از آنـجـا كـه در آيـه قبل اختيارات وسيع و گسترده پيامبر اسلام (ص) بيان شد،در اينجا وظائف سـنـگين پيامبر(ص) و ساير پيامبران بزرگ را بيان مى كند، زيرامى دانيم همواره اختيارات توام با مسؤوليتهاست.

نـخست مى فرمايد: به خاطر بياور ((هنگامى را كه از پيامبران پيمان گرفتيم و(همچنين) از تو و از نوح و ابراهيم و موسى و عيسى بن مريم ، و ما از همه آنان پيمان محكمى گرفتيم)) كه در اداى مـسؤوليت تبليغ و رسالت كوتاهى نكنند! (واذ اخذنامن النبيين ميثاقهم ومنك ومن نوح وابرهيم وموسى وعيسى ابن مريم واخذنامنهم ميثاقا غليظا).

به اين ترتيب نخست تمام پيامبران را در مساله ميثاق مطرح مى كند، سپس ازپنج پيامبر اولواالعزم نام مى برد كه در آغاز آنها شخص پيامبر اسلام به خاطر شرافت و عظمتى كه دارد آمده است.

ايـن پـيـمـان مـؤكـد هـمان ادا كردن مسؤوليت تبليغ و رسالت و رهبرى و هدايت مردم در تمام زمينه ها و ابعاد است.

و نيز موظف بودند يكديگر را تاييد نمايند، و پيامبران پيشين ، امتهاى خود رابراى پذيرش پيامبران بعد آماده سازند، همان گونه كه پيامبران بعد بايد دعوت پيامبران پيشين را تصديق و تاكيد نمايند.

(آيـه)ـدر ايـن آيـه هدف از بعثت انبيا و پيمان مؤكدى را كه از آنها گرفته شده است چنين بيان مى كند: ((هدف اين است كه خداوند از صدق راستگويان پرسش كند و براى كافران عذاب دردناك آماده ساخته است)) (ليسئل الصادقين عن صدقهم واعد للكافرين عذابا اليما).

مـنظور از ((صادقين)) مؤمنانى مى باشند كه در ميدان حمايت از آيين خد، وجهاد و ايستادگى در برابر مشكلات ، و بذل جان و مال ، صداقت و راستگويى خودرا به ثبوت رسانده اند.

در تعقيب آيات گذشته كه به پيامبر(ص)دستور مى داد تنها از وحى الهى تبعيت كند نه از كافران و مـنـافـقـان ، در ايـنـجانتيجه تبعيت از آنها را منعكس مى كند كه پيروى از آنان انسان را به يك مشت خرافات و اباطيل و انحرافات دعوت مى نمايد كه سه مورد آن در اين آيه بيان شده است.

نـخست مى فرمايد: ((خداوند براى هيچ كس دو دل در درونش نيافريده))! (ماجعل اللّه لرجل من قلبين فى جوفه).

جمله فوق معنى عميقى دارد و آن اين كه انسان يك قلب بيشتر نداردو در اين قلب جز عشق يك مـعـبـود نمى گنجد، آنها كه دعوت به شرك و معبودهاى متعدد مى كنند، بايد قلبهاى متعددى داشته باشند تا هريك را كانون عشق معبودى سازند!.

لذا در حديثى از اميرمؤمنان على (ع) در تفسير اين آيه مى خوانيم ; كه فرمود:.

((دوستى ما و دوستى دشمن ما در يك قلب نمى گنجد چرا كه خدا براى يك انسان دو قلب قرار نـداده اسـت كـه بـا يـكـى دوسـت بـدارد و بـا ديگرى دشمن ،دوستان ما در دوستى ما خالصند هـمـان گونه كه طلا در كوره خالص مى شود هركس مى خواهد اين حقيقت را بداند، قلب خود را آزمـايـش كند اگرچيزى از محبت دشمنان ما در قلبش با محبت ما آميخته است از ما نيست و ما هم از او نيستيم)).

بنابراين قلب واحد، كانون اعتقاد واحدى است و آن هم برنامه عملى واحدى را اجرا مى كند چرا كه انسان نمى تواند حقيقتا معتقد به چيزى باشد اما درعمل از آن جدا شود.

قـرآن سـپس به خرافه ديگرى از عصر جاهليت مى پردازد و آن خرافه ((ظهار))است ، آنها هنگامى كـه از هـمسر خود ناراحت مى شدند و مى خواستند نسبت به او اظهار تنفر كنند به او مى گفتند: ((انـت عـلى كظهر امى ; تو نسبت به من مانندپشت مادر منى))! و با اين گفته او را به منزله مادر خود مى پنداشتند و اين سخن رابه منزله طلاق !.

قـرآن در دنـبـالـه اين آيه مى گويد: ((خداوند هرگز همسرانتان را كه مورد ظهارقرار مى دهيد مادران شما قرار نداده)) و احكام مادر ر، در مورد آنان مقرر نكرده است (وما جعل ازواجكم اللا ئى تظاهرون منهن امهاتكم).

اسـلام اين برنامه جاهلى را امضا نكرد، بلكه براى آن مجازاتى قرار داد و آن اين كه : شخصى كه اين سخن را مى گويد حق ندارد با همسرش نزديكى كند تا اين كه كفاره لازم را بپردازد، و اگر كفاره نداد و به سراغ همسر خود نيز نيامد همسر مى تواندبا توسل به ((حاكم شرع)) او را وادار به يكى از دو كـار كـنـد يـا رسـمـا و طبق قانون اسلام او را طلاق دهد و از او جدا شود، و يا كفاره دهد و به زندگى زناشويى همچون سابق ادامه دهد.

سـپـس به سومين خرافه جاهلى پرداخته ، مى گويد: ((و (نيز، خداوند) فرزندخوانده هاى شما ر، فرزند حقيقى شما قرار نداده است)) (وما جعل ادعياكم ابناكم).

تـوضيح اينكه : در عصر جاهليت معمول بوده كه بعضى از كودكان را به عنوان فرزند خود انتخاب مى كردند، و آن را پسر خود مى خواندند و به دنبال اين نامگذارى تمام حقوقى را كه يك پسر از پدر داشـت بـراى او قـائل مـى شدند از پدرخوانده اش ارث مى برد و پدر خوانده نيز وارث او مى شد، و تحريم زن پدر يا همسرفرزند در مورد آنها حاكم بود.

اسلام ، اين مقررات غيرمنطقى و خرافى را به شدت نفى كرد.

لـذا قـرآن بـعد از اين جمله مى افزايد: ((اين سخن شماست كه به دهان خودمى گوييد)) سخنى باطل و بى پايه (ذلكم قولكم بافواهكم).

مـى گـويـيـد فلان كس پسر من است ، در حالى كه در دل مى دانيد قطعا چنين نيست ، اين امواج صـوتـى فـقـط در فـضاى دهان شما مى پيچد و خارج مى شود، وهرگز از اعتقاد قلبى سرچشمه نمى گيرد.

ايـنها سخنان باطلى بيش نيست ((اما خداوند حق را مى گويد و او به راه راست هدايت مى كند)) (واللّه يقول الحق وهو يهدى السبيل).

سـخن حق به سخنى گفته مى شود كه با واقعيت عينى تطبيق كند، يا اگر يك مطلب قراردادى اسـت هـمـاهـنـگ با مصالح همه اطراف قضيه باشد، و مى دانيم مساله ناپسند ((ظهار)) در عصر جاهليت ، و يا ((پسر خواندگى)) كه حقوق فرزندان ديگر را تا حد زيادى پايمال مى كرد نه واقعيت عينى داشت و نه قراردادى حافظمصلحت عموم بود.

(آيه)ـسپس قرآن براى تاكيد بيشتر و روشن ساختن خط صحيح ومنطقى اسلام چنين مى افزايد: ((آنـها را به نام پدرانشان بخوانيد كه اين كار نزد خداعادلانه تر است)) (ادعوهم لا بائهم هو اقسط عنداللّه).

و بـراى رفـع بـهانه ها اضافه مى كند: ((و اگر پدرانشان را نمى شناسيد آنهابرادران دينى و موالى شما هستند)) (فان لم تعلموا آباهم فاخوانكم فى الدين ومواليكم).

يـعـنى عدم شناخت پدران آنها دليل بر اين نمى شود كه نام شخص ديگرى رابه عنوان ((پدر)) بر آنها بگذاريد، بلكه مى توانيد آنها را به عنوان برادر دينى يا دوست و هم پيمان خطاب كنيد.

ولـى از آنجا كه گاه انسان بر اثر عادت گذشته ، يا سبق لسان ، و يا اشتباه در تشخيص نسب افراد، مـمـكـن اسـت كسى را به غير پدرش نسبت دهد و اين ازحوزه اختيار انسان بيرون است ، خداوند عادل و حكيم ، چنين كسى را مجازات نخواهد كردم.

لـذا در ذيـل آيـه مـى افـزايـد: ((امـا گناهى بر شما نيست در خطاهايى كه از شما سرمى زند)) و بى توجه آنها را به نام ديگران صدا مى زنيد (وليس عليكم جناح فيمااخطاتم به).

((ولـى آنـچه را از روى عمد و اختيار مى گوييد)) مورد حساب قرار خواهد داد(ولكن ما تعمدت قلوبكم).

((و خداوند، آمرزنده و رحيم است)) (وكان اللّه غفورا رحيما) گذشته ها را برشما مى بخشد، سهو و نسيان و اشتباه و خطا را مورد عفو قرار مى دهد.

(آيه)ـاين آيه به مساله مهم ديگرى يعنى ابطال نظام ((مؤاخات))مى پردازد.

تـوضيح اينكه : هنگامى كه مسلمانان از مكه به مدينه هجرت كردند و اسلام پيوند و رابطه آنها را با بـسـتـگـان مشركشان كه در مكه بودند بكلى بريد پيامبر(ص) به فرمان الهى ، مساله عقد اخوت و پـيـمـان بـرادرى را در مـيـان آنها برقرار ساخت به اين ترتيب كه ميان ((مهاجران)) و ((انصار)) (دوبـه دو) پـيـمـان اخـوت و بـرادرى مـنعقد شد، وآنها همچون دو برادر حقيقى از يكديگر ارث مى بردند، ولى اين يك حكم موقت ومخصوص به اين حالت فوق العاده بود.

آيه نازل شد و ((نظام مؤاخات)) را بطوريكه جانشين نسب شود ابطال كرد وحكم ارث و مانند آن را مخصوص خويشاوندان حقيقى قرار داد.

مـنـتـهـى در ايـن آيه قبل از ذكر اين نكته ، به دو حكم ديگر، يعنى ((اولويت پيامبر(ص) نسبت به مؤمنين))، و ((بودن زنانى پيامبر(ص) به منزله مادر)) به عنوان مقدمه ، ذكر شده است.

مـى فـرمـايـد: ((پـيامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است)) (النبى اولى بالمؤمنين من انـفـسـهـم) يـعنى ، پيامبر اسلام (ص) در مسائل اجتماعى و هم فردى وخصوصى ، هم در مسائل مـربوط به حكومت ، و هم قضاوت و دعوت ، از هر انسانى نسبت به خودش سزاوارتر است ، و اراده و خواست او، مقدم بر اراده و خواست وى مى باشد.

البته پيامبر(ص) معصوم است و نماينده خدا جز خير و صلاح جامعه و فردرا در نظر نمى گيرد.

((و همسران او مادران آنها [ مؤمنان ] محسوب مى شوند)) (وازواجه امهاتهم).

البته مادر معنوى و روحانى ، همان گونه كه پيامبر (ص) پدر روحانى و معنوى امت است.

ايـن ارتباط و پيوند معنوى ، تنها تاثيرش مساله ((حفظ احترام)) و ((حرمت ازدواج)) با زنان پيامبر بـود، يـعـنى مسلمانان حق داشتند، با دختران پيامبر ازدواج كنند، در حالى كه هيچ كس با دختر مـادر خـود نـمـى تـوانـد ازدواج كـند، و نيزمساله محرميت و نگاه كردن به همسران پيامبر براى هيچ كس جز محارم آنهامجاز نبود.

بـا اين كه پيامبر(ص) به منزله پدر، و همسران او به منزله مادران مؤمنين هستند، هيچ گاه از آنها ارث نمى برند، چگونه مى توان انتظار داشت كه پسرخوانده ها وارث گردند.

سپس مى افزايد: ((و خويشاوندان نسبت به يكديگر، از مؤمنان و مهاجران ،در آنچه خدا مقرر داشته است اولى هستند)) (واولوا الا رحام بعضهم اولى ببعض فى كتاب اللّه من المؤمنين والمهاجرين).

ولـى با اين حال براى اين كه راه را بكلى به روى مسلمانان نبندد و بتوانندبراى دوستان و كسانى كـه مـورد عـلاقـه آنها هستند چيزى به ارث بگذارند ـهرچند ازطريق وصيت نسبت به ثلث مال بـاشـدـ در پـايـان آيـه اضافه مى كند: ((مگر اين كه بخواهيد نسبت به دوستانتان نيكى كنيد)) و سهمى از اموال خود را به آنها بدهيد(الا ان تفعلوا الى اوليائكم معروفا).

و در آخـريـن جمله براى تاكيد همه احكام گذشته ، يا حكم اخير، مى فرمايد:((اين حكم در كتاب (الهى) نوشته شده است)) (كان ذلك فى الكتاب مسطورا).

مـسـالـه بـذرافـشانى توحيد و تبعيت از وحى الهى را مطرح كرده ، مى گويد: ((و ازآنچه از سوى پروردگارت به تو وحى مى شود پيروى كن)) (واتبع ما يوحى اليك من ربك).

و مـراقـب بـاش و بدان ((كه خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است)) (ان اللّه كان بما تعملون خبيرا).

بنابراين نخست بايد ديو را از درون جان بيرون راند تا فرشته درآيد.

بايد طاغوت زدايى كرد تا حكومت اللّه و نظام الهى جانشين آن گردد.

(آيه)ـو از آنجا كه در ادامه اين راه مشكلات فراوان است و تهديد وتوطئه و كارشكنى بسيار زياد، چـهارمين دستور را به اين صورت صادر مى كند: ((و برخدا توكل كن)) و از توطئه هايشان نترس ! (وتوكل على اللّه).

((و هـمـيـن بـس كه خداوند ولى و حافظ و مدافع (انسان) باشد)) (وكفى باللّه وكيل) اگر هزار دشمن قصد هلاكت تو را دارند، چون من دوست و ياور توام ازدشمنان باكى نداشته باش.

گـرچـه مـخـاطـب در ايـن آيـات شخص پيامبر است ، ولى پيداست كه دستورى است براى همه مؤمنان ، و همه مسلمانان جهان در هر عصر و هر زمان.

نـفى اطاعت كافران و منافقان است ، مى فرمايد: ((و از كافران و منافقان اطاعت مكن))! (ولا تطع الكافرين والمنافقين).

و در پـايـان ايـن آيه براى تاكيد اين موضوع مى گويد: ((خداوند عالم و حكيم است)) (ان اللّه كان عليما حكيما) اگر فرمان ترك پيروى آنها را به تو مى دهد روى علم و حكمت بى پايان اوست.

بـه هـر حـال ، بـعـد از تقوا و احساس مسؤوليت ، نخستين وظيفه ، شستشوى صفحه دل از اغيار و ريشه كن نمودن خارهاى مزاحم از اين سرزمين است.

در زمـينه تقوا و پرهيزكارى است كه زمينه ساز هر برنامه ديگرى مى باشد، مى فرمايد: ((اى پيامبر! تقواى الهى پيشه كن)) (يا ايها النبى اتق اللّه).

حـقيقت ((تقوا)) همان احساس مسؤوليت درونى است و تا اين احساس مسؤوليت نباشد انسان به دنبال هيچ برنامه سازنده اى حركت نمى كند.

از خـطـرنـاكـتـريـن پـرتـگـاهـهـايـى كـه بر سر راه رهبران بزرگ قرار دارد مساله پيشنهادهاى سازشكارانه اى است كه از ناحيه مخالفان مطرح مى گردد.

مـشـركـان ((مـكـه)) و مـنـافقان ((مدينه)) بارها كوشيدند كه با طرح پيشنهادهاى سازشكارانه پيامبرگرامى اسلام (ص) را از خط ((توحيد)) منحرف سازند.

امـا نـخـستين آيات سوره احزاب نازل شد و به توطئه آنها پايان داد وپيامبر(ص) را به ادامه روش قاطعانه اش در خط توحيد بدون كمترين سازش دعوت نمود.

اين آيات مجموعا چهار دستور مهم به پيامبر(ص) مى دهد:.

در حديثى از پيامبراسلام (ص) مى خوانيم : ((كسى كه سوره احزاب را تلاوت كند و به خانواده خود تعليم دهد از عذاب قبر در امان خواهد بود)).

و از امـام صـادق (ع) نـقـل شـده : ((كسى كه سوره احزاب را بسيار تلاوت كند درقيامت در جوار پيامبر و خاندان او خواهد بود)).

البته اين گونه فضائل و افتخارات براى تلاوتى است كه مبدا انديشه گرددوانديشه اى كه افق فكر انسان را چنان روشن سازد كه پرتوش دراعمال او ظاهرگردد.

به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.

آيـه ـ شـان نزول : در مورد نزول اين آيه و دو آيه بعد، گفته اند: اين آيات درمورد ((ابوسفيان)) و بـعضى ديگر از سران كفر و شرك نازل شده كه بعد از جنگ ((احد)) از ((پيامبراسلام))(ص) امان گـرفتند و وارد مدينه شدند و خدمت رسول خدا(ص) آمدند و عرض كردند: ((اى محمد! بيا و از بدگويى به خدايان ماصرف نظر كن ، و بگو آنها براى پرستش كنندگانشان شفاعت مى كنند)).

ايـن پـيـشنهاد پيامبر(ص) را ناراحت كرد، عمر برخاست و گفت : اجازه ده تاآنها را از دم شمشير بگذرانم !.

پـيـغمبر(ص) فرمود: ((من به آنها امان دادم چنين چيزى ممكن نيست)) امادستور داد آنها را از مدينه بيرون كنند.

اين آيات نازل شد و به پيامبر(ص) دستور داد كه به اين گونه پيشنهادهااعتنا نكند.

ايـن سوره يكى از پربارترين سوره هاى قرآن مجيد است ، و مسائل متنوع وبسيار مهمى را در زمينه اصول و فروع اسلام تعقيب مى كند.

بحثهايى را كه در اين سوره آمده است مى توان به هفت بخش تقسيم كرد:.

بـخش اول سرآغاز سوره است كه پيامبر اسلام (ص) را به اطاعت خداوند وترك تبعيت از كافران و پيشنهادهاى منافقان دعوت مى كند.

بـخـش دوم بـه پـاره اى از خـرافات زمان جاهليت مانند مساله ((ظهار)) كه آن راوسيله طلاق و جـدائى زن و مـرد از هـم مى دانستند، و همچنين مساله پسرخواندگى (تبنى) اشاره كرده و قلم بطلان بر آنها مى كشد.

بـخش سوم كه مهمترين بخش اين سوره است مربوط به جنگ احزاب وحوادث تكان دهنده آن ، و پيروزى اعجازآميز مسلمين بر كفار است.

بـخـش چهارم مربوط به همسران پيامبر است كه بايد در همه چيز الگو و اسوه براى زنان مسلمان باشند.

بـخـش پـنـجـم بـه داستان ((زينب)) دختر ((جحش)) كه روزى همسر پسرخوانده پيغمبر(ص) ((زيد)) بود و از او جدا شد اشاره مى كند.

بـخش ششم از مساله حجاب سخن مى گويد و همه زنان با ايمان را به رعايت اين دستور اسلامى توصيه مى كند.

بخش هفتم كه آخرين بخش را تشكيل مى دهد، اشاره اى به مساله مهم ((معاد)) دارد، و راه نجات در آن عـرصـه عـظـيـم و هـمـچنين مساله امانت دارى بزرگ انسان يعنى مساله تعهد و تكليف و مسؤوليت او را شرح مى دهد.

از آنجاكه بخش مهمى از اين سوره به ماجراى ((جنگ احزاب))(خندق) مى پردازد اين نام براى آن انتخاب شده است.

اين سوره در ((مدينه)) نازل شده و داراى 73 آيه است.

پرسش : 

سوره اسراء به چه معناست‌؟ لطفاً دربارة نزول آن مقداري توضيح دهيد.

پاسخ : 
"اسرأ" به معناي سفر شبانه است‌.(ر.ك‌: مفردات الفاظ قرآن‌، راغب اصفهاني‌، ص 237، دارالكاتب العربي‌، بيروت‌.) از آن جا كه اين سوره درباره سفر شبانه پيامبر از مسجد الحرام به مسجد الاقصي مي‌باشد، به همين خاطر، نام "اسرأ" بر اين سوره گذشته‌اند. اين سفر شبانه مقدمة سفر بزرگ معراج پيامبر گرامي اسلام‌است كه در سورة نجم بدان تصريح شده است‌. سوره اسرأ هفدهمين سوره براساس ترتيب مصحف و در مكه نازل شده و يكصد و يازده آيه دارد. بني اسرائيل‌، سبحان از ديگر نام‌هاي سوره مذكور مي‌باشد. 
برخي از محتواي كلي سورة اسرأ عبارتند از: 
1. بيان دلايل نبوت (قرآن و معراج‌) 
2. موضوع معاد، كيفر و پاداش‌، نامه عمل و نتايج آن‌. 
3. بخشي از تاريخ پرماجراي بني اسرائيل‌. 
4. مسأله آزادي و اختيار و بازگشت نتيجه اعمال خوب و بد به صاحب عمل‌. 
5. مسأله حساب و كتاب در اين جهان‌. 
6. حقوق به خصوص پدر و مادر. 
7. تحريم اسراف و تبذير، بخل‌، فرزند كشي‌، زنا، خوردن مال يتيم و... 
8. بحث توحيد و خداشناسي‌. 
9. تأثير قرآن براي درمان بيماري اخلاقي و اجتماعي‌. 
10. اعجاز قرآن‌. 
11. وسوسه‌هاي شيطان و هشدار به مؤمنان نسبت به راه‌هاي نفوذ شيطان‌. 
12. فرازهايي از تاريخ پيامبران و...(ر.ك‌: نمونه‌، آيت اللّه مكارم شيرازي و ديگران‌، ج 12، ص 2 ـ 6، دارالكتب الاسلامية‌، تهران / آشنايي با سوره‌ها، جواد محدثي‌، ص 47 ـ 48، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم‌.) 
eporsesh.com