104-يا «(يا)ندا»أَيُّهَا «منادي منصوب يا در محل نصب» «هاء تنبيه» الَّذِينَ «بدل، تابع» آمَنُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»لا «حرف جزم» تَقُولُوا «فعل مضارع مجزوم به حذف نون» «(و)فاعل»راعِنا «فعل امر مبني بر حذف حرف عله (ياء)» «(نا)مفعول به»«فاعل[أنت]»وَ «واو عطف» قُولُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»انْظُرْنا «فعل امر مبني بر سکون ظاهري» «(نا)مفعول به»«فاعل[أنت]»وَ «واو عطف» اسْمَعُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»وَ «(و)استثناف»لِلْكافِرِينَ «حرف جر و اسم مجرور» «خبر مقدم محذوف» عَذابٌ «مبتداي مؤخر» أَلِيمٌ «نعت، تابع»

105-ما «حرف نفي غير عامل» يَوَدُّ «فعل مضارع مرفوع به ضمه ظاهري» الَّذِينَ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» كَفَرُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» أَهْلِ «اسم مجرور يا در محل جر» الْكِتابِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» وَ «واو عطف» لاَ «حرف نفي غير عامل» الْمُشْرِكِينَ «معطوف، تابع» أَنْ «حرف نصب يا نصب فرعي به أن مضمره» يُنَزَّلَ «فعل مضارع منصوب به فتحه ظاهري» عَلَيْكُمْ «حرف جر و اسم مجرور» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» خَيْرٍ «نائب فاعل مرفوع يا در محل رفع» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» رَبِّكُمْ «اسم مجرور يا در محل جر» «(ک)مضاف إ»وَ «واو حاليه» اللَّهُ «مبتداي مرفوع يا در محل رفع» يَخْتَصُّ «فعل مضارع مرفوع به ضمه ظاهري» «فاعل اين فعل ضمير مستتر (هو) است كه در تقدير است» «خبر مقدر يا محذوف يا در محل خبر» بِرَحْمَتِهِ «حرف جر و اسم مجرور» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» مَنْ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» يَشاءُ «فعل مضارع مرفوع به ضمه ظاهري» «فاعل اين فعل ضمير مستتر (هو) است كه در تقدير است» وَ «واو عطف» اللَّهُ «مبتداي مرفوع يا در محل رفع» ذُو «خبر مرفوع يا در محل رفع» الْفَضْلِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» الْعَظِيمِ «نعت، تابع»

106-ما «مفعول به جازم»نَنْسَخْ «فعل مضارع مجزوم به سکون ظاهري» «فاعل[نحن]»مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» آيَةٍ «اسم مجرور يا در محل جر» أَوْ «حرف عطف» نُنْسِها «فعل مضارع مجزوم به حذف حرف (ياء)» «هاء ضمير متصل در محل نصب مفعول به» «فاعل[نحن]»نَأْتِ «فعل مضارع مجزوم به حذف حرف (ياء)» «فاعل[نحن]»بِخَيْرٍ «حرف جر و اسم مجرور» مِنْها «حرف جر و اسم مجرور» أَوْ «حرف عطف» مِثْلِها «معطوف، تابع» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» أَ «همزة استفهام» لَمْ «حرف جزم» تَعْلَمْ «فعل مضارع مجزوم به سکون ظاهري» «فاعل[أنت]»أَنَّ «حرف مشبه الفعل يا حرف نفي ناسخ» اللَّهَ «اسم إنَّ منصوب يا در محل نصب» عَلى «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» كُلِّ «اسم مجرور يا در محل جر» شَيْ‏ءٍ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» قَدِيرٌ «خبر إنَّ مرفوع يا در محل رفع»

107-أَ 105لَمْ «حرف جزم» تَعْلَمْ «فعل مضارع مجزوم به سکون ظاهري» «فاعل[أنت]»أَنَّ «حرف مشبه الفعل يا حرف نفي ناسخ» اللَّهَ «اسم إنَّ منصوب يا در محل نصب» لَهُ «حرف جر و اسم مجرور» «خبر مقدم محذوف» مُلْكُ «مبتداي مؤخر» السَّماواتِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» وَ «واو عطف» الْأَرْضِ «معطوف، تابع» «خبر إنَّ محذوف» وَ «واو حاليه» ما «حرف نفي غير عامل» لَكُمْ «حرف جر و اسم مجرور» «خبر مقدم محذوف» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» دُونِ «اسم مجرور يا در محل جر» اللَّهِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» مِنْ «ح.جرزائد»وَلِيٍّ «مبتداي مؤخر» وَ «واو عطف» لا «حرف نفي غير عامل» نَصِيرٍ «معطوف، تابع»

108-أَمْ «حرف ابتداء» تُرِيدُونَ «فعل مضارع مرفوع به ثبوت نون» «(و)فاعل»أَنْ «حرف نصب يا نصب فرعي به أن مضمره» تَسْئَلُوا «فعل مضارع منصوب به حذف نون» «(و)فاعل»رَسُولَكُمْ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» «(ک)مضاف إ»كَما «(ک)تشبيه»«(ح)مصدري»سُئِلَ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» مُوسى «نائب فاعل مرفوع يا در محل رفع» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» قَبْلُ «اسم مجرور يا در محل جر» وَ «واو عطف» مَنْ «اسم شرط جازم در محل رفع مبتدا» يَتَبَدَّلِ «فعل مضارع مجزوم به سکون ظاهري» «فاعل اين فعل ضمير مستتر (هو) است كه در تقدير است» الْكُفْرَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» بِالْإِيمانِ «حرف جر و اسم مجرور» فَقَدْ «فاء رابط براي جواب شرط» «حرف تحقيق» ضَلَّ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «فاعل اين فعل ضمير مستتر (هو) است كه در تقدير است» سَواءَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» السَّبِيلِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر»

109-وَدَّ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» كَثِيرٌ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» أَهْلِ «اسم مجرور يا در محل جر» الْكِتابِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» لَوْ «(ح)مصدري»يَرُدُّونَكُمْ «فعل مضارع مرفوع به ثبوت نون» «(و)فاعل»«(ک)مفعول به»مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» بَعْدِ «اسم مجرور يا در محل جر» إِيمانِكُمْ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» «(ک)مضاف إ»كُفَّاراً «مفعول به ثان»حَسَداً «مفعول لأجله منصوب» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» عِنْدِ «اسم مجرور يا در محل جر» أَنْفُسِهِمْ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» بَعْدِ «اسم مجرور يا در محل جر» ما «(ح)مصدري»تَبَيَّنَ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» لَهُمُ «حرف جر و اسم مجرور» الْحَقُّ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» فَاعْفُوا «فاء رابط براي جواب شرط» «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»وَ «واو عطف» اصْفَحُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»حَتَّى «حرف نصب يا نصب فرعي به أن مضمره» يَأْتِيَ «فعل مضارع منصوب به فتحه ظاهري» اللَّهُ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» بِأَمْرِهِ «حرف جر و اسم مجرور» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» إِنَّ «حرف مشبه الفعل يا حرف نفي ناسخ» اللَّهَ «اسم إنَّ منصوب يا در محل نصب» عَلى «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» كُلِّ «اسم مجرور يا در محل جر» شَيْ‏ءٍ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» قَدِيرٌ «خبر إنَّ مرفوع يا در محل رفع»

110-وَ «واو عطف» أَقِيمُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»الصَّلاةَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» وَ «واو عطف» آتُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»الزَّكاةَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» وَ «واو حاليه» ما «مفعول به جازم»تُقَدِّمُوا «فعل مضارع مجزوم به حذف نون» «(و)فاعل»لِأَنْفُسِكُمْ «حرف جر و اسم مجرور» «(ک)مضاف إ»مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» خَيْرٍ «اسم مجرور يا در محل جر» تَجِدُوهُ «فعل مضارع مجزوم به حذف نون» «(و)فاعل» «هاء ضمير متصل در محل نصب مفعول به»عِنْدَ «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» اللَّهِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» إِنَّ «حرف مشبه الفعل يا حرف نفي ناسخ» اللَّهَ «اسم إنَّ منصوب يا در محل نصب» بِما «حرف جر و اسم مجرور» تَعْمَلُونَ «فعل مضارع مرفوع به ثبوت نون» «(و)فاعل»بَصِيرٌ «خبر إنَّ مرفوع يا در محل رفع»

111-وَ «واو عطف» قالُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»لَنْ «حرف نصب يا نصب فرعي به أن مضمره» يَدْخُلَ «فعل مضارع منصوب به فتحه ظاهري» الْجَنَّةَ «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» إِلاَّ «حرف استثناء» مَنْ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» كانَ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «اسم کان[هو]»هُوداً «خبر کان منصوب يا در محل نصب» أَوْ «حرف عطف» نَصارى «معطوف، تابع» تِلْكَ «مبتداي مرفوع يا در محل رفع» أَمانِيُّهُمْ «خبر مرفوع يا در محل رفع» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» قُلْ «فعل امر مبني بر سکون ظاهري» «فاعل[أنت]»هاتُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»بُرْهانَكُمْ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» «(ک)مضاف إ»إِنْ «حرف شرط غير جازم» كُنْتُمْ «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(ت)اسم کان»صادِقِينَ «خبر کان منصوب يا در محل نصب»

104- اي کسانيکه ايمان آورديد نگوئيد مراعات کن بگوئيد نظر کن و بشنويد آنچه بشما ميگويم و بدانيد که مرکافرانرا عذاب است دردناک!

105- نه آنان که از اهل کتاب هستند و کافر شدند و نه شرک آورندگان، دوست مي‏دارند که خداوند شما، بر آنها نيکوئي و پيغام بفرستد درحاليکه خداوند هرکس را سزاوار و شايسته بداند براي او رحمت مي‏فرستد چون او صاحب فضل بزرگ و بزرگوار است.

106- هر آيتي از قرآن را که منسوخ کنيم يا به فراموشي سپاريم بهتر از آن يا مثل آن خواهيم آورد آيا تو نمي داني که خداوند بر هر چيزي توانا است؟

107- اي آدمي، نمي داني که پادشاهي آسمانها و زمين خداوند راست، و جز او براي شما نه ياري است و نه کار سازي!

108- آيا شما مي‏خواهيد از پيغمبرتان همان پرسشي را بکنيد که در سابق از موسي کردند؟ بدانيد آن کس که کفر را بدل از ايمان پسندد و کافر شود، از راه راست گم شده است!

109- بسياري از اهل کتاب دوست دارند اگر بتوانند شما را پس از ايمان استوارتان بسوي کفر بگردانند از حدسي که در دل دارند! آنهم پس از آنکه بر آنها حقانيت رسالت تو آشکار گردد! پس عفو کنيد و بگذريد و گذشت کنيد تا فرمان خداوند برسد، چون خداوند بر هر پيزي و بر هر کاري توانا است،

110- نماز را بپاي داريد و زکات مال را بدهيد و هر نيکي که از پيش براي خودتان فرستاديد آنرا نزد خداوند خواهيد يافت چون خدا به کارهاي شما بينا است.

111- جهودان گفتند به بهشت نميروند مگر يهودان و ياترسايان، اين از دروغهاي ايشان است، بايشان بگو اي پيغمبر، دليل و برهان بر صدق اظهار خود بياوريد اگر راست ميگوئيد!

 

104- يا ايها الذين آمنوا ... : اين آيت هم ندا است هم گواهي، ندا نشان آشنائي، گواهي نشان ايمان عطائي، خداوند کريم مي‏فرمايد: اي شما مؤمنان که حق پذيرفتيد، رسالت را شنيديد و شناختيد به نشاني که ديديد، با سزا آمديد و از ناسزا بريديد، گردن نهاديد و واسطه پسنديديد، دنيا گذاشتيد و عقبي بازگرديديد، آري خداوند همه کس را مي‏خواند، تا خود کرا راه نمايد؟ و آنرا که راه نمود کرا در راه آورد؟ و بمقصد رساند؟ و آنرا که بمقصد راسند تا کرا بپذيرد و بنوازد؟

عالمي در وادي مهر تو سرگردان شدندتا که يابد بر در کعبه قبولت پر و بال

لا تقولوا راعنا ... : اين آيت، عين حکم است و بار تکليف، خداوند چون خواست احکام شرع را برآنها بار کند، ابتدا آنانرا به کرامت نواخت و به ايمان ايشان گواهي داد، آنگاه فرمان داد و حکم صادر کرد تا بشهادت آن نوازش، بار تکليف بر آنها آسان گردد! اين است سنّت خداوندي که هرجا بار تکليف نهد، راه تخيف فرا پيش وي نهد! که راه دشوار و بار گران و ناهموار را نه پسندد، چنانکه آنجا که امر به تقوي داد چون ديد بار سنگين است تخفيف داد و بقدر استطاعت و توانائي مقرّر داشت که اين خود دليل بر لطف و برهان بر بنده نوازي است17.

اسمعوا ... : فرمان داد که بشنويد و به جان و دل بپذيريد و به چشم تعظيم و صفاي دل در آن نگريد تا حقيقت سماع بجان شما رسد، ولي کافران وبيگانگان دل تاريک، که سخن به گوششان ميرسيد، حقيقت سماع به جان دل آنان نرسيد زيرا ذوق حقيقت شنيدن ذکر و سماع چيز ديگر است! - آنگاه سرانجام اين است که براي کافران عذاب اليم و براي مؤمنان رحمت و فضل عظيم مقرّر فرمود!

106- ماننسخ من آية ... : در اين آيت از روي اشارت مي‏گويد: اي مهتر خافقين و اي رسول ثقلين، اي خلاصه تقدير، اي بدر منير، اي کل کمال، اي قبله جمال، اي کعبه اقبال، اي مايه افضال، اي نمودار لطف و جلال، اي شاخ وصل تو نازان، اي کوکب عزّ تو رخشان، اي کسي که بر شواهد ربوبيت و تأييد الاهيت مخصوص و سرافراز شده تا در هر لحظه کار دولت تو در ترقّي و آنچه ديگران را تاج است تو را نعلين!

نعلي که بيفکند همي مرکبت از پاي تاج سر سلطان شد و تا باد چنين باد

اي مهتر پيغمبران آن مقامها که تو را زان برتري مي‏دهم، هر چند همه حسنات مقرّبان و اولياء، سيئات تواست پس چون برگزاري از آن استغفار کن! و خود پيغمبر فرمود روزي هفتاد بار استغفار مي‏کنم!

در آيت بعضي مفسران گفته اند ناظر به اين معني است که همان گونه که بنده چون تغيير حال دهد بحال بهتر و بالاتر رود، ما هم آنچه از آثار عبادت نسخ کنيم و تغيير دهيم در عوض آن انوار عبوديت آوريم، هر که در درگاه ربوبيت بلند مرتبه است، ذات احديت او را در قباب عزّت پروراند و او را از حالي بحال بهتر گرداند و از اين مقام به مقام ديگر رساند، تا در جذبه حق افتد و از آن پس که رونده باشد ربوده گردد! آنگاه آنچه در همه عمر خويش در حال روش سيرو سلوک رفته بود، در حال کشش و وصول به اولين قدم از آن درگذرد آنچنان که خود او از آن پس به کس نماند، کشش او هم به روش خلق نماند! به ارباب روش گويند امر و نهي را نگهداريد و به امر و نهي گويند که ارباب کشش نگهداريد! چه که نسب آدم در عالم حقايق به وجود ايشان زنده است و راه راست و گام راستي به ثبات قدم ايشان معمور و برازنده است! چنانکه سلمان از پارس، بلال از حبش، صهيب از روم، اويس از قَرنَ بودند.

ازين مشتي رياست جوي رعنا، هيچ نگشايد    مسلماني ز سلمان جوي و درد درين زبودردا!

قدر شريعت مصطفي ايشان دانستند و حق سنت او را شناختند، صفاي سرّ اين چنين صدّيقان بر هر خاري بايد عبهر دين شود، اگر بر مطيع تابد مقبول افتد و اگر بر عاصي تابد مغفور گردد و اگر بر فاسق تابد صاحب ولايت شود18!

109- و دکثير من اهل اکتاب ... : خرمن سوخته، همه کس را خرمن سوخته خواهد! جهودان که در گودال ذلّت و مهانت افتاده و غبار نوميدي بر چهره تاريک ايشان نشسته، دوست دارند که مسلمانان را به سان خود ديدن و از عزت اسلامي به ذلت جهودان افتادن، ليکن ربّ العالمين گويد: خواست خواست ما است نه خواست جهودان! و مراد مراد ما است نه مراد آنان، مشيت و اختيار با خدا است نه با ديگري!

ابوذر به حضرت حسين بن علي 7 عرض کرد: من درويشي را بر توانگري اختيار کرده ام و بيماري را بر تن درستي برگزيده ام! حضرت فرمود: رحمت خدا بر ابوذر باد، او را چه جاي اختيار است، و بنده را با اختيار خود چه کار؟ پيروز آن کسي است که اختيار و مراد خود را فداي اختيار و مراد حق کند. خداوند به موسي فرمود: مراد خود را فداي مراد ازلي ما کن، و در باقي خود ارادت نما! تو بنده اي و بنده را اختيار و مراد نيست، چه به حکم مراد خود بودن، ترک بندگي کردن است. مراد برادران يوسف، ذلت يوسف و عزت خويش بود، چون نيک نگه کردند ذلت و خواري خويش را ديدند و عزّت و بزرگواري يوسف! پنداشتند که چون او را از پدر جدا کردند وي را خوار گردانيدند بسي برنيامد که خود را ديدند برابر تخت او صف کشيده و کمر خدمت در ميان بسته چاکروار مي‏گفتند: اي عزيز مصر: ما و خانواده ما دوچار قحطي و گرسنگي شده و تو ما را از اين بلا و زيان نجات ده!

_____________________________________________________________

17 . اشاره به آيه فاتقواالله ما استطعتم است.

18 . ناسخ و منسوخ در قرآن: شأن نزول اين آيت اين است که جهودان در نسخ آيات و احکام قرآن بر پيغمبر طعنه زدند و عيب گفتند و اعتراض کردند که اگر فرمان اول حق بود پس چرا نسخ شد و اگر حق نبود گفتن به ما پسنديده نبود!

خداوند اين آيه را فرستاد و فرمود: ما هر چه نسخ کنيم از آن بهتر آريم و اهل حق گويند که نسخ در قرآن و در سنت هر دو روا است و هم چنين نسخ قرآن به سنت و نسخ به قرآن هر دو آمده، و خداوند بنده را فرماني دهد و خود داند که آن فرمان و حکم پس از روزگاري از بنده برميدارد، و آنرا بدلي نهد که صلاح بنده در آن است.

انواع نسخ در قرآن: در قرآن سه نوع نسخ وارد شده يکي آنکه آيه و حکم هر دو منسوخ است و آن موردي بودي که آيه اي بر پيغمبر نازل مييشد ولي حضرت چنانکه خود فرموده فراموش مي‏کرده و آيتي ديگر با حکمي ديگر نازل ميشده، دوم آنکه آيه (خط) برگرفتند ولي حکم بجاي خود ماند مانند آيه زنا که آيه نسخ شد ولي حکم نسخ نشد، سوم آنکه حکم نسخ شد ولي آيه (خط) بجاي ماند، مانند عده فوت شوهر که از يکسال به چهارماه و ده روز بدل شد ولي آيه متاعا الي الحول بجاي خود ماند. چنانکه در تحويل قبله هم، تبديل به بهتر و نيکوتر شد.

94-قُلْ «فعل امر مبني بر سکون ظاهري» «فاعل[أنت]»إِنْ «حرف شرط غير جازم» كانَتْ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «(ت)تأنيث»لَكُمُ «حرف جر و اسم مجرور» «خبر کان محذوف يا مقدّر» الدَّارُ 20الْآخِرَةُ «نعت، تابع» عِنْدَ «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» اللَّهِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» خالِصَةً «حال منصوب» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» دُونِ «اسم مجرور يا در محل جر» النَّاسِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» فَتَمَنَّوُا «فاء رابط براي جواب شرط» «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»الْمَوْتَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» إِنْ «حرف شرط غير جازم» كُنْتُمْ «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(ت)اسم کان»صادِقِينَ «خبر کان منصوب يا در محل نصب»

---

94- بگو به آنها (اي رسول من) اگر سراي پسين از آن شما است نزد خداوند، پس آرزوي مرگ کنيد اگر راست مي‏گوئيد و راست گو هستيد؟

95- و هرگز آرزوي مرگ نخواهند کرد به سبب آنچه که کردند از کارهاي بد و خداوند دانا به ستم کاران است.

96- هراينه آنها را خواهي يافت آزمندترين مردم دنيا برزندگاني و آنان که شرک آورند دوست دارند هزار سال عمر کنند در حاليکه از عذب دوزخ دور نيستند هرچند که عمر داراز کنند!

97- بآنها بگو اي پيغمبر، به کسيکه دشمن جبرئيل است، که خدا او را بر دل تو فرستاد نه که خودش آمد بکله به اذن خدا بود، در حاليکه کتاب پيش از وي را گواهي و تصديق مي‏کرد و اين راهنما و بشارت براي مؤمنان است.

89-وَ «واو عطف» لَمَّا «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» جاءَهُمْ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «هاء ضمير متصل در محل نصب مفعول به» كِتابٌ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» عِنْدِ «اسم مجرور يا در محل جر» اللَّهِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» مُصَدِّقٌ «نعت، تابع» لِما «حرف جر و اسم مجرور» مَعَهُمْ «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» وَ «واو حاليه» كانُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)اسم کان»مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» قَبْلُ «اسم مجرور يا در محل جر» يَسْتَفْتِحُونَ «فعل مضارع مرفوع به ثبوت نون» «(و)فاعل» «خبر کان محذوف يا مقدّر»عَلَى «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» الَّذِينَ «اسم مجرور يا در محل جر» كَفَرُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»فَلَمَّا «(ف)عطف» «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است»جاءَهُمْ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «هاء ضمير متصل در محل نصب مفعول به» ما «فاعل مرفوع يا در محل رفع» عَرَفُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»كَفَرُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»بِهِ «حرف جر و اسم مجرور» فَلَعْنَةُ «فاء رابط براي جواب شرط» «مبتداي مرفوع يا در محل رفع» اللَّهِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» عَلَى «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» الْكافِرِينَ «اسم مجرور يا در محل جر» «خبر مقدر يا محذوف يا در محل خبر»

90-بِئْسَمَا «ف م [ذم]»«(ما)تمييز» «فاعل اين فعل ضمير مستتر (هو) است كه در تقدير است»اشْتَرَوْا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»بِهِ «حرف جر و اسم مجرور» أَنْفُسَهُمْ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» «مبتداي مقدر يا محذوف يا در محل» أَنْ «حرف نصب يا نصب فرعي به أن مضمره» يَكْفُرُوا «فعل مضارع منصوب به حذف نون» «(و)فاعل» «خبر مقدر يا محذوف يا در محل خبر»بِما «حرف جر و اسم مجرور» أَنْزَلَ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» اللَّهُ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» بَغْياً «مفعول لأجله منصوب» أَنْ «حرف نصب يا نصب فرعي به أن مضمره» يُنَزِّلَ «فعل مضارع منصوب به فتحه ظاهري» اللَّهُ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» فَضْلِهِ «اسم مجرور يا در محل جر» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» عَلى «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» مَنْ «اسم مجرور يا در محل جر» يَشاءُ «فعل مضارع مرفوع به ضمه ظاهري» «فاعل اين فعل ضمير مستتر (هو) است كه در تقدير است» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» عِبادِهِ «اسم مجرور يا در محل جر» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» فَباؤُ «(ف)عطف» «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري»«(و)فاعل»بِغَضَبٍ «حرف جر و اسم مجرور» عَلى «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» غَضَبٍ «اسم مجرور يا در محل جر» وَ «(و)استثناف»لِلْكافِرِينَ «حرف جر و اسم مجرور» «خبر مقدم محذوف» عَذابٌ «مبتداي مؤخر» مُهِينٌ «نعت، تابع»

91-وَ «(و)استثناف»إِذا «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» قِيلَ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «نائب فاعل ضمير مستترهو مقدر» لَهُمْ «حرف جر و اسم مجرور» آمِنُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»بِما «حرف جر و اسم مجرور» أَنْزَلَ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» اللَّهُ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» قالُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «(و)فاعل»نُؤْمِنُ «فعل مضارع مرفوع به ضمه ظاهري» «فاعل[نحن]»بِما «حرف جر و اسم مجرور» أُنْزِلَ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «نائب فاعل ضمير مستترهو مقدر» عَلَيْنا «حرف جر و اسم مجرور» وَ «واو حاليه» يَكْفُرُونَ «فعل مضارع مرفوع به ثبوت نون» «(و)فاعل»بِما «حرف جر و اسم مجرور» وَراءَهُ «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» وَ «واو حاليه» هُوَ «مبتداي مرفوع يا در محل رفع» الْحَقُّ «خبر مرفوع يا در محل رفع» مُصَدِّقاً «حال منصوب» لِما «حرف جر و اسم مجرور» مَعَهُمْ «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» قُلْ «فعل امر مبني بر سکون ظاهري» «فاعل[أنت]»فَلِمَ «فاء رابط براي جواب شرط» «حرف جر و اسم مجرور» تَقْتُلُونَ «فعل مضارع مرفوع به ثبوت نون» «(و)فاعل»أَنْبِياءَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» اللَّهِ «مضاف اليه مجرور يا در محل جر» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» قَبْلُ «اسم مجرور يا در محل جر» إِنْ «حرف شرط غير جازم» كُنْتُمْ «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(ت)اسم کان»مُؤْمِنِينَ43

92-وَ «واو قسم» لَقَدْ «لام حرف جواب» «حرف تحقيق» جاءَكُمْ «فعل ماضي مبني بر فتحه ظاهري» «(ک)مفعول به»مُوسى «فاعل مرفوع يا در محل رفع» بِالْبَيِّناتِ «حرف جر و اسم مجرور» ثُمَّ «حرف عطف» اتَّخَذْتُمُ «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «تاء ضمير متصل در محل رفع فاعل» الْعِجْلَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» مِنْ «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» بَعْدِهِ «اسم مجرور يا در محل جر» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» وَ «(و)استثناف»أَنْتُمْ «مبتداي مرفوع يا در محل رفع» ظالِمُونَ «خبر مرفوع يا در محل رفع»

93-وَ «(و)استثناف»إِذْ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» أَخَذْنا «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(نا)فاعل»مِيثاقَكُمْ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» «(ک)مضاف إ»وَ «واو عطف» رَفَعْنا «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(نا)فاعل»فَوْقَكُمُ «ظرف منصوب يا در محل نصب كه مفعول فيه است» «(ک)مضاف إ»الطُّورَ «مفعول به منصوب يا در محل نصب» خُذُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»ما «مفعول به منصوب يا در محل نصب» آتَيْناكُمْ «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(نا)فاعل»«(ک)مفعول به»بِقُوَّةٍ «حرف جر و اسم مجرور» وَ «واو عطف» اسْمَعُوا «فعل امر مبني بر حذف نون» «(و)فاعل»قالُوا «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(و)فاعل»سَمِعْنا «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(و)فاعل»وَ «واو عطف» عَصَيْنا «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(نا)فاعل»وَ «واو عطف» أُشْرِبُوا «فعل ماضي مبني بر ضمه ظاهري» «واو محذوفي كه در محل رفع مي باشد نائب فاعل است» فِي «حرف جر(محلي از اعراب ندارد)» قُلُوبِهِمُ «اسم مجرور يا در محل جر» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» الْعِجْلَ «مفعول به ثان»بِكُفْرِهِمْ «حرف جر و اسم مجرور» «هاء ضمير متصلي است در محل جر و مضاف اليه است» قُلْ «فعل امر مبني بر سکون ظاهري» «فاعل[أنت]»بِئْسَما «فعل ماضي جامد براي انشاء ذم» «(ما)فاعل»يَأْمُرُكُمْ «نائب فاعل مرفوع يا در محل رفع» «(ک)مفعول به»بِهِ «حرف جر و اسم مجرور» إِيمانُكُمْ «فاعل مرفوع يا در محل رفع» «(ک)مضاف إ»إِنْ «حرف شرط غير جازم» كُنْتُمْ «فعل ماضي مبني بر سکون ظاهري» «(ت)اسم کان»مُؤْمِنِينَ «خبر کان منصوب يا در محل نصب»

89- چون از نزد خدا نامه اي بر ايشان آمد که گواه کننده تورات بود و پيش از خدا نصرت مي‏خواستند بر آنان که کافر بودند، همينکه ايشانرا آمد آنچه شناخته بودند، به آن کافر شدند، پس لعنت خدا بر کافران باد.

90- خويشتن را به بدچيزي فروختند که کافر شوند بآنچه خدا فرستاده است، از روي حسد، و خدا مي‏فرستد از فضل خويش بر هريک از بندگان که بخواهد، پس خويشتن را به خشم خداوند گرفتار سازند آنهم خشمي روي خشم! و کافران راست عذابي خوار کننده!

91- چون به ايشان بگويند که به آنچه خدا فرستاده بگرويد، در جواب مي‏گويندف ايمان بدان آريم که بر ما فرستاده اند، و کافر ميشوند به آنچه غير از تورات است و آنچه از سوي خدا رسيده حق است و گواهي مي‏کند آنچه را که نزد آنهااست، بگو اي پيغمبر اگر چنين است پس چرا پيغمبران خدا را مي‏کشتيد از پيش، اگر شما ايمان به کتاب خود داشتيد؟

92- موسي براي شما پيغامهاي روشن و نشانيهاي راست آورد پس از آن شما گوساله را به خداي گرفتيد و شما بر خود ستم کارانيد.

93- وقتي از شما پيمان گرفتيم و کوه طور را بالاي سر شما قرار داديم و گفتيم بگيريد آنچه بشما داديم به عزم راست و تصديق درست و بشنويد و بپذيريد. گفتند شنيديم و نافرمان شديم، در دلهاي ايشان دوستي گوساله را دادند چون کافران بودند! بآنها بگو (اي پيغمبر) ايمان شا به بد چيزي بشما فرمان مي‏دهد! اگر شما اهل ايمان هستيد!

 

89- و لما جائهم کتاب من عند الله ... : و چون براي آنها از جانب خداوند نامه رسيد، چه نامه اي؟ که يادگار خداوند است نزد دوستان، نامه اي که مهر قديم است، نامه که قصه دوستي و دوستان است، نامه اي از ستم در أمان و بيمار را درمان است، شفاي دل بيماران و آسايش جان اندوه ناکان، و رحمتي از جانب خداي جهانيان بر مهتر عالمان است.

آنکه جهودان بودند در نام و صفت وي تغيير و تبديل آوردند و کمر دشمني او را بسته به وي ناسزا مي‏گفتند در صورتيکه او را شناخته و دانسته از وي ياري و داوري مي‏خواستند! و آنکه کافران قريش بودند با آنکه محمد پيش از بعثت به پيغمبري، نزد آنان معزّز و محترم بود و امانتها نزد او مي‏گذاشتند و در محفلها او را در صدر مي‏نشاندند، همينکه قصه نبوت خواندن گرفت و حديث دل و دل آرام پيش آورد، کارها دگرگونه گشت! دوست به رنگ دشمن شد، تير ملامت بسوي او انداختند، ساحر و شاعرش نام نهادند و سرگشته اش خواندند! ليکن چ زيابي براي او؟ در حاليکه اگر او را اجير و فقير خواندند خداوند او را بشير و نذير خواند و اگر او را ضالّ و غبّي گفتند خداوند او را رسول و نبي گفت! که گفته اند: دوست بايد دوست پسند باشد نه شهر پسند و شگفت نيست اگر مشتي بيگانگان آن مهتر عالم را نشناختند، زيرا خداوند خزينه اسرار خلقت يعني محمد مرسل را مهري بر نهاد تا طمعها از او دور شود، اين بود که چون حسين منصور شمّه اي از آن خزينه اسرار فطرت بديد فرياد برآورد و گفت:

اي ماه بر آمدي و تابان گشتي گرد فلک خويش خرمان گشتي!

چون دانستي برابر جان گشتي نگاه فرو شدي و پنهان گشتي!

لطيفه: آفرينش همه در ميم محمّد است، هرکجا در عالم دردي و سوزي است، در برابر عشق وي ناچيز است، انبياء و اولياء و شهداء و صديقان چندانکه توانستد رفتند ليکن از آغاز تا انجام که رفتند، به قدم او رسيدند، آن مقام که زبر خلايق آمد زير قدم خود نپسنديد، به سدره منتهي و جنت مأواي و مقام طوبي و زلفي که غايت رتبت صديقان است خود ننگريست!

زهي کرامت، زهي شرافت و فضيلت، زهي علو و رفعت، پس از صدها سال بنگر، در اين گيتي صداي وي، در هفت آسمان، آواي وي، در هر دلي از وي چراغي، بر هر زباني از وي داغي، در هر سري از وي نوائي، در هر سينه اي از وي لوائي و در هر دلي ويرا جائي! راهش پرنور و گفتار و کردارش با نور، و خلق و خويش از نور، و خود نور علي نوراست!

کفرو ايمان را هم اندر تيرگي هم در صفانيست دارالملک جزرخسارو زلف مصطفي!

روي ومويش گربصحرا ناوريدي قهر و لطف کافري بي برگ ماندستي و ايمان بي نوا!

92- و لقد جائکم مسي بالبينات ... : چون موسي بر بساط انبساط پرورده شد و خلعت کرامت يافت و به نبوت و رسالت مخصوص گشت، وحي آمد که پيغام ما را به بني اسرائيل برسان و نعمتهاي ما را بياد ايشان آر و به آنها بگو: کي شما را از صلب پدر به رحم مادر رسانيد؟ کي شما را از رحم مادر بجهان آورد؟ کي رأفت و رحمت بر دل مادرها نهاد؟ با وجود اين نافرماني من مي‏کنيد و فرشتگان خدا از بخشش و حکم من درشگفتند و من آنها را به شکيبائي فرمان مي‏دهم و مي‏گويم باشد که بازگردند و توبه کنند!

اي موسي به آنها بگو: شما وقتي، از برابر مرداري مي‏گذريد بيني خود را از بوي گند آن مي‏گيريد بدانيد که گناهان شما نزد من از آن مردار گنديده تر است! اي فرزندان عمران! اينان در سختيها مرا مي‏خوانند و پس از رسيدن به آساني، مرا فراموش مي‏کنند! بآنها بگو: از دارائي جهان آنقدر بگيريد که توانائي تحمّل و بال آنها را داريد! و گناه آن قدر مرتکب شويد که تاب کيفر آن را داريد! و نعمت را آن قدر بخواهيد که از عهده شکر آن برآئيد!