش نسبى باشد تا بتواند به حل انبوه مشكلاتى كه از هر سو او را احاطه كرده است با فراغت خاطر بپردازد.

در عـيـن حـال گاه اختلاف ميان همسران و رقابتهاى زنانه متداول آنه، طوفانى در درون خانه پيامبر(ص) بر مى انگيخته ، و فكر او را به خود مشغول مى داشته است.

ايـنـجـاسـت كـه خداوند يكى ديگر از ويژگيها را براى پيامبرش قائل شده ، وبراى هميشه به اين ماجراها و كشمكشها پايان داد، و پيامبر(ص) را از اين نظرآسوده خاطر و فارغ البال كرد.

و چنانكه در آيه مى خوانيم فرمود: (((موعد) هريك از اين زنان را بخواهى مى توانى به تاخير اندازى و هركدام را بخواهى نزد خود جاى دهى)) (ترجى من تشا منهن وتــوى اليك من تشا).

مى دانيم يكى از احكام اسلام در مورد همسران متعدد آن است كه شوهراوقات خود را در ميان آنها بـطـور عـادلانـه تـقسيم كند، و از اين موضوع در كتب فقه اسلامى به عنوان ((حق قسم)) تعبير مى كنند.

يـكـى از خصايص پيامبر(ص) اين بود كه به خاطر شرائط خاص زندگى ،رعايت حق قسم به حكم اين آيه از او ساقط بود هرچند او با اين حال حتى الامكان مساوات و عدالت را رعايت مى كرد.

سـپـس مـى افـزايـد: ((و هرگاه بعضى از آنها را كه بر كنار ساخته اى بخواهى نزدخود جاى دهى گناهى بر تو نيست)) (ومن ابتغيت ممن عزلت فلا جناح عليك).

و به اين ترتيب نه تنها در آغاز، اختيار با توست ، در ادامه كار نيز اين تخييربرقرار است.

((ايـن حـكـم الـهـى بـراى روشنى چشم آنها و اين كه غمگين نشوند و همه آنهاراضى به آنچه در اخـتـيارشان مى گذارى گردند نزديكتر است)) (ذلك ادنى ان تقراعينهن ولا يحزن ويرضين بما آتيتهن كلهن).

چرا كه اين يك حكم عمومى درباره همه آنهاست كه از ناحيه خدا براى مصالح مهمى تشريع شده ، بنابراين آنها بايد با رضا و رغبت به آن تن دهند.

در پايان آيه مطلب را با اين جمله ختم مى كند: ((خدا آنچه را در قلوب شماست مى داند، و خداوند (از هـمـه اعمال و مصالح بندگان باخبر) است ، و درعين حال حليم است)) و در كيفر آنها عجله نمى كند (واللّه يعلم ما فى قلوبكم وكان اللّه عليما حليما).

آرى ! خـدا مى داند شما در برابر كدامين حكم قلبا رضا و تسليم داريد، و دربرابر كدامين ناخشنود هستيد.

بعد از ذكر پاره اى از احكام مربوط به طلاق دادن زنان در آيه قبل ، در اينجاروى سخن را به شخص پيامبر(ص) كرده ، و موارد هفتگانه اى را كه ازدواج با آنهابراى پيامبر مجاز بوده شرح مى دهد.

1ـ نـخـسـت مـى گـويـد: ((اى پـيامبر! ما همسران تو را كه مهر آنها را پرداخته اى براى تو حلال كرديم)) (يا ايها النبى انا احللنا لك ازواجك اللا تى آتيت اجورهن).

مـنـظـور از ايـن زنـان به قرينه جمله هاى بعد زنانى هستند كه با پيامبر(ص) رابطه خويشاوندى نداشتند و با او ازدواج كردند، زيرا مرسوم بوده است كه به هنگام ازدواج با غيرخويشاوندان مهريه را نـقـدا پرداخت مى كردند، به علاوه تعجيل درپرداختن مهر، مخصوصا در موردى كه همسر نياز به آن داشـتـه بـاشد، بهتر است ،ولى به هر حال اين كار جز واجبات نيست ، و با توافق طرفين ممكن است مهر به صورت ذمه در عهده زوج كلا يا بعضا بماند.

2ـ ((و كـنيزانى را كه از طريق غنائم و انفال ، خدا به تو بخشيده است)) (وماملكت يمينك مما افا اللّه عليك).

3ـ ((و دختران عموى تو و دختران عمه ها و دختران دائى تو و دختران خاله هايى كه با تو مهاجرت كـرده اند)) اينها نيز بر تو حلالند (وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالا تك اللا تى هاجرن معك).

انـحـصـار در اين چهار گروه روشن است ، ولى قيد مهاجرت به خاطر آنست كه در آن روز هجرت دليل بر ايمان بوده ، و عدم مهاجرت دليل بر كفر و يا به خاطر اين است كه هجرت امتياز بيشترى به آنها مى دهد و هدف در آيه بيان زنان با شخصيت و با فضيلت است كه مناسب همسرى پيامبر(ص) مى باشند.

4ـ ((و هـرگـاه زن بـا ايمانى خود را به پيامبر ببخشد (و هيچ گونه مهرى براى خود قائل نشود) اگـر پيامبر بخواهد مى تواند با او ازدواج كند)) (وامراة مؤمنة ان وهبت نفسها للنبى ان اراد النبى ان يستنكحها).

((امـا چـنـيـن ازدواجـى تـنـهـا بـراى تو مجاز است نه براى ساير مؤمنان)) (خالصة لك من دون المؤمنين).

((مـا مـى دانيم براى آنها در مورد همسران و كنيزانشان چه حكمى مقرر داريم))و مصالح آنها چه ايجاب مى كرده است ؟ (قد علمنا ما فرضنا عليهم فى ازواجهم وما ملكت ايمانهم).

بـنابراين اگر در مسائل مربوط به ازدواج براى آنها در بعضى موارد محدوديتى قائل شده ايم روى مصالحى بوده است كه در زندگى آنها و تو حاكم بوده ، و هيچ يك از اين احكام و مقررات بى حساب نيست.

سـپس مى افزايد: ((اين به خاطر آن است كه مشكل و حرجى (در اداى رسالت) بر تو نبوده باشد)) (لكيلا يكون عليك حرج) و بتوانى در انجام اين وظيفه مسؤوليتهاى خود را ادا كنى.

((و خداوند آمرزنده و رحيم است)) (وكان اللّه غفورا رحيما).

جـمـلـه اخـيـر اشـاره بـه فلسفه اين احكام مخصوص پيامبر گرامى اسلام (ص)است ، اين جمله مى گويد: پيامبر(ص) شرائطى دارد كه ديگران ندارند و همين تفاوت سبب تفاوت در احكام شده اسـت يعنى ، هدف اين بوده كه قسمتى ازمحدوديتها و مشكلات از دوش پيامبر(ص) از طريق اين احكام برداشته شود.

آيـه ـ شـان نـزول : در تـفسير آيه 28 و 29 همين سوره و بيان شان نزول آنها گفتيم كه جمعى از هـمسران پيامبر ـبنابر آنچه مفسران نقل كرده اندـبه پيامبر(ص) عرض كردند كه بر نفقه و هزينه زنـدگى ما بيفزا از اين گذشته درچگونگى تقسيم اوقات زندگى پيامبر(ص) در ميان آنها نيز با هـم رقـابـتـهـايـى داشـتـنـد كه پيغمبر(ص) را با آن همه گرفتارى و اشتغالات مهم در مضيقه قرارمى داد، هرچند آن حضرت كوشش لازم را در زمينه عدالت در ميان آنها رعايت مى كرد.

آيه نازل شد و پيامبر را در تقسيم اوقاتش در ميان آنها كاملا آزاد گذاشت.

قـسـمـتهاى مختلف آيات اين سوره (احزاب) به صورت مجموعه هاى گوناگونى است كه بعضى خطاب به پيامبر(ص) و بعضى خطاب به همه مؤمنان مى باشد.

در اين آيه روى سخن به همه اهل ايمان است ، مى فرمايد: ((اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هنگامى كـه بـا زنـان بـا ايمان ازدواج كرديد، و قبل از همبستر شدن طلاق داديد عده اى براى شما بر آنها نيست كه بخواهيد حساب آن را نگاه داريد))(يا ايها الذين آمنوا اذا نكحتم المؤمنات ثم طلقتموهن من قبل ان تمسوهن فمالكم عليهن من عدة تعتدونها).

در ايـنـجا خداوند استثنائى براى حكم عده زنان مطلقه بيان فرموده كه اگرطلاق قبل از دخول واقع شود نگاه داشتن عده لازم نيست ، و از اين تعبير به دست مى آيد كه قبل از اين آيه ، حكم عده بيان شده بوده است.

سپس به حكم ديگرى از احكام زنانى كه قبل از آميزش جنسى طلاق گرفته اند مى پردازد ـكه در سـوره بـقـره نـيز به آن اشاره شده است ـ مى فرمايد: ((آنها را(با هديه مناسبى) بهره مند سازيد)) (فمتعوهن).

بدون شك پرداختن هديه مناسب به زن در جايى واجب است كه مهرى براى او تعيين نشده باشد.

در اين كه مقدار اين ((هديه)) چه اندازه بايد باشد؟ قرآن مجيد در آيه 236سوره بقره آن را اجمالا بيان كرده و فرموده است : ((هديه اى مناسب و متعارف آن كس كه توانايى دارد به اندازه توانائيش و آن كس كه تنگدست است به اندازه خودش)).

آخـريـن حـكم آيه موردبحث اين است كه زنان مطلقه را ((بطرز شايسته اى رهايشان كنيد)) و به صورت صحيحى از آنها جدا شويد (وسرحوهن سراحـا جميل).

در ايـنـجـا روى سخن به پيامبر اسلام (ص) است ولى نتيجه آن براى مؤمنان ; وبه اين ترتيب آيات گذشته را كه پيرامون بخشى از وظايف مؤمنان بحث مى كردتكميل مى كند.

در اين آيه و آيه بعد پنج توصيف براى پيامبر(ص) آمده ، و در دو آيه بعد ازآن بيان پنج وظيفه است كه همه به يكديگر مربوط و مكمل يكديگر مى باشند.

نـخـسـت مـى فـرمـايـد: ((اى پيامبر! ما تو را به عنوان شاهد و گواه فرستاديم)) (ياايها النبى انا ارسلناك شاهدا).

او از يـكـسـو گواه اعمال امت است ، چرا كه اعمال آنها را مى بيند و از سوى ديگر شاهد و گواه بر انـبـيـاى پـيـشـين است كه آنها خود گواه امت خويش بودند و ازسوى سوم وجود تو با اوصاف و اخلاقت ، با برنامه هاى سازنده ات ، با سوابق درخشانت و با عملكرد شاهد و گواه بر حقانيت مكتبت ، و شاهد و گواه بر عظمت و قدرت پروردگار است.

سـپـس بـه تـوصـيف دوم و سوم پرداخته ، مى فرمايد: ((ما تو را بشارت دهنده وانذاركننده)) قرار داديم (ومبشرا ونذيرا).

بـشارت دهنده نيكوكاران به پاداش بى پايان پروردگار، به سلامت و سعادت جاودان ، به پيروزى و موفقيت پرافتخار.

وانـذاركـننده كافران و منافقان از عذاب دردناك الهى ، از خسارت تمام سرمايه هاى وجودى ، و از سقوط در دامان بدبختى در دنيا و آخرت.

(آيـه)ـاين آيه به چهارمين و پنجمين وصف پيامبر اشاره كرده ، مى گويد:((ما تو را دعوت كننده به سوى اللّه به فرمان او (قرار داديم) و هم چراغ روشنى بخش)) (وداعيا الى اللّه باذنه وسراجا منيرا).

او چـراغ روشـنـى است كه خودش گواه خويش است ، تاريكيها و ظلمات رامى زدايد، و چشمها و دلها را به سوى خود متوجه مى كند، و همان گونه كه ((آفتاب آمد دليل آفتاب)) وجود او نيز دليل حقانيت اوست.

وجـود پـيـامبر(ص) مايه آرامش ، و فرار دزدان دين و ايمان و پرورش و نموروح ايمان و اخلاق ، و خلاصه مايه حيات و جنبش و حركت است ، و تاريخ زندگى او شاهد و گواه زنده اين موضوع است.

(آيه)ـهمان طور كه گفتيم در اين آيه و آيه بعد بيان پنج وظيفه از وظائف مهم پيامبر اسلام (ص) به دنبال بيان اوصاف پنج گانه است.

نخست مى فرمايد: ((به مؤمنان بشارت ده كه براى آنها از سوى خدا فضل وپاداش بزرگى است)) (وبشر المؤمنين بان لهم من اللّه فضلا كبيرا).

اشـاره بـه اينكه مساله ((تبشير)) پيامبر(ص) تنها محدود به پاداش اعمال نيك مؤمنان نمى شود، بـلـكـه خـداوند آن قدر از فضل خود به آنها مى بخشد كه موازنه ميان عمل و پاداش را بكلى برهم مى زند.

(آيـه)ـبعد از آن به دستور دوم و سوم پرداخته ، مى گويد: ((و از كافران ومنافقان اطاعت مكن)) (ولا تطع الكافرين والمنافقين).

بدون شك رسول خدا(ص) هرگز اطاعتى از كافران و منافقان نداشت ، امااهميت موضوع به قدرى اسـت كـه بـه عـنـوان تاكيد براى شخص پيامبر(ص) و هشدارو سرمشقى براى ديگران ، روى اين مـوضـوع مـخصوصا تكيه مى كند، چه اين كه ازخطرات مهمى كه بر سر راه رهبران راستين قرار دارد به سازش و تسليم كشيده شدن در اثنا مسير است.

سـپـس در چـهـارمين و پنجمين دستور چنين مى گويد: ((اعتنايى به آزارهاى آنهامكن ، بر خدا توكل نما و همين بس كه خدا حامى و مدافع توست)) (ودع اذيهم وتوكل على اللّه وكفى باللّه وكيل).

ايـن قـسمت از آيه نشان مى دهد كه آنها براى تسليم ساختن پيامبر(ص) او راسخت در فشار قرار داده بودند، و انواع آزارها چه از طريق زخم زبان و بدگويى وجسارت ، و چه از طريق آزار بدنى ، و چه محاصره اقتصادى نسبت به او و يارانش روا مى داشتند.

تـاريـخ مى گويد پيامبر(ص) و مؤمنان نخستين همچون كوه در مقابل انواع آزارها ايستادگى به خرج دادند و هرگز ننگ تسليم و شكست را نپذيرفتند، وسرانجام در اهداف خود پيروز شدند.

از آنـجـا كه در آيات گذشته سخن از وظائف سنگين پيامبراسلام (ص) در مقام تبليغ رسالت بود، در اينجا براى فراهم آوردن زمينه اين تبليغ و گسترش دامنه آن درتمام محيط بخشى از وظائف مـؤمـنـان را بيان مى كند، روى سخن را به همه آنها كرده چنين مى گويد: ((اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خدا را فراوان ياد كنيد)) (يا ايهاالذين آمنوا اذكروا اللّه ذكرا كثيرا).

(آيه)ـ((و صبح شام او را تسبيح و تنزيه نماييد)) (وسبحوه بكرة واصيل).

آرى ! چـون عـوامـل غفلت در زندگى مادى بسيار فراوان و تيرهاى وسوسه شياطين از هر سو به طرف انسان پرتاب مى گردد براى مبارزه با آن راهى جز ((ذكركثير)) در همه حال نيست.

((ذكـر كثير)) به معنى واقعى كلمه يعنى ((توجه با تمام وجود به خداوند)) نه تنهابا زبان و لقلقه لسان.

امام صادق (ع) فرمود: ((هركس بسيار ياد خدا كند خداوند او را در سايه لطف خود در بهشت برين جاى خواهد داد)).

(آيه)ـاين آيه در حقيقت نتيجه و علت غايى ذكر و تسبيح مداوم است ،مى فرمايد: ((او كسى است كه بر شما درود و رحمت مى فرستد، و فرشتگان او نيز(براى شما تقاضاى رحمت مى كنند) تا شما را از ظلمات (جهل و شرك و كفر)بيرون آورد و به سوى نور (ايمان و علم و تقوا) رهنمون شود)) (هو الذى يصلى عليكم وملا ئكته ليخرجكم من الظلمات الى النور).

((چـرا كـه او نسبت به مؤمنان رحيم و مهربان است)) (وكان بالمؤمنين رحيما)و به همين دليل هدايت و رهبرى آنها را برعهده گرفته و فرشتگانش را نيز مامورامداد آنها نموده است.

آرى ! ايـن آيـه بـشـارتـى اسـت بزرگ براى همه سالكان راه حق و به آنها نويدمى دهد كه از جانب معشوق كششى نيرومند است ، تا كوشش عاشق بيچاره به جايى برسد!.

آرى ! اين رحمت خاص خداست كه مؤمنان را از ظلمات اوهام و شهوات ووساوس شيطانى بيرون مـى آورد و به نور يقين و اطمينان و تسلط بر نفس رهنمون مى گردد كه اگر رحمت او نبود اين راه پرپيچ و خم هرگز پيموده نمى شد.

(آيـه)ـدر ايـن آيـه مـقـام مؤمنان و پاداش آنها را به عاليترين وجه و در كوتاهترين عبارت ترسيم كـرده ، مـى گـويد: ((تحيت فرشتگان الهى به آنهادر (روز قيامت) روزى كه او را ديدار مى كنند سلام است)) (تحيتهم يوم يلقونه سلا م).

ايـن سلامى است كه نشانه سلامت از عذاب و از هرگونه درد و رنج و ناراحتى است ، سلامى است توام با آرامش و اطمينان.

بـعـد از ايـن تحيت كه در حقيقت مربوط به آغاز كار است اشاره به پايان كار آنهاكرده ، مى فرمايد: ((خداوند براى آنها پاداش پرارزشى فراهم ساخته است))(واعدلهم اجرا كريما).

بـه تـنـاسـب بحثى كه در آيه قبل درباره پيامبران گذشت اين آيه به يكى ازمهمترين برنامه هاى عـمـومـى انـبيا اشاره كرده ، مى فرمايد: پيامبران پيشين ((كسانى بودند كه تبليغ رسالتهاى الهى مـى كردند و از او مى ترسيدند و از هيچ كس جز خداواهمه نداشتند)) (الذين يبلغون رسـالا ت اللّه ويخشونه ولا يخشون احدا الا اللّه).

تو نيز در تبليغ رسالتهاى پروردگار نبايد كمترين وحشتى از كسى داشته باشى !.

اصولا كار پيامبران در بسيارى از مراحل شكستن سنتهاى غلط است و اگربخواهند كمترين ترس و وحـشـتـى بـه خود راه بدهند در انجام رسالت خود پيروزنخواهند شد قاطعانه بايد پيش روند، حرفهاى ناموزون بدگويان را به جان خريدارشوند و بى اعتنا به جوسازيها به برنامه هاى خود ادامه دهند چرا كه همه حسابها به دست خداست.

لـذا در پـايـان آيـه مـى فـرمـايـد: ((همين بس كه خداوند (حافظ اعمال بندگان و)حسابگر (و جزادهنده آنها) است)) (وكفى باللّه حسيبا).

هـم حـسـاب ايـثـار و فداكارى پيامبران را در اين راه نگه مى دارد و پاداش مى دهد و هم سخنان ناموزون و ياوه سرايى دشمنان را محاسبه و كيفر مى دهد.

ايـن آيـه دلـيـل روشـنى است بر اينكه شرط اساسى براى پيشرفت در مسائل تبليغاتى قاطعيت و اخلاص و عدم وحشت از هيچ كس جز از خداست.

(آيه)ـمساله خاتميت : اين آيه آخرين سخنى است كه خداوند درارتباط با مساله ازدواج پيامبر(ص) بـا ((همسر مطلقه زيد)) براى شكستن يك سنت غلط جاهلى ، بيان مى دارد، و ضمنا حقيقت مهم ديـگـرى را ـكه مساله خاتميت است ـ در ذيل آن بيان مى كند، مى فرمايد: ((محمد پدر هيچ يك از مردان شما نبوده و نيست)) (ما كان محمد ابا احد من رجالكم).

نه ((زيد)) و نه ديگرى ، و اگر يك روز نام پسر محمد بر او گذاردند اين تنها يك عادت و سنت بود كه با ورود اسلام و نزول قرآن برچيده شد نه يك رابطه طبيعى وخويشاوندى.

سـپـس مـى افزايد: ((ولى (او) رسول خدا و ختم كننده و آخرين پيامبران است))(ولكن رسول اللّه وخاتم النبيين).

بنابراين صدر آيه ارتباط نسبى را بطوركلى قطع مى كند، و ذيل آيه ارتباطمعنوى ناشى از رسالت و خاتميت را اثبات مى نمايد، و از اينجا پيوند صدر و ذيل روشن مى شود.

و الـبته خداوند عالم و آگاه همه آنچه را در اين زمينه لازم بوده در اختيار اوگذارده ، از اصول و فـروع و كـلـيات و جزئيات در تمام زمينه ه، و لذا در پايان آيه مى فرمايد: ((و خداوند به همه چيز آگاه است)) (وكان اللّه بكل شى عليما).

بـه دنـبـال بحثهايى كه درباره وظائف همسران پيامبر(ص) در آيات گذشته ذكرشده در اين آيه سـخـنى جامع و پرمحتوا درباره همه زنان و مردان و صفات برجسته آنها بيان شده است ، و ضمن بـرشـمـردن ده وصف از اوصاف اعتقادى و اخلاقى وعملى آنان ، پاداش عظيم آنها را در پايان آيه برشمرده است.

مى گويد: ((مردان مسلمان و زنان مسلمان)) (ان المسلمين والمسلمات).

((و مردان مؤمن و زنان مؤمنه)) (والمؤمنين والمؤمنات).

اشـاره بـه ايـن كـه اسـلام هـمان اقرار به زبان است كه انسان را در صف مسلمين قرار مى دهد، و مشمول احكام آنها مى كند، ولى ايمان تصديق به قلب و دل است واعمالى كه به دنبال آن مى آيد.

((و مـردانـى كـه مطيع فرمان خدا هستند و زنانى كه از فرمان حق اطاعت مى كنند))(والقانتين والقانتات).

سـپس به يكى ديگر از مهمترين صفات مؤمنان راستين ، يعنى حفظ زبان پرداخته ، مى گويد: ((و مردان راستگو و زنان راستگو)) (والصادقين والصادقات).

و از آنـجـا كه ريشه ايمان ، صبر و شكيبايى در مقابل مشكلات است ، و نقش آن در معنويات انسان هـمـچـون نقش ((سر)) است در برابر ((تن)) پنجمين وصف آنها رااين گونه بازگو مى كند: ((و مردان صابر و شكيبا و زنان صابر و شكيبا)) (والصابرين والصابرات).

از طـرفـى مـى دانـيـم يكى ازبدترين آفات اخلاقى ، كبر و غرور و حب جاه است ،و نقطه مقابل آن ((خـشوع))، لذا در ششمين توصيف مى فرمايد: ((و مردان با خشوع وزنان باخشوع)) (والخاشعين والخاشعات).

گـذشـتـه از حـب جـاه ، حـب مـال ، نيز آفت بزرگى است ، و اسارت در چنگال آن ،اسارتى است دردنـاك ، و نـقـطـه مـقـابـل آن انفاق و كمك كردن به نيازمندان است ، لذادر هفتمين توصيف مى گويد: ((و مردان انفاق گر و زنان انفاق كننده)) (والمتصدقين والمتصدقات).

سـه چـيـز اسـت كه اگر انسان از شر آن در امان بماند از بسيارى از شرور و آفات اخلاقى در امان اسـت ، زبـان و شكم و شهوت جنسى ، به قسمت اول در چهارمين توصيف اشاره شد، اما به قسمت دوم و سـوم در هـشـتمين و نهمين وصف مؤمنان راستين اشاره كرده ، مى گويد: ((و مردانى كه روزه مى دارند و زنانى كه روزه مى دارند))(والصائمين والصائمات).

((و مـردانـى كه دامان خود را از آلودگى به بى عفتى حفظ مى كنند، و زنانى كه عفيف و پاكند)) (والحافظين فروجهم والحافظات).

سـرانـجـام بـه دهـمين و آخرين صفت كه تداوم تمام اوصاف پيشين بستگى به آن دارد پرداخته ، مى گويد: ((و مردانى كه بسيار به ياد خدا هستند، و زنانى كه بسيارياد خدا مى كنند)) (والذاكرين اللّه كثيرا والذاكرات).

آرى ! آنـهـا بـا يـاد خدا در هر حال و در هر شرايط، پرده هاى غفلت و بى خبرى را از قلب خود كنار مـى زنند، وسوسه ها و همزات شياطين را دور مى سازند و اگرلغزشى از آنان سرزند، فورا در مقام جبران برمى آيند.

در پايان آيه ، پاداش بزرگ اين گروه از مردان و زنانى را كه داراى ويژگيهاى ده گانه فوق هستند چنين بيان مى كند: ((خداوند براى آنها مغفرت و پاداش عظيمى فراهم ساخته است)) (اعداللّه لهم مغفرة واجرا عظيما).

نـخـست با آب مغفرت گناهان آنها را ـكه موجب آلودگى روح و جان آنهااست ـ مى شويد، سپس پاداش عظيمى كه عظمتش را جز او كسى نمى داند دراختيارشان مى نهد.

آيـه ـ شـان نـزول : ايـن آيـه در مورد داستان ازدواج زينب بنت جحش (دختر عمه پيامبر گرامى اسلام) با زيدبن حارثه برده آزاد شده پيامبر(ص) نازل شده است.

قـبل از زمان بعثت و بعد از آن كه خديجه با پيامبر(ص) ازدواج كرد خديجه برده اى به نام ((زيد)) خريدارى نمود كه بعدا آن را به پيامبر(ص) بخشيد و حضرت او را آزاد فرمود، و چون طائفه اش او را از خود راندند پيامبر(ص) نام ((فرزند خود))بر او نهاد.

هـنگامى كه پيامبر(ص) تصميم گرفت براى ((زيد)) همسرى برگزيند از ((زينب بنت جحش)) كه دختر ((اميه)) دختر ((عبدالمطلب)) (دختر عمه اش) بود براى اوخواستگارى نمود ((زينب)) نخست چنين تصور مى كرد كه پيامبر(ص) مى خواهد اورا براى خود انتخاب كند، خوشحال شد و رضـايـت داد، ولى بعدا كه فهميدخواستگارى از او براى ((زيد)) است ، سخت ناراحت شد و سر باز زد، برادرش ((عبداللّه)) نيز با اين امر به سختى مخالفت نمود.

در ايـنـجـا بود كه آيه نازل شد و به امثال زينب و بعداللّه هشدار داد كه آنهانمى توانند هنگامى كه خـدا و پيامبرش كارى را لازم مى دانند مخالفت كنند، آنها كه اين مساله را شنيدند در برابر فرمان خدا تسليم شدند.

اما اين ازدواج ديرى نپاييد و بر اثر ناسازگاريهاى اخلاقى ميان طرفين ، منجربه طلاق شد.

سـپـس پـيامبر(ص) براى جبران اين شكست زينب در ازدواج ، او را به فرمان خدا به همسرى خود برگزيد.

تـفسير: مى دانيم روح اسلام ((تسليم)) است ، آن هم ((تسليم بى قيد و شرط دربرابر فرمان خدا)) ايـن مـعنى در آيات مختلفى از قرآن با عبارات گوناگون منعكس شده است ، از جمله در اين آيه مـى فرمايد: ((هيچ مرد و زن با ايمانى حق نداردهنگامى كه خدا و پيامبرش مطلبى را لازم بدانند اختيارى از خود در برابر فرمان خدا داشته باشند)) (وما كان لمؤمن ولا مؤمنة اذا قضى اللّه ورسوله امـرا ان يكون لهم الخيرة من امرهم) آنها بايد اراده خود را تابع اراده حق كنند، همان گونه كه سر تاپاى وجودشان وابسته به اوست.

ايـن درست به آن مى ماند كه يك طبيب ماهر به بيمار بگويد در صورتى به درمان تو مى پردازم كه در برابر دستوراتم تسليم محض شوى ، و از خود اراده اى نداشته باشى ، اين نهايت دلسوزى طبيب را نسبت به بيمار نشان مى دهد و خدا ازچنين طبيبى برتر و بالاترست.

لـذا در پايان آيه به همين نكته اشاره كرده ، مى فرمايد: ((كسى كه نافرمانى خداو پيامبرش را كند گرفتار گمراهى آشكارى شده است)) (ومن يعص اللّه ورسوله فقدضل ضلا لا مبينا).

راه سعادت گم مى كندو به بيراهه و بدبختى كشيده مى شود.

(آيه)ـسپس به داستان معروف ((زيد)) و همسرش ((زينب)) كه يكى ازمسائل حساس زندگانى پـيـامـبـر گـرامـى اسـلام (ص) است و ارتباط با مساله همسران پيامبر(ص) ـكه در آيات پيشين گـذشـت داردـ پرداخته ، مى گويد: ((به خاطر بياورزمانى را كه به كسى كه خداوند به او نعمت داده بـود، و تـو نـيز به او نعمت بخشيده بودى مى گفتى همسرت را نگاهدار و از خدا بپرهيز)) و پـيـوسـتـه ايـن امـر را تكرارمى كردى ! (واذ تقول للذى انعم اللّه عليه وانعمت عليه امسك عليك زوجك واتق اللّه).

مـنـظور از ((نعمت خداوند)) همان نعمت هدايت و ايمان است كه نصيب ((زيدبن حارثه)) كرده بود، و نعمت پيامبر(ص) اين بود كه وى را آزاد كرد و همچون فرزند خويش گراميش داشت.

از ايـن آيـه اسـتـفاده مى شود كه ميان زيد و زينب ، مشاجره اى درگرفته بود و اين مشاجره ادامه يافت و در آستانه جدايى و طلاق قرار گرفت ، و پيامبر(ص) كرارا ومستمرا او را نصيحت مى كرد و از جدايى و طلاق باز مى داشت.

بـعـد مـى افزايد: ((تو در دل چيزى را پنهان مى داشتى كه خداوند آن راآشكار مى كند، و از مردم مى ترسيدى در حالى كه خداوند سزاوارتر است كه از اوبترسى))! (وتخفى فى نفسك مااللّه مبديه وتخشى الناس واللّه احق ان تخشيه).

مـسـاله ترس از خدا نشان مى دهد كه اين ازدواج به عنوان يك وظيفه انجام شده كه بايد به خاطر پروردگار ملاحظات شخصى را كنار بگذارد تا يك هدف مقدس الهى تامين شود، هرچند به قيمت زخم زبان كوردلان تمام گردد.

لـذا در دنباله آيه مى فرمايد: ((هنگامى كه زيد نيازش را از آن زن به سرآورد (واز او جدا شد) ما او را بـه هـمـسـرى تـو درآورديـم ، تا مشكلى براى مؤمنان در ازدواج باهمسران پسرخوانده هايشان ـهنگامى كه از آنها طلاق بگيرندـ نباشد)) (فلما قضى زيد منها وطرا زوجنا كها لكى لا يكون على المؤمنين حرج فى ازواج ادعيائهم اذا قضوا منهن وطرا).

و اين كارى بود كه مى بايست انجام بشود ((و فرمان خدا انجام شدنى است))(وكان امراللّه مفعول).

بـنـابـراين ، اين ازدواج الهى ، يك مساله اخلاقى و انسانى بود و نيز وسيله مؤثرى براى شكستن دو سـنـت غـلط جاهلى ; حرمت ازدواج با همسر مطلقه پسرخوانده ، و قبح ازدواج با همسر مطلقه يك غلام و برده آزاد شده.

(آيه)ـاين آيه در تكميل بحثهاى گذشته چنين مى گويد: ((هيچ گونه سختى و حرجى بر پيامبر در آنچه خدا براى او واجب كرده است نيست)) (ما كان على النبى من حرج فيما فرض اللّه له).

آنجا كه خداوند فرمانى به او مى دهد، ملاحظه هيچ امرى در برابر آن جايزنيست و بدون هيچ چون و چرا بايد به مرحله اجرا درآيد.

اصـولا سـنـت شكنى و برچيدن آداب و رسوم خرافى و غيرانسانى همواره باسر و صدا توام است ، و پيامبران هرگز نبايد به اين سر و صداها اعتنا كنند.

لـذا در جـمـلـه بـعد مى فرمايد: ((اين سنت الهى در مورد پيامبران در امم پيشين نيز جارى بوده است)) (سنة اللّه فى الذين خلوا من قبل).

تنها تو نيستى كه گرفتار اين مشكلى ، بلكه همه انبيا به هنگام شكستن سنتهاى غلط گرفتار اين ناراحتيها بوده اند.

و در پـايـان آيه براى تثبيت ، قاطعيت در اين گونه مسائل بنيادى مى فرمايد:((فرمان خدا همواره روى حساب و برنامه دقيقى است و بايد به مرحله اجرا درآيد))(وكان امراللّه قدرا مقدورا).