تفسیر

جـمعى از مفسران در تفسير ((الجاهلية الا ولى)) در آيات مورد بحث گرفتارشك و ترديد شدند گويى نتوانستند باور كنند كه بعد از ظهور اسلام ، نوعى ديگرجاهليت در جهان پا به عرصه وجود خواهد گذاشت كه جاهليت عرب قبل ازاسلام در مقابل آن موضوع كم اهميتى خواهد بود.

ولـى امروز اين امر براى ما كه شاهد مظاهر جاهليت وحشتناك قرن بيستم هستيم كاملا حل شده است ، و بايد آن را به حساب يكى از پيشگوئيهاى اعجازآميزقرآن مجيد گذارد.

اگـر عـرب در عـصـر جـاهليت اولى ، جنگ و غارتگرى داشت ، و فى المثل چندين بار بازار عكاظ صحنه خونريزيهاى احمقانه گرديد كه چند تن كشته شدند،در جاهليت عصر ما جنگهاى جهانى رخ مى دهد كه گاه بيست ميليون نفر در آن قربانى و بيش از آن مجروح و ناقص الخلقه مى شوند!.

اگـر در جـاهـلـيـت عـرب زنان ، ((تبرج به زينت)) مى كردند، و روسريهاى خود را كنار مى زدند بـه گونه اى كه مقدارى از سينه و گلو و گردنبند و گوشواره آنهانمايان مى گشت ، در عصر ما كـلـوپـهـايى تشكيل مى شود به نام كلوپ برهنگان ـكه نمونه آن در انگلستان معروف است ـ كه با نهايت معذرت افراد در آن برهنه مادرزادمى شوند، رسوائيهاى پلاژهاى كنار دريا واستخرها و حتى معابر عمومى نگفتنى است.

اگـر در جـاهـليت عرب ، ((زنان آلوده ذوات الاعلام)) بودند كه پرچم بر در خانه خود مى زدند تا افـراد را بـه سـوى خـود دعـوت كـنـنـد!، در جاهليت قرن ما افرادى هستند كه در روزنامه هاى مـخـصـوص مطالبى را در اين زمينه مطرح مى كنند كه قلم ازذكر آن جدا شرم دارد، و جاهليت عرب بر آن صد شرف دارد.

خـلاصه چه گوييم از وضع مفاسدى كه در تمدن مادى ماشينى منهاى ايمان عصر ما وجود دارد كه ناگفتنش بهتر است ، و نبايد اين تفسير را با آن آلوده كرد.

آنـچـه گـفـتـيـم فـقـط مـشتى از خروار براى نشان دادن زندگى كسانى بود كه از خدافاصله مـى گـيـرنـد، و با داشتن هزاران دانشگاه و مراكز علمى و دانشمندان معروف ،در منجلاب فساد غـوطـه ورنـد، و حتى گاهى همين مراكز علمى و دانشمندانشان دراختيار همان فجايع و مفاسد قرار مى گيرند.

آيـه ـ شـان نـزول : هـنگامى كه ((اسما بنت عميس)) همسر ((جعفربن ابى طالب)) با شوهرش از ((حـبـشه)) بازگشت به ديدن همسران پيامبر(ص) آمد، يكى از نخستين سؤالاتى كه مطرح كرد اين بود: آيا چيزى از آيات قرآن درباره زنان نازل شده است ؟ آنها در پاسخ گفتند: نه !.

((اسما)) به خدمت پيامبر(ص) آمد، عرض كرد: ((اى رسول خدا جنس زن گرفتار خسران و زيان است !.

پيامبر(ص) فرمود: چرا؟.

عرض كرد: به خاطر اين كه در اسلام و قرآن فضيلتى درباره آنها همانند مردان نيامده است.

ايـنجا بود كه آيه نازل شد و به آنها اطمينان داد كه زن و مرد در پيشگاه خدا ازنظر قرب و منزلت يكسانند.

در آيـات گـذشـتـه سـخن از موقعيت و مسؤوليت سنگين همسران پيامبر(ص)بود، اين موضوع همچنان ادامه مى يابد و طى آياتى هفت دستور مهم به همسران پيامبر(ص) مى دهد.

نـخـسـت در مـقدمه كوتاهى مى فرمايد: ((اى همسران پيامبر! شما همچون يكى از زنان معمولى نيستيد اگر تقوا پيشه كنيد)) (يا نسا النبى لستن كاحد من النسا ان اتقيتن).

شـما به خاطر انتسابتان به پيامبر(ص) داراى موقعيت خاصى هستيد كه مى توانيد سرمشقى براى همه زنان باشيد، چه در مسير تقوا و چه در مسير گناه.

و بـه دنـبـال ايـن مـقـدمـه ـكه آنان را براى پذيرش مسؤوليتها آماده مى سازد و به آنها شخصيت مـى دهـدـ نـخـستين دستور را در زمينه عفت صادر مى كند و مخصوصابه سراغ يك نكته باريك مـى رود تـا مـسـائل ديـگـر در ايـن رابـطـه خودبه خود روشن گردد، مى فرمايد: ((پس بگونه اى هوس انگيز سخن نگوييد كه بيماردلان در شماطمع كنند)) (فلا تخضعن بالقول فيطمع الذى فى قلبه مرض).

بـلـكـه بـه هـنـگام سخن گفتن ، جدى و خشك و بطور معمولى سخن بگوييد، نه همچون زنان كـم شخصيت كه سعى دارند با تعبيرات تحريك كننده كه گاه توام با داد و اطوار مخصوصى است كه افراد شهوت ران را به فكر گناه مى افكند سخن بگوييد.

در پـايـان آيه دومين دستور را اين گونه شرح مى دهد: ((شما بايد به صورت شايسته اى (كه مورد رضاى خدا و پيامبر(ص) و توام با حق و عدالت باشد) سخن بگوييد)) (وقلن قولا معروفا).

(آيـه)ـسپس سومين دستور را كه آن نيز در زمينه رعايت عفت است چنين بيان مى كند: ((و شما در خـانـه هـاى خـود بمانيد و همچون جاهليت نخستين (در ميان مردم) ظاهر نشويد)) و اندام و وسـائل زيـنـت خـود را در معرض تماشاى ديگران قرار ندهيد (وقرن فى بيوتكن ولا تبرجن تبرج الجاهلية الا ولى).

منظور از ((جاهليت اولى)) همان جاهليتى است كه مقارن عصر پيامبر(ص)بوده ، و بطورى كه در تـواريـخ آمـده در آن موقع زنان حجاب درستى نداشتند، و دنباله روسرى هاى خود را به پشت سر مـى انداختند بطورى كه گلو و قسمتى از سينه وگردنبند و گوشواره هاى آنها نمايان بود، و به اين ترتيب قرآن همسران پيامبر(ص) رااز اين گونه اعمال باز مى دارد.

بدون شك اين يك حكم عام است ، و تكيه آيات بر زنان پيامبر(ص) به عنوان تاكيد بيشتر است.

بالاخره دستور چهارم و پنجم و ششم را به اين صورت بيان مى فرمايد: شمازنان پيامبر(ص) ((نماز را بـرپـا داريد، و زكات را بپردازيد و خدا و رسولش را اطاعت كنيد)) (واقمن الصلوة وآتين الزكوة واطعن اللّه ورسوله).

اين دستورات سه گانه نيز نشان مى دهد كه احكام فوق مخصوص به زنان پيامبر(ص) نيست ، بلكه براى همگان است هرچند در مورد آنان تاكيد بيشترى دارد.

در پايان آيه مى افزايد: ((خداوند فقط مى خواهد پليدى و گناه را از شمااهل بيت دور كند و كاملا شما را پاك سازد)) (انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت ويطهركم تطهيرا).

تـعـبـيـر بـه ((انـمـا)) كه معمولا براى حصر است ، دليل بر اين است كه اين موهبت ويژه خاندان پيامبر(ص) است.

جـمـلـه ((يـريد)) اشاره به اراده تكوينى پروردگار است ; يعنى معصومان به خاطرتاييدات الهى و اعـمـال پـاك خويش ، چنان هستند كه در عين داشتن قدرت و اختياربراى گناه كردن به سراغ گناه نمى روند.

روايـات بـسـيار زيادى كه در منابع اهل سنت و شيعه وارد شده شمول همه خاندان پيامبر(ص) را نـفـى مـى كـنـد و مـى گـويـد: مخاطب در آيه فوق و منظور از((اهل بيت)) منحصرا پنج نفرند: پيامبر(ص)، على (ع)، و فاطمه (ع) و حسن و حسين :.

(آيه)ـدر اين آيه ((هفتمين)) و آخرين و ظيفه همسران پيامبر بيان شده وهشدارى است به همه آنـان بـراى اسـتـفـاده كـردن از بـهترين فرصتى كه در اخيتار آنان براى آگاهى بر حقايق اسلام قـرارگـرفـتـه ، مى فرمايد: ((و آنچه را در خانه هاى شما ازآيات خداوند و حكمت و دانش خوانده مـى شود، ياد كنيد)) و خود را در پرتو آن بسازيد كه بهترين فرصت را در اختيار داريد (واذكرن ما يتلى فى بيوتكن من آيات اللّه والحكمة).

سرانجام در پايان آيه مى فرمايد: ((خداوند لطيف و خبير است)) (ان اللّه كان لطيفا خبيرا).

اشـاره بـه ايـن كـه او از دقيقترين و باريكترين مسائل باخبر و آگاه است ، و نيات شما را به خوبى مى داند، و از اسرار درون سينه هاى شما باخبر است.

(آيه)ـاما در نقطه مقابل نيز ((و هر كس از شما در برابر خدا و پيامبر(ص)خضوع و اطاعت كند و عـمـل صـالـحى به جا آورد پاداش او را دو چندان خواهيم داد، و روزى پرارزشى را براى او فراهم ساخته ايم)) (ومن يقنت منكن للّه ورسوله وتعمل صالحا نؤتها اجرها مرتين واعتدنا لها رزقا كريما).

فراموش نكرده ايد كه در آيات نخست اين سوره خداوند تاج افتخارى بر سرزنان پيامبر(ص) زده و آنـهـا را بـه عـنـوان ((ام الـمؤمنين)) (مادر مؤمنان) معرفى نموده ،بديهى است هميشه مقامات حـسـاس و افـتـخـارآفـريـن ، وظائف سنگينى نيز همراه دارد، چگونه زنان پيامبر(ص) مى توانند ام المؤمنين باشند ولى فكر و قلبشان در گروزرق و برق دنيا باشد؟.

پـيـامـبـر(ص) پـادشـاه نـيـست كه حرمسرائى داشته باشد پرزرق و برق ، و زنانش غرق جواهرات گرانقيمت و وسائل تجملاتى باشند.

در ايـن آيـه پـيـامـبر(ص) را مخاطب ساخته ، مى گويد: ((اى پيامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگى دنيا را مى خواهيد، و طالب زينت آن هستيد، بياييد هديه اى به شما دهم ، و شما را به طرز نيكويى رها سازم)) بى آنكه خصومت و مشاجره اى در كارباشد (يا ايها النبى قل لا زواجك ان كنتن تردن الحيوة الدنيا وزينتها فتعالين امتعكن واسرحكن سراحا جميل).

(آيـه)ـدر ايـن آيـه مـى افـزايـد: ((اما اگر شما خدا و پيامبرش و سراى آخرت را مى خواهيد (و به زنـدگـى سـاده از نـظر مادى و احيانا محروميتها قانع هستيد) پس خداوند براى نيكوكاران شما پـاداش عـظـيـمـى آمـاده ساخته است))(وان كنتن تردن اللّه ورسوله والدار الا خرة فان اللّه اعد للمحسنات منكن اجرا عظيما).

بنابراين تنها اظهار عشق و علاقه به خدا و سراى ديگر و پيامبر(ص) كافى نيست ، برنامه هاى عملى نيز بايد هماهنگ با آن باشد.

و به اين ترتيب خداوند تكليف همسران پيامبر(ص) را كه بايد الگو و اسوه زنان با ايمان باشند براى هميشه روشن ساخت.

گرچه مخاطب در اين سخنان ، همسران پيامبرند، ولى محتواى آيات و نتيجه آن ، همگان را شامل مى شود، مخصوصا كسانى كه در مقام رهبرى خلق و پيشوايى و تاسى مردم قرار گرفته اند.

(آيـه)ـسـپس در اين آيه به بيان موقعيت زنان پيامبر(ص) در برابر كارهاى نيك و بد، و همچنين مـقـام ممتاز و مسؤوليت سنگين آنه، با عباراتى روشن پرداخته ، مى گويد: ((اى همسران پيامبر! هـركـدام از شما گناه آشكار و فاحشى مرتكب شود عذاب او دوچندان خواهد بود، و اين براى خدا آسـان اسـت)) (يـا نـساالنبى من يات منكن بفاحشة مبينة يضاعف لها العذاب ضعفين وكان ذلك على اللّه يسيرا).

شـمـا در خـانـه وحـى و مـركـز نبوت زندگى مى كنيد، ديگران به شما نگاه مى كنندو اعمالتان سـرمـشقى است براى آنه، بنابراين گناهتان در پيشگاه خدا عظيمتر است چرا كه هم ثواب و هم عذاب بر طبق معرفت و ميزان آگاهى ، و همچنين تاثير آن درمحيط داده مى شود.

پيروزى بر اين گروه ستمگر و لجوج نتايج پربارى براى مسلمانان داشت ازجمله :

الف) پاك شدن جبهه داخلى مدينه و آسوده شدن خاطر مسلمان ازجاسوسهاى يهود.

ب) فروريختن پايگاه مشركان عرب در مدينه و قطع اميد آنان از شورشى ازدرون.

ج) تقويت بنيه مالى مسلمين به وسيله غنايم اين جنگ.

د) هموار شدن راه پيروزيهاى آينده ، مخصوصا فتح خيبر!.

ه) تثبيت موقعيت حكومت اسلامى در نظر دوست و دشمن در داخل وخارج مدينه.

آيه ـ شان نزول : همسران پيامبر(ص) بعد از پاره اى از غزوات كه غنائم سرشارى در اختيار مسلمين قـرار گـرفت تقاضاهاى مختلفى از پيامبر(ص)در مورد افزايش نفقه يا لوازم گوناگون زندگى داشتند.

طـبـق نـقـل بـعـضـى از تـفـاسير، ((ام سلمه)) از ((پيامبر))(ص) كنيز خدمتگزارى تقاضا كرد و ((مـيـمـونه)) حله اى خواست ، و ((زينب)) بنت جحش پارچه مخصوص يمنى و ((حفصه)) جامه مـصـرى ، ((جـويـريـه)) لـبـاس مـخصوص خواست ، و ((سوده)) گليم خيبرى ! خلاصه هركدام درخواستى نمودند.

پـيـامبر(ص) كه مى دانست تسليم شدن در برابر اين گونه درخواستها كه معمولا پايانى ندارد چه عـواقبى براى ((بيت نبوت)) در بر خواهد داشت ، از انجام اين خواسته ها سر باز زد و يك ماه تمام از آنها كناره گيرى نمود، تا اين كه اين آيه و سه آيه بعد از آن نازل شد و با لحن قاطع و در عين حال توام با رافت و رحمت به آنهاهشدار داد كه اگر زندگى پرزرق و برق دنيا مى خواهيد مى توانيد از پـيـامـبـر(ص) جـداشـويـد و بـه هر كجا مى خواهيد برويد، و اگر به خدا و رسول خدا و روز جزا دل بـسـتـه ايد و به زندگى ساده و افتخارآميز خانه پيامبر(ص) قانع هستيد بمانيد و ازپاداشهاى بزرگ پروردگار برخوردار شويد.

در مـديـنـه سـه طـايـفـه مـعـروف از يهود زندگى مى كردند: ((بنى قريظه))،((بنى النضير)) و ((بنى قينقاع)).

هـر سـه گـروه بـا پـيـامـبر اسلام (ص) پيمان بسته بودند كه با دشمنان او همكارى و به نفع آنها جاسوسى نكنند.

ولـى طـايـفـه ((بـنى قينقاع)) در سال دوم هجرت و طايفه ((بنى نضير)) در سال چهارم هجرت ، هركدام به بهانه اى پيمان خود را شكستند و به مبارزه روياروى باپيامبر(ص) دست زدند، سرانجام مقاومت آنها درهم شكست و از مدينه بيرون رانده شدند.

بـنـابـراين در سال پنجم هجرت كه غزوه ((احزاب)) رخ داد، تنها طايفه ((بنى قريظه)) در مدينه باقى مانده بودند، كه به مشركان عرب پيوستند و به روى مسلمانان شمشير كشيدند.

پـس از پـايـان غزوه احزاب ، جبرئيل به فرمان خدا بر پيغمبر وارد شد، و گفت :چرا سلاح بر زمين گـذاردى ؟ فرشتگان آماده پيكارند، هم اكنون بايد به سوى ((بنى قريظه)) حركت كنى ، و كار آنها يكسره شود.

منادى از طرف پيامبر(ص) صدا زد كه پيش از خواندن نماز عصر به سوى بنى قريظه حركت كنيد، مـسلمانان بسرعت آماده جنگ شدند و تازه آفتاب غروب كرده بود كه قلعه هاى محكم بنى قريظه را در حلقه محاصره خود درآوردند.

بيست و پنج روز اين محاصره به طول انجاميد و بعدا همگى تسليم شدند،گروهى به قتل رسيدند و پـيـروزى بـزرگ ديـگـرى بر پيروزى مسلمانان افزوده شده اين آيه و آيه بعد، پس از حصول اين پيروزى نازل شد، و خاطره اين ماجرا را به صورت يك نعمت و موهبت بزرگ الهى شرح داد.

نـخست مى فرمايد: ((و خداوند گروهى از اهل كتاب [ يهود] را كه از آنان [مشركان عرب ] حمايت كـردنـد از قـلـعـه هـاى مـحـكـمشان پايين كشيد)) (وانزل الذين ظاهرواهم من اهل الكتاب من صياصيهم).

از اينجا روشن مى شود كه يهود قلعه هاى خود را در كنار مدينه در نقطه مرتفعى ساخته بودند و بر فراز برجهاى آنها به دفاع از خويشتن مشغول مى شدند.

سپس مى افزايد: ((و خداوند در دلهاى آنها ترس و رعب افكند)) (وقذف فى قلوبهم الرعب).

و سـرانـجـام كـارشـان بـه جـايـى رسـيد كه ((گروهى را به قتل مى رسانديد و گروهى را اسير مى كرديد)) (فريقا تقتلون وتاسرون فريقا).

(آيـه)ـ((و زمـيـنـهـا و خانه ها و اموال آنها را در اختيار شما گذارد)) (واورثكم ارضهم وديارهم واموالهم).

و در پايان آيه مى فرمايد: ((همچنين زمينى (در اختيار شما قرار داد) كه هرگزدر آن گام ننهاده بوديد)) (وارضا لم تطؤها).

ظاهرا اين جمله اشاره به باغات و اراضى مخصوصى است كه در اختيار((بنى قريظه)) بود و احدى حق ورود به آن را نداشت ، چرا كه يهود در حفظ و انحصاراموال خود سخت مى كوشيدند.

((و خداوند بر هر چيزى قادر و تواناست)) (وكان اللّه على كل شى قديرا).

جـنـگ احـزاب نـقطه عطفى در تاريخ اسلام بود و توازن نظامى و سياسى رابراى هميشه به نفع مسلمانان بهم زد، بطور خلاصه مى توان پيامدهاى پربار اين جنگ را در چند جمله بيان كرد:.

الف) ناكام ماندن آخرين تلاش دشمن و درهم شكسته شدن برترين قدرت نهايى آنها.

ب) رو شدن دست منافقين و افشا شدن كامل اين دشمنان خطرناك داخلى.

ج) جبران خاطره دردناك شكست احد.

د) ورزيدگى مسلمانان ، و افزايش هيبت آنان در قلوب دشمنان.

ه) بالا رفتن سطح روحيه و معنويت مسلمين به خاطر معجزات بزرگى كه درآن ميدان مشاهده كردند.

و) تثبيت موقعيت پيامبر(ص) در داخل و خارج مدينه.

ز) فراهم شدن زمينه براى تصفيه مدينه از شر يهود بنى قريظه.

تاكنون از گروههاى مختلف و برنامه هاى آنها در غزوه ((احزاب)) سخن به ميان آمد.

قـرآن مجيد در پايان اين سخن از ((مؤمنان راستين)) و روحيه عالى و پايمردى واستقامت و ساير ويژگيهاى آنان در اين جهاد بزرگ ، سخن مى گويد.

و مـقـدمـه ايـن بـحـث را از شخص پيامبر اسلام كه پيشوا و بزرگ و اسوه آنان بودشروع مى كند، مـى گـويد: ((براى شما در (زندگى) رسول خدا (و عملكرد او در ميدان احزاب) سرمشق نيكويى بود براى آنها كه اميد به (رحمت) خدا و روز رستاخيزدارند و خدا را بسيار ياد مى كنند)) (لقد كان لكم فى رسول اللّه اسوة حسنة لمن كان يرجوا اللّه واليوم الا خر وذكراللّه كثيرا).

بهترين الگو براى شما نه تنها در اين ميدان كه در تمام زندگى ، شخص پيامبر(ص) است.

اين ناخداى بزرگ به هنگامى كه سفينه اش گرفتار سخت ترين طوفانه،مى شود كمترين ضعف و سسستى و دستپاچگى به خود راه نمى دهد، او هم ناخداست هم لنگر مطمئن اين كشتى ، هم چراغ هدايت است ، و هم مايه آرامش وراحت روح و جان سرنشينان.

جـمله ((لقد كان لكم فى رسول اللّه اسوة حسنة)) مفهومش اين است كه براى شما در پيامبر(ص) تاسى و پيروى خوبى است ، مى توانيد با اقتدا كردن به اوخطوط خود را اصلاح و در مسير ((صراط مستقيم)) قرار گيريد.

اين نكته نيز قابل توجه است كه على (ع) مى فرمايد: ((هرگاه آتش جنگ ،سخت شعله ور مى شد ما به رسول اللّه پناه مى برديم و هيچ يك از ما به دشمن نزديكتر از او نبود)).

(آيـه)ـبـعـد از ذكـر ايـن مـقدمه به بيان حال مؤمنان راستين پرداخته ،مى گويد: ((هنگامى كه مـؤمنان ، لشكريان احزاب را ديدند (نه تنها تزلزلى به دل راه ندادند بلكه) گفتند: اين همان است كه خدا و رسولش به ما وعده فرموده (و طلايه آن آشكار گشته) و خدا و رسولش راست گفته اند، و ايـن مـاجـرا جز بر ايمان و تسليم آنها نيفزود)) (ولما را المؤمنون الا حزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه ورسوله وصدق اللّه ورسوله وما زادهم الا ايمانا وتسليما).

ايـن وعده اشاره به سخنى است كه قبلا پيامبر(ص) گفته بود كه به زودى قبائل عرب و دشمنان مـخـتـلـف شما دست به دست هم مى دهند و به سراغ شمامى آيند، اما بدانيد سرانجام پيروزى با شماست.

بـه آنـها گفته شده بود كه شما در بوته هاى آزمايش سختى آزموده خواهيدشد، و آنها با مشاهده احزاب متوجه صدق گفتار خدا و پيامبر(ص) شدند و برايمانشان افزود.

(آيـه)ـاين آيه اشاره به گروه خاصى از مؤمنان است كه در تاسى به پيامبر(ص) از همه پيشگامتر بودند، و بر سر عهد و پيمانشان با خدا يعنى فداكارى تا آخرين نفس و آخرين قطره خون ايستادند.

مى فرمايد: ((در ميان مؤمنان مردانى هستند كه بر سر عهدى كه با خدا بستندصادقانه ايستاده اند، بـعـضـى پـيـمـان خـود را بـه آخـر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشيدند) و بعضى ديگر در انـتـظـارنـد)) (مـن المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر).

((و هرگز تغيير و تبديلى در عهد و پيمان خود ندادند)) (وما بدلوا تبديل).

بـه عـكـس مـنـافقان و يا مؤمنان ضعيف الايمان كه طوفان حوادث آنها را به اين طرف و آن طرف مى افكند، و هر روز فكر شوم و تازه اى در مغز ناتوان خودمى پروراندند.

آيه چنان مفهوم وسيعى دارد كه تمام مؤمنان راستين را در هر عصر و هر زمان شامل مى شود، چه آنـهـا كه جامه شهادت در راه خدا بر تن پوشيدند و چه آنها كه بدون هيچ گونه تزلزل بر سرعهد و پيمان با خداى خويش ايستاده اند و آماده جهاد وشهادتند.

(آيـه)ـايـن آيـه نـتيجه و هدف نهايى عملكردهاى مؤمنان و منافقان را دريك جمله كوتاه چنين بـازگو مى كند: ((هدف اين است كه خداوند صادقان را به خاطر صدقشان پاداش دهد، و منافقان را هـرگـاه بـخواهد عذاب كند و يا (اگر توبه كنند) ببخشد و توبه آنها را بپذيرد، چرا كه خداوند آمـرزنده و مهربان است)) (ليجزى اللّه الصادقين بصدقهم ويعذب المنافقين ان شا او يتوب عليهم ان اللّه كان غفورارحيما).

نـه صـدق و راستى و وفادارى مؤمنان مخلص بدون پاداش مى ماند، و نه سستى ها و كارشكنيهاى منافقان بدون كيفر.

(آيـه)ـايـن آيه كه آخرين سخن را درباره جنگ احزاب مى گويدو به اين بحث خاتمه مى دهد در عبارتى كوتاه جمع بندى روشنى از اين ماجراكرده در جمله اول مى فرمايد: ((خدا كافران را با دلى پـر از خشم بازگرداندبى آنكه نتيجه اى از كار خود گرفته باشند)) (ورد اللّه الذين كفروا بغيظهم لم ينالواخيرا).

در جـمله بعد مى افزايد: ((و خداوند (در اين ميدان) مؤمنان را از جنگ بى نيازساخت)) و پيروزى را نصيبشان كرد (وكفى اللّه المؤمنين القتال).

آن چـنـان عواملى فراهم كرد كه بى آنكه احتياج به درگيرى وسيع و گسترده اى باشد و مؤمنان مـتـحمل خسارات و ضايعات زيادى شوند جنگ پايان گرفت ، زيرا ازيكسو طوفان شديد و سردى اوضـاع مـشـركان را به هم ريخت ، و از سوى ديگر رعب و ترس و وحشت را كه آن هم از لشكرهاى نـامرئى خدا است بر قلب آنها افكند، و ازسوى سوم ضربه اى كه ((على بن ابي طالب (ع))) بر پيكر بزرگترين قهرمان دشمن ((عمرو بن عبد ود)) وارد ساخت و او را به ديار عدم فرستاد، سبب فرو ريختن پايه هاى اميد آنها شد، دست و پاى خود را جمع كردند و محاصره مدينه راشكستند و ناكام به قبائل خود باز گشتند.

و در آخرين جمله مى فرمايد: ((خداوند قوى و شكست ناپذير است)) (وكان اللّه قويا عزيزا).

مـمـكـن است كسانى ((قوى)) باشند اما ((عزيز)) و شكست ناپذير نباشند يعنى شخص قويترى بر آنان پيروز شود، ولى تنها ((قوى و شكست ناپذير)) در عالم خداست كه قوت و قدرتش بى انتهاست.

گفتيم كوره امتحان جنگ احزاب داغ شد، و همگى در اين امتحان بزرگ درگير شدند.

در ايـنـجا مسلمانان به گروههاى مختلفى تقسيم شدند: جمعى مؤمنان راستين بودند، گروهى خـواص مـؤمـنـان ، جـمـعى افراد ضعيف الايمان ، جمعى منافق ،جمعى منافق لجوج و سرسخت ، گـروهـى در فكر خانه و زندگى خويشتن و در فكرفرار بودند، جمعى سعى داشتند ديگران را از جهاد بازدارند و گروهى تلاش مى كردند رشته اتحاد خود را با منافقين محكم كنند.

در اين آيه گفتگوى منافقان و بيماردلان منعكس شده است.

مـى فـرمـايـد: ((و (نـيـز) بـه خاطر بياوريد هنگامى را كه منافقان و بيماردلان مى گفتند: خدا و پـيـامبرش چيزى جز وعده هاى دروغين به ما نداده اند))! (واذ يقول المنافقون والذين فى قلوبهم مرض ما وعدنا اللّه ورسوله الا غرورا).

در تـاريـخ جـنـگ احـزاب چنين آمده است كه ، در اثناى حفر خندق كه مسلمانان هريك مشغول كندن بخشى از خندق بودند روزى به قطعه سنگ سخت و بزرگى برخورد كردند كه هيچ كلنگى در آن اثـر نمى كرد، خبر به پيامبر(ص) دادند،پيامبر(ص) شخصا وارد خندق شد، و در كنار سنگ قـرار گـرفـت و كـلـنـگى را به دست گرفت و نخستين ضربه محكم را به مغز سنگ فرود آورد، قـسـمتى از آن متلاشى شدو برقى از آن جستن كرد، پيامبر(ص) تكبير پيروزى گفت ، مسلمانان نيز همگى تكبيرگفتند.

بـار دوم ضربه شديد ديگرى بر سنگ فرو كوفت قسمت ديگرى درهم شكست و برقى از آن جستن نمود پيامبر تكبير گفت و مسلمانان نيز تكبير گفتند.

سـرانـجام پيامبر سومين ضربه را بر سنگ فرودآورد و برق جستن كرد، وباقيمانده سنگ متلاشى شـد، حـضرت (ص) باز تكبير گفت و مسلمانان نيز صدا به تكبير بلند كردند، سلمان از اين ماجرا سؤال كرد.

پـيـامـبـر(ص) فـرمـود: ((در مـيان برق اول سرزمين حيره و قصرهاى پادشاهان ايران را ديدم ، و جبرئيل به من بشارت داد كه امت من بر آنها پيروز مى شوند! و دربرق دوم قصرهاى سرخ ‌فام شام و روم نمايان گشت ، و جبرئيل به من بشارت داد كه امت من بر آنها نيز پيروز خواهند شد! در برق سـوم قـصرهاى صنعا و يمن را ديدم وجبرئيل باز به من خبر داد كه امتم بر آنها نيز پيروز خواهند شد، بشارت باد بر شمااى مسلمانان))!.

منافقان نگاهى به يكديگر كردند و گفتند: چه سخنان عجيبى ؟ و چه حرفهاى باطل و بى اساسى ؟ او از مـديـنـه دارد سرزمين حيره و مدائن كسرى رامى بيند، و خبر فتح آن را به شما مى دهد، در حالى كه هم اكنون شما در چنگال يك مشت عرب گرفتاريد (و حالت دفاعى به خود گرفته ايد) و حتى نمى توانيد به بيت الحذر برويد (چه خيال باطل و پندار خامى ؟!).

آيـه فـوق نـازل شـد و گفت كه اين منافقان و بيماردلان مى گويند خدا وپيغمبرش جز فريب و دروغ وعده اى به ما نداده است ، (آنها از قدرت بى پايان پروردگار بى خبرند).

(آيـه)ـدر ايـن آيـه به شرح حال گروه خطرناكى از همين منافقان بيماردل كه نسبت به ديگران خـبـاثت و آلودگى بيشترى داشتند پرداخته ، مى گويد: ((و (نيز)به خاطر بياوريد هنگامى را كه گروهى از آنها گفتند: اى اهل يثرب ! (اى مردم مدينه)!اينجا جاى توقف شما نيست ، به خانه هاى خود بازگرديد)) (واذ قالت طائفة منهم يااهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا).

و بـه ايـن ترتيب مى خواستند جمعيت انصار را از لشكر اسلام جدا كنند اين ازيكسو، از سوى ديگر ((و گـروهـى از آنـان از پـيامبر اجازه بازگشت مى خواستند ومى گفتند: خانه هاى ما بى حفاظ اسـت ، در حـالـى كه بى حفاظ نبود; آنها فقطمى خواستند (از جنگ) فرار كنند)) (ويستاذن فريق منهم النبى يقولون ان بيوتناعورة وما هى بعورة ان يريدون الا فرارا).

((يثرب)) نام قديمى مدينه است ، پيش از آنكه پيامبر(ص) به آنجا هجرت كند، بعد از آن كم كم نام مدينة الرسول (شهر پيغمبر) بر آن گذارده شد كه مخفف آن همان ((مدينه)) بود.

(آيـه)ـايـن آيـه بـه سـسـتى ايمان اين گروه اشاره كرده ، مى گويد: ((آنها چنان بودند كه اگر دشـمـنـان از اطـراف مـديـنـه بـر آنان وارد مى شدند و پيشنهاد بازگشت به سوى شرك به آنان مـى كـردند مى پذيرفتند، و جز مدت كمى (براى انتخاب اين راه)درنگ نمى كردند)) (ولو دخلت عليهم من اقطارها ثم سئلوا الفتنة لا توها وما تلبثوابها الا يسيرا).

پـيداست مردمى كه اين چنين ضعيف و بى پاشنه اند نه آماده پيكار با دشمنندو نه پذيراى شهادت در راه خدا.

(آيـه)ـسـپس قرآن ، اين گروه منافق را به محاكمه مى كشد و مى گويد: ((آنهاقبلا با خدا عهد و پيمان بسته بودند كه پشت به دشمن نكنند، و (بر سر عهد خوددر دفاع از توحيد و اسلام و پيامبر بايستند، مگر آنها نمى دانند كه) عهد الهى موردسؤال قرار خواهد گرفت)) و در برابر آن مسؤولند (ولقد كانوا عاهدوا اللّه من قبل لا يولون الا دبار وكان عهداللّه مسؤل).

اصـولا هـركـسـى ايمان مى آورد و با پيامبر(ص) بيعت مى كند اين عهد را با اوبسته كه از اسلام و قرآن تا سرحد جان دفاع كند.

(آيـه)ـبعد از آنكه خداوند نيت منافقان را افشا كرد كه منظورشان حفظخانه هايشان نيست ، بلكه فرار از صحنه جنگ است ، با دو دليل به آنها پاسخ ‌مى گويد.

نـخـسـت به پيامبر مى فرمايد: ((بگو: اگر از مرگ يا كشته شدن فرار كنيد اين فرارسودى به حال شـمـا نخواهد داشت ; و در آن هنگام جز بهره كمى از زندگانى نخواهيد گرفت)) (قل لن ينفعكم الفرار ان فررتم من الموت او القتل واذا لا تمتعون الا قليل).

(آيه)ـديگر اينكه مگر نمى دانيد تمام سرنوشت شما به دست خداست ،و هرگز نمى توانيد از حوزه قدرت و مشيت او فرار كنيد.

مـى فرمايد: اى پيامبر! به آنها ((بگو: چه كسى مى تواند شما را در برابر اراده خدا حفظ كند اگر او بـدى يـا رحمتى را براى شما اراده كند))! (قل من ذاالذى يعصمكم من اللّه ان اراد بكم سؤا او اراد بكم رحمة).

((و آنـهـا جز خدا هيچ سرپرست و ياورى براى خود نخواهند يافت))(ولا يجدون لهم من دون اللّه وليا ولا نصيرا).

بـنـابـراين اكنون كه همه مقدرات شما به دست اوست فرمان او را در زمينه جهاد كه مايه عزت و سـربـلـندى در دنيا و در پيشگاه خداست به جان بپذيريد، وحتى اگر شهادت در اين راه به سراغ شما آيد با آغوش باز از آن استقبال كنيد.

(آيـه)ـسـپس به وضع گروهى ديگر از منافقين كه از ميدان جنگ احزاب كناره گيرى كردند و ديـگـران را نيز دعوت به كناره گيرى مى نمودند اشاره كرده ،مى گويد: ((خداوند آن گروهى از شما را كه كوشش داشتند مردم را از جنگ منصرف سازند مى داند)) (قد يعلم اللّه المعوقين منكم).

((و هـمـچـنـيـن كـسانى را كه به برادرانشان مى گفتند به سوى ما بياييد)) و دست ازاين پيكار خطرناك برداريد! (والقائلين لا خوانهم هلم الينا).

هـمـان كـسانى كه اهل جنگ و پيكار نيستند ((و جز مقدار كمى (آن هم از روى اكراه و يا ريا) به سراغ جنگ نمى روند)) (ولا ياتون الباس الا قليل).

(آيـه)ـدر ايـن آيه مى افزايد: انگيزه تمام اين كارشكنيها اين است كه : ((آنهادر همه چيز نسبت به شما بخيلند)) (اشحة عليكم).

نـه تـنـها در بذل جان در ميدان نبرد كه در كمكهاى مالى براى تهيه وسائل جنگ ، و در كمكهاى بدنى براى حفر خندق ، و حتى در كمكهاى فكرى نيز بخل مى ورزند، بخلى توام با حرص و حرصى روزافزون !.

بعد از بيان بخل آنها و مضايقه از هرگونه ايثارگرى ، به بيان اوصاف ديگرى ازآنها كه تقريبا جنبه عـمومى در همه منافقان در تمام اعصار و قرون دارد پرداخته چنين مى گويد: ((پس هنگامى كه (لـحـظات) ترس (و بحرانى) پيش مى آيد، مى بينى آن چنان به تو نگاه مى كنند و چشمهايشان در حـدقـه مـى چرخد كه گويى مى خواهندقالب تهى كنند))! (فاذا جا الخوف رايتهم ينظرون اليك تدور اعينهم كالذى يغشى عليه من الموت).

آنها چون از ايمان درستى برخوردار نيستند و تكيه گاه محكمى در زندگى ندارند، هنگامى كه در بـرابـر حـادثه سختى قرار گيرند كنترل خود را بكلى از دست مى دهند، گويى مى خواهند قبض روحشان كنند.

سـپـس مـى افزايد: ((اما همين ها هنگامى كه حالت خوف و ترس فرو نشست ،زبانهاى تند و خشن خود را با انبوهى از خشم و عصبانيت بر شما مى گشايند (وسهم خود را از غنائم مطالبه مى كنند) در حـالـى كـه در آن نـيـز حـريـص و بـخـيلند)) (فاذاذهب الخوف سلقوكم بالسنة حداد اشحة على الخير).

در پـايـان آيـه بـه آخـرين توصيف آنها كه در واقع ريشه همه بدبختيهايشان مى باشد اشاره كرده ، مى فرمايد: ((آنها (هرگز) ايمان نياورده اند)) (اولئك لم يؤمنوا).

((و به همين دليل خداوند اعمالشان را حبط و نابود كرد)) (فاحبط اللّه اعمالهم) چرا كه اعمالشان هرگز توام با انگيزه الهى و اخلاص نبوده است.

((و اين كار بر خدا آسان است)) (وكان ذلك على اللّه يسيرا).

(آيـه)ـاين آيه ترسيم گوياترى از حالت جبن و ترس اين گروه است ،مى گويد: ((آنها (به قدرى وحـشـت زده شـده انـد كـه) گمان مى كنند هنوز لشكر احزاب نرفته اند))(يحسبون الا حزاب لم يذهبوا).

كـابـوس وحـشتناكى بر فكر آنها سايه افكنده ، گويى سربازان كفر مرتبا از مقابل چشمانشان رژه مى روند، شمشيرها را برهنه كرده و نيزه ها را به آنها حواله مى كنند!.

سپس اضافه مى كند: ((و اگر برگردند (از ترس آنان) دوست مى دارند در ميان اعراب باديه نشين پراكنده (و پنهان) شوند)) (وان يات الا حزاب يودوا لو انهم بادون فى الا عراب).

آرى ! بروند و در آنجا بمانند ((و (مرتبا) از اخبار شما جويا گردند)) (يسئلون عن انبائكم) لحظه به لـحـظـه از هر مسافرى جوياى آخرين خبر شوند، مبادا احزاب به منطقه آنها نزديك شده باشند، و سـايه آنها به ديوار خانه آنها بيفتد! و اين منت رابر سر شما بگذارند كه همواره جوياى حال و وضع شما بوديم !.

و در آخـريـن جـمله مى افزايد: ((و اگر درميان شما باشند جز اندكى پيكارنمى كنند)) (ولو كانوا فيكم ما قاتلوا الا قليل).

نـه از رفـتـن آنـهـا نـگران باشيد، نه از وجودشان خوشحال ، كه افرادى بى ارزش وبى خاصيتند و نبودنشان از بودنشان بهتر!.

ايـن آيه و چندين آيه بعد از آن كه مجموعا هفده آيه را تشكيل مى دهدپيرامون يكى از بزرگترين آزمـونـهـاى الـهى در مورد ((مؤمنان)) و ((منافقان)) و امتحان صدق گفتار آنها در عمل سخن مى گويد.

اين آيات از يكى از مهمترين حوادث تاريخ اسلام ، يعنى جنگ احزاب ، كه در سال پنجم هجرى واقع شد بحث مى كند.

جـنـگ ((احزاب)) چنانكه از نامش پيداست مبارزه همه جانبه اى از ناحيه عموم دشمنان اسلام و گروههاى مختلفى بود كه با پيشرفت اين آيين منافع نامشروعشان به خطر مى افتاد.

نـخستين جرقه جنگ از ناحيه گروهى از يهود ((بنى نضير)) روشن شد كه به مكه آمدند و طايفه ((قـريش)) را به جنگ با پيامبر(ص) تشويق كردند و به آنها قول دادند تا آخرين نفس در كنارشان بايستند، سپس به سراغ قبيله ((غطفان)) رفتند، وآنها را نيز آماده كارزار كردند.

ايـن قـبـائل از هم پيمانان خود مانند قبيله ((بنى اسد)) و ((بنى سليم)) نيز دعوت كردند، و چون هـمـگى خطر را احساس كرده بودند، دست به دست هم دادند تا كاراسلام را براى هميشه يكسره كنند.

مسلمانان به فرمان پيامبر(ص) به شور نشستند و قبل از هر چيز با پيشنهادسلمان فارسى ، اطراف مدينه را خندقى كندند ـو به همين جهت يكى از نامهاى اين جنگ ، جنگ خندق است.

لـحـظـات بسيار سخت و خطرناكى بر مسلمانان گذشت ; منافقين در ميان لشكر اسلام سخت به تـكاپو افتاده بودند، جمعيت انبوه دشمن و كمى لشكريان اسلام در مقابل آنها ـتعداد لشكر كفر را ده هزار، و لشكر اسلام را سه هزار نفرنوشته اندـ و آمادگى آنها از نظر تجهيزات جنگى آينده سخت و دردناكى را در برابرچشم مسلمانان مجسم مى ساخت.

ولـى خـدا مـى خواست در اينجا آخرين ضربه بر پيكر كفر فرود آيد و صف منافقين را نيز از صفوف مسلمين مشخص سازد.

سـرانـجـام ايـن غزوه به پيروزى مسلمانان تمام شد، طوفانى سخت به فرمان خدا وزيدن گرفت ، خـيـمـه و خـرگاه و زندگى كفار را درهم ريخت ، رعب ووحشت شديدى در قلب آنها افكند، و نيروهاى غيبى فرشتگان را به يارى مسلمانان فرستاد.

قدرت نماييهاى شگرفى همچون قدرت نمايى اميرمؤمنان على (ع) در برابر((عمروبن عبد ود)) بر آن افزوده شد، و مشركان بى آنكه بتوانند كارى انجام دهند پا به فرار گذاردند.

آيـات هـفده گانه نازل شد و با تحليلهاى كوبنده و افشاگرانه خود به عاليترين وجه از اين حادثه مهم براى پيروزى نهايى اسلام و كوبيدن منافقان بهره گيرى كرد.

قرآن اين ماجرا را نخست در يك آيه خلاصه مى كند سپس در شانزده آيه ديگر به بيان خصوصيات آن مى پردازد.

مى گويد: ((اى كسانى كه ايمان آورده ايد! نعمت بزرگ خدا را بر خود به يادآوريد در آن هنگام كه لـشـكـرهـايـى (عظيم) به سراغ شما آمدند)) (يا ايها الذين آمنوااذكروا نعمة اللّه عليكم اذ جاتكم جنود).

((ولـى مـا باد و طوفان سختى بر آنها فرستاديم و لشكريانى كه آنها رانمى ديديد)) و به اين وسيله آنها را درهم شكستيم (فارسلنا عليهم ريحا وجنوا لم تروها).

((و خـداونـد هـميشه به آنچه انجام مى دهيد (و كارهايى كه هر گروه در اين ميدان بزرگ انجام دادند) بينا بوده است))(وكان اللّه بما تعملون بصيرا).

(آيه)ـاين آيه كه ترسيمى از وضع بحرانى جنگ احزاب ، و قدرت عظيم جنگى دشمنان ، و نگرانى شديد بسيارى از مسلمان است چنين مى گويد: به خاطربياوريد ((زمانى را كه آنها از طرف بالا و پـايـيـن (شـهـر) بر شما وارد شدند (و مدينه رامحاصره كردند) و هنگامى را كه چشمها از شدت وحـشت خيره شده و جانهابه لب رسيده بود، و گمانهاى گوناگون بدى به خدا مى برديد)) (اذ جـاؤكـم مـن فـوقـكـم ومـن اسـفل منكم واذ زاغت الا بصار وبلغت القلوب الحناجر وتظنون باللّه الظـنونـا).

(آيـه)ـاينجا بود كه كوره امتحان الهى سخت داغ شد، چنانكه در اين آيه مى گويد: ((آنجا بود كه مؤمنان آزمايش شدند و تكان سختى خوردند)) (هنالك ابتلى المؤمنون وزلزلوا زلزالا شديدا).

طـبـيـعـى اسـت هنگامى كه انسان گرفتار طوفانهاى فكرى مى شود، جسم او نيزاز اين طوفان بركنار نمى ماند، و در اضطراب و تزلزل فرو مى رود.

آرى ! فـولاد را در كـوره داغ مـى بـرند تا آبديده شود، مسلمانان نخستين نيز بايددر كوره حوادث سخت قرار گيرند تا آبديده و مقاوم شوند.